Улууска биллэриллибит Инфраструктура сайдыытын сылыгар тыа хаһаайыстыбатын эйгэтигэр уон эбийиэк үлэҕэ киириэхтээҕиттэн, алтынньы 17 күнүгэр түөрт эбийиэгэ үөрүүлээхтик арыллар, дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэрэр, үлэҕэ киирэр сиэрэ-туома ыытылынна диэн кэпсиир «Амма олоҕо» хаһыат.
Быйылгы сылтан улуустарга бэриллибит тыа хаһаайыстыбатын боломуочуйатын көдьүүстээхтик туһанан, бэйэ бородууксуйатын оҥорор эйгэҕэ былааннаах көмөнү оҥоруу түмүгэр Инфраструктура сайдыытын сылыгар уон эбийиэк үлэҕэ киириэхтээх.
Мантан түөрт эбийиэгэ биир күн арыллан, алтынньы 17 күнэ улуус историятыгар биир бэлиэ күн буолара саарбахтаммат. Эбийиэктэри арыйыы үөрүүлээх түгэннэригэр кыттыыны улуус баһылыга Степан Кузьмин, улуус дьокутааттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Колосов, тыа хаһаайыстыбатын управлениетын салайааччыта Ион Кононов уонна улуус бааһынай хаһаайыстыбаларын Ассоциациятын бэрэссэдээтэлэ Александра Цыпандина сылдьаннар истиҥ эҕэрдэлэрин тириэртилэр, наҕараадаларын туттардылар, баҕа санааларын анаатылар.
Чапчылҕан
Оруджали Гардашов баһылыктаах «Араз» бааһынай хаһаайыстыба быйыл СӨ тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ ыытар «Дьиэ кэргэн пиэрмэтэ» бырагырааматыгар кыттан 15 мөл. солк Гран ылары ситиспитэ. Манна хаһаайыстыба бэйэтин үбүн эбэн, уопсайа 21 мөл. солкуобайдаах толору механизациялаах, 100 төбө киирэр улахан хотоно үлэҕэ киирдэ. Эбийиэги тутааччы идэлээх Оруджали Ашраф-Оглы бэйэтин күүһүнэн уолаттарын кытта тутан үлэҕэ киллэрдэ.
«Сирбит куһаҕан буолан бу иннинэ туппут хотоннорбут икки-үс сыл буолаат хамсаан бараллар. Киһи үлэлииригэр усулуобуйа суох буолар. Сүөһүбүтүн эспэт туһуттан, тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ ыытар Граныгар кыттан, манна улуус өртүттэн уонна бэйэбит Ассоциациябыт улахан көмө оҥоһуллан Гран ылан, кэлбит харчы барыта толору туһаныллан, кыстыгы көрсө хотоммут үлэҕэ киирдэ. Бу сырыыга тутуллар сиригэр элбэх буор кутан, тэҥнээн, үрдэтэн биэрдибит. Урукку алҕастары туората сатаатыбыт. Онон тутуу өр сылга сулууспалыа диэн эрэнэбит. Барыта толору механизация. Үүт ситимэ, уу ситимэ тардыллан үлэлииргэ толору усулуобуйа баар буолла. Манна сүүстэн тахса сүөһү турар. Мантан ыанар ынаҕа алта уон. Ону биир да үлэһит хааччыйыан сөп. Онон бу маннык хааччыллыылаах хотону кыстыгы көрсө киллэрбиппиттэн үөрэбит уонна бары күүс-көмө буолбут дьоҥҥо махтанабын», — диэн Оруджали Ашраф -Оглы санаатын үллэстэр.
Бу күн өр сыл тыа хаһаайыстыбатын эйгэтигэр үлэлиир, төһө да сирэ-уота суох буоллар сүөһүнү тутан үрүҥ үүтү үрүлүтэ, эмис этэ дэлэтэ олорор хаһаайыстыба салайааччытыгар «Амма улууһун тыатын хаһаайыстыбатын сайдыытыгар кылаатын иһин» диэн бэлиэни туттарбыттара сиэрдээх. Маны сэргэ улуус баһылыгын Махтал суругунан хаһаайыстыба үлэһитэ, эбийиэги үлэҕэ киллэриигэ үлэлээбит Ейнал Гардашов, СӨ бааһынай хаһаайыстыбаларын Ассоциациятын Бочуотунай грамотатынан Оруджали Гардашов бэлиэтэннилэр.
Бөтүҥ нэһилиэгэ
Улуус биир улахан, элбэх ыанар ынахтаах «Чолбон» бааһынай хаһаайыстыбата кыстык хотонун турар сирэ куһаҕан буолан, 2014 сыллаахха «Дьиэ кэргэн пиэрмэтэ» Гранынан туппут хотоно иҥнэр-таҥнар түһэн, салгыы кыстыыр кыаҕа суох буолан өрөмүөннээтэххэ балаһыанньаттан тахсар турукка киирбитэ. Маныаха улуус дьаһалтата муниципальнай бырагырааматыгар орто сүһүөх хаһаайыстыбаларга күүс-көмө буолан 3 мөл. солкуобайы көрөн, манна эмиэ хаһаайыстыба бэйэтин үбүн эбэн хотон муостата толору бетоннанан, истиэнэтэ, тас өртө эмиэ эпсиэйдэнэн саҥалыы тыыннанан үлэҕэ киирдэ, кыстыкка сүөһүлэрин киллэрдэ.
«Хапытаалынай өрөмүөммүтүн бэйэбит улууспутуттан суол оҥоһуутунан дьарыктанар Николай Николаевич Алексеев салайар тэрилтэтэ ыытта. Бастаан хайдах эрэ бытаан курдук этэ, онтон дьэ балаҕан ыйын ортотуттан күүстээх үлэ баран Бокуруоп эрэ иннинэ кыстыкка киирдибит. Өрөмүөн бэркэ баран, истиин-тастыын уларыйан, сырдаан наһаа үчүгэй буолбут. Онон бэдэрээччиппитигэр махтал.
Улууспут салалтата бу курдук бааһынай хаһаайыстыбалары туора туппакка күүс-көмө буоларыттан үөрэбит уонна махтанабыт, салгыы бу курдук эмиэ бииргэ үлэ барыа диэн эрэнэбит. Күн бүгүн биһиги 160 сүөһүлээхпит. Билигин ыана турара 70 ынах. Онтон күннэтэ 200 киилэ үүтү ыан туттарабыт «, — диэн этэр хаһаайыстыба салайааччыта Пелагея Иванова.
Үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ Пелагея Петровна истиҥ тылларын анаан туран бэдэрээччиккэ Николай Алексеевка уонна кинилэр хаһаайыстыбалара сайдарыгар күүс-көмө буолар сылдьар дьоҥҥо истиҥ махталын анаан туран Махтал суруктарын туттарда. Хаһаайыстыба сүрүн үлэһитэ, Үлэ Кыһыл Знамята уордьан кавалера Михаил Иванов «Амма улууһун тыа хаһаайыстыбатын сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэнэн наҕараадаланна.
Маны тэҥэ улуус баһылыгын Махтал суругунан хаһаайыстыба чилиэннэрэ Василий Дьячковскай, Игорь Иванов Махтал суругунан, улуус дьокутааттарын Сэбиэтин Махтал суругунан, СӨ бааһынай хаһаайыстыбаларын уонна кооперативтарын Ассоциациятын Бочуотунай грамотатынан Пелагея Иванова, бэдэрээччит Дмитрий Сутаков хотон өрөмүөнүгэр үлэтинэн улуус тыатын хаһаайыстыбатын управлениетын Махтал суругунан бэлиэтэннилэр.
Абаҕа нэһилэгэ
Бу күн чахчы да аҥардас улууска эрэ буолбакка, бүтүн өрөспүүбүлүкэҕэ да бэлиэ түгэн буолла диэххэ сөп. Ол курдук И.Я. Строд аатынан хаһаайыстыбаҕа сүүрүк сылгылар турар хааһыналара тутуллан үлэҕэ киирбитэ бу ураты бэлиэ буолар. Онон да бу бэлиэ түгэҥҥэ үөрүүнү үллэстэ ыаллыы сытар Мэҥэ Хаҥалас, Томпо улуустарыттан кэлбиттэр. Саҥа тутуу бары аныгы ирдэбиллэргэ эппиэттиир, бары стандарты тутуһан оҥоһуллубута кэлбит эрэ дьону барытын сөхтөрөр. Ипподромнарга кыраһыабай сүүрүүлэри көрдөрөр дьөһөгөйбүт оҕолоро киэҥ-куоҥ, дьааһылкаларга тураллар, уулуур сирдэрэ барыта автоматизированнай. Сылаас хочуолунайтан кэлэр.
Тутуу хаһаайыстыба бэйэтин күүһүнэн, ону сэргэ улуус тыа хаһаайыстыбатыгар көрөр муниципальнай бырагырааматын көмөтүнэн олоххо киирдэ. Бу тутуу абаҕалар киэн туттар ытык киһилэрэ, СӨ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, сыспай сиэллээх үксүүрүгэр олоҕун барытын анаабыт, үгүс эр дьону манна уһуйбут Гаврил Михайлович Семенов ыра санаата буоларын бу күн бэлиэтээн аастылар. Учууталын, наставнигын баҕатын хаһаайыстыба бэрэссэдээтэлэ Василий Тимофеев олоххо киллэрбитэ махталлаах.
«Көнньүүһүнэбит тутуутун эргэбитин көтүрэн баран быйыл сайын саҕалаабыппыт. Манна тутууну «Хаҥалас Тутуу» тэрилтэтэ бэдэрээччит быһыытынан ыытта. Ону сэргэ уотун Амматтан Борисов Владимир Пантелеймонович, сылааһын бэйэбит нэһилиэкпититтэн Осипов Афанасий Поликарпович тартылар.
Иһигэр бэйэбит сылгыһыт уолаттарбыт Петр Сергеевич Кондаков, Матвей Дмитриевич Устинов үлэлээтилэр. Ону тэҥэ барытын сууйан-тараан хомуйан, кырааскалаан нэһилиэкпит дьаһалтата күүс-көмө буолла. Кинилэргэ барыларыгар улахан махтал. Биллэн туран улууспут дьаһалтата биһигини куруутун өйүүр, эбии үбүлээһин көрөр. Ол түмүгэр биһиги үлэлиибит-хамсыыбыт», — диэн хаһаайыстыба салайааччыта Василий Тимофеев эҕэрдэ тылыгар этэр.
Дьоро күн үөрүүлээх түгэнигэр Мэҥэ Хаҥалас улууһун баһылыга Дмитрий Тихонов уонна тыа хаһаайыстыбатын управлениетын салайааччыта Аркадий Лукин кэлэннэр эҕэрдэ тылларын тириэртилэр уонна көнньүүһүнэни ыраахтан кэтээн көрөргө тэлэбиисэрдээх видеокамера бэлэх ууннулар.
«Бүгүн тутуллан киирбит сылгы хааһыната Саха сиригэр сүүрүк сылгылары сайыннарыыга биир дьоһун хардыы буолла диэн сыаналыыбыт. Амма уонна Мэҥэ Хаҥалас урут уруккуттан доҕордоһуу сыһыаннаахпыт, саха дьоно уутуйан олохсуйан олорор улуустара буолабыт. Ат сүүрдүүтүгэр биһиги икки ардыбытыгар доҕордоһуу сыһыан баара ат спорда сайдарыгар улахан тирэх буолар. Биһиги хардарыта үчүгэй үлэ хайысхаларын уопут быһыытынан атастаһан инники диэки баран иһиэхтээхпит.
Строд аатынан хаһаайыстыба Амма улууһун эрэ ааттаппат кини бүтүн дойду үрдүнэн Сахабыт сирин, кини үлэһит дьонун аатын-суолун бүгүҥҥү күҥҥэ ааттата сылдьар хаһаайыстыба уонна бары Саха сирин сылгыһыттарыгар холобур буолаллар. Сылгыһыттар сааһырдылар, ол иһигэр ат спордугар эмиэ. Онон ат спордун нөҥүө оҕолорбутун сыһыараммыт төрүт дьарыкпытын инникитин сайыннарарга, төрүт дьарыкпыт бары хайысхатынан баар буолуутугар сүрүн сорук туруорунабыт «, — диэн Дмитрий Иванович бэйэтин эҕэрдэ тылыгар бэлиэтээн, баҕа санаатын тириэртэ.
Бэлиэ күн тутууну ыытыыга кылаатын киллэрбит, хаһаайыстыба сылгыһыта Максим Максимов улуус баһылыгын Махтал суругунан, нэһилиэк дьокутаата Афанасий Осипов улуус дьокутааттарын Сэбиэтин Бочуотунай грамотатынан, хаһаайыстыба сылгыһыта Петр Кондаков «Амма улууһугар тыа хаһаайыстыбата сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэнэн наҕараадаланнылар.
Соморсун нэһилиэгэ
Манна «Соморсун» хаһаайыстыбатыгар ыччат сүөһү уонна сүүрбэччэ ыанньык турар сүөһү, уопсайа 200 төбө киирэр хотоно аҕыйах сыллааҕыта үлэҕэ киирэн баран, эмиэ сирэ хамсаан, салгыы кыайан сүөһү турар кыаҕа суох буолбута. Ол курдук эмиэ омуннаатахха киһи хайа баҕарар турар дириҥнээх дьаамалара үөскээн, быйылгы сылга хайдах да кыстатар кыаҕыттан тахсыбыта.
Хотон туругун улуус баһылыга Степан Кузьмин солбуйааччыта Ион Кононовтыын хас да кэлэн көрөн, быйыл чахчы да өрөмүөн үлэтэ бардаҕына эрэ хаһаайыстыба сүөһүтүн киллэрэр кыахтаах эбит диэн, улуус муниципальнай бырагырааматыттан үп-харчы көрөн, 4 мөл. солк үлэ барда. Манна эбии бэйэтэ хаһаайыстыба, нэһилиэк дьаһалтата көмөлөрүн көрдүлэр. Билигин туох да бэртээхэй көннөрүү үлэтэ баран, муоста киһи билбэт гына уларыйбыт. Көбүс көнө буолан, саҥатыгар түспүт курдук буолбут.
«Көрдөххө боростуой гынан баран, сүрдээх элбэх үлэ үлэлэннэ. Цемент кутуллан, үлэлиир дьоҥҥо усулуобуйа тэрилиннэ. Ыччат сүөһүнү элбэтиигэ манна күүстээх үлэ барыахтаах. Аны быйылгыттан «Соморсун» хаһаайыстыба 50 туонна үүтү туттаран, инникитин ынах сүөһү иитиитинэн эмиэ дьарыктанан эрэллэр. Быйыл 1000 туонна бурдук киирэр ыскылаата тутуллан киирбитэ эмиэ суолталаах.
Онон ыраханнартан чаҕыйбакка салгыы үлэлииллэригэр баҕарабын. Бу өрөмүөн үлэтин ыыппыт «Эльма» тэрилтэҕэ махтанабын. Кинилэр үчүгэй баҕайытык ылсан, дуогабардаһан цеменнээһини ыыттылар», — диэн тыа хаһаайыстыбатын управлениетын салайааччыта, нэһилиэк куратора Ион Кононов санаатын тириэртэ.
Хотон саҥалыы тыыннаммытын бэлиэтиир үтүө күн хаһаайыстыба салайааччытыгар, спорт эйгэтиттэн кэлэн төрөөбүт нэһилиэгэр үлэлии-хамсыы сылдьар Ксенофонт Федоровка улуус дьокутааттарын Сэбиэтин Махтал суруга туттарылынна. Маны тэҥэ ахсаабат болҕомтотун, куруутун күүс-көмө буоларын иһин хаһаайыстыба нэһилиэк баһылыга Алексей Кононовка махтал тылларын этэн туран анал бэйэтин сертификатын туттарбыта дохсун ытыс тыаһынан доҕуһуолланна.
«Быйыл биһиги маннык уон эбийиэк арыйыахтаахпыт. Онтон бу биир күн түөрдүн үлэҕэ киллэрэр үөрүүлээх түгэммит буолла. Ол курдук сотору кэминэн Эмискэ, Алтаҥҥа, Амма Наахараҕа хотоннор үлэҕэ киириэхтэрэ. Маны тэҥэ Абаҕаҕа переработка собуотун тутуута түмүктэниэхтээх. Бу собуот үс туонна үүтү астыыр кыахтаах. Уопсайынан быйылгы кыстыкка биһиги улуус толору астаах-үөллээх киирдибит.
Саас ыһыы үлэтиттэн саҕалаан күүстээх үлэ баран, бурдукка, окко, эбии аһылыгы да бэлэмнээһиҥҥэ, оҕуруот да аһыгар былааннарбытын барытын толордубут, аһары да бардыбыт. Ол аҥардас күн-дьыл туран биэриитэ эрэ буолбакка, бу бэйэбит тыабыт хаһаайыстыбатын туруу үлэһиттэрин сырата буолар. Онон мин түгэнинэн туһанан өссө төгүл кинилэргэ дириҥ махталбын тириэрдэбин.
Онтон биһиги бэйэбит өртүбүттэн икки сылтан бэртэх мунципальнай тус сыаллаах бырагыраамалары ылынаммыт тыа хаһаайыстыбаҕа көмө оҥоробут.
Онно аҥардас тэрээһиннээх эрэ хаһаайыстыбаларга буолбакка, улууспут орто сүһүөх хаһаайыстыбаларыгар эмиэ көмөбүтүн тиэрдэбит. Онно техника да ылыытыгар, сиргэ да үлэлэригэр, өрөмүөҥҥэ даҕаны барытын былааннаахтык көрөн сөптөөх көмөнү оҥоробут.
Инникитин да ол көмөбүт баар буолуо. Ол биһиги тыа хаһаайыстыбатын да улууһа буоларбытынан хайаатар да баар буолуохтаах буоллаҕа», — диэн этэр улуус баһылыга Степан Кузьмин.
Дьэ бу курдук түөрт нэһилиэккэ тэҥинэн тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын түстэһэр эбийиэктэр үлэҕэ киирэр үөрүүлээх, умнуллубат тэрээһиннэрэ буоллулар. Манна барытыгар хаһаайыстыбалара сайдыытыгар күүс-көмө буолар нэһилиэк дьаһалталарын баһылыктара Чапчылҕаҥҥа Дьулустан Юшков, Бөтүҥҥэ Саргылана Борисова, Абаҕаҕа баһылык солбуйааччыта Степанида Гоголева, Соморсуҥҥа Алексей Кононов көхтөөх кыттыыны ылан эҕэрдэлэрин тириэртилэр. Тэрээһиннэргэ алгыс тыл этиллэн сахалыы сиэри -туому толоруллунна.
Манна култуура тэрилтэтин үлэһиттэрэ бары кыһамньыларын уурбуттарын, бэйэ бородууксуйатын дэлэтиигэ биир да өрөбүлэ суох үлэлиир тыабыт хаһаайыстыбатын үлэһиттэригэр күүс-көмө, өйөбүл буолбуттарын бэлиэтиир тоҕоостоох. Бу курдук бары биир тутуһан сырыттахпытына эрэ баар кыһалҕалары этэҥҥэ аһарыахпыт буоллаҕа.
Манна даҕатан эттэххэ, бэлиэ түгэннэргэ улууспутугар кэлэ сылдьар Санкт Петербургтан Арассыыйа Петр Великий аатынан энтографияҕа уонна антропологияҕа түмэлин «Сибирь» фонда ыстаарсай харайааччыта Василиса Боброва сылдьан көрөн, олус астынан, тыа сирин үлэһит дьонун үлэтин-хамнаһын көрөн сөҕөн-махтайан барда.
«Амма олоҕо» хаһыат
Читайте нас в:
