Сотору саха дьонун биир саамай кэрэ бырааһынньыга, өбүгэ үйэлээх үгэһин салгыыр, норуоту сомоҕолуур, ыһыахтар саҕаланыахтара. Ыһыах хас биирдии саха киһитигэр умнуллубат үтүө өйдөбүлү хаалларыахтаах. Ордук кэлэр көлүөнэ ыччакка. Истэр-билэр тухары Сахабыт сирин сорох нэһилиэктэригэр, улуустар кииннэригэр билигин да ыһыахтар арыгы арыаллаах бараллара хайа да саха сиэригэр баппат дьыала, диэн Бэрдьигэстээх олохтооҕо Василий Алексеев «Үлэ күүһэ» хаһыакка санаатын суруйда.
Ол араас аймахтарынан, түөлбэлэринэн, тэрилтэлэринэн түһүлгэлээн олорооччуларга буолбатах. Салайааччылар дьонтон-сэргэттэн, оонньууттан-көртөн туора баран тэрийэр, ыраахтан-чугастан кэлбит ыалдьыттары күндүлүүр ураһаларыгар, бэйэлэрэ төрүттүүр түһүлгэлэригэр – араас арыгы остуол хотойорунан ууруллара, кымыстааҕар күндүлэнэрэ — дьаабы дьыала?!
Бука сэрэйдэххэ, онтон биир эмэ ол аска баҕалаах ыалдьыт хараҕа чалбаарыйан, дьиэрэҥкэйдээн тахсара буолуо. Хайа үтүө санаалаах күндү ыалдьыт, чулуу үлэһит өҥүрүк куйааска арыгы иһэ олоруой? Арыгы сытынан аҥкылыйан ыһыахтааччыларга, норуокка, билэр дьонугар тиийдэҕинэ: “Хайа тойоттору кытта арыгылаан кэллиҥ дуу?” диэтэхтэринэ, төһө бэрт буолуой…
Ол остуолга ууруллубут арыгы үксэ ордон эрдэҕэ. Ол ханна барар? Ким эмэ онно ылыллыбыт арыгыны испэтилэр диэн, хайа эрэ үрэххэ, ойуурга дуу тиийэн тоҕо туралларын, эбэтэр сыбаалкаҕа тиэйэн ыыппыттырын көрбүтэ-истибитэ дуо?..Ыһыахха саамай сөпкө арыгы атыытын бобор салалта, бэйэлэрэ икки сирэй буолан, кистээн туспа баран итинник быһыыланалларын, дьон-сэргэ сүөргүлүүрэ олохтоох.
Онон аны ыһыахтарга арыгыны саа да тэбиитигэр чугаһатымыахха, ыһыахчыттар үөрүүлэригэр күлүк түһэримиэххэ диэн этиилээхпин. Өрөспүүбүлүкэҕэ үп-харчы кырыымчык кэмигэр, арыгы атыылаһыллыахтаах харчытын, анал байыаннай дьайыыга көмөҕө да ыыттыннар ээ.
Арыгыта суох тэрээһиннэри сэҥээриэххэ
Таарыйа арыгыта суох үбүлүөйдэр, сыбаайбалар, араас тэрээһиннэр тустарынан этэн аһарыахха. Бу хайысхаҕа Горнай улууһун дьаһалтата өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы саҕалааччылар этэ. Бастаан 2009 с. бюджет учреждениеларыгар, кулууптарга о.д.а. сыбаайбалары арыгыта суох эрэ ыытарга дьаһал тахсыбыта. 2010 с. арыгыта суох сыбаайбалары, үбүлүөйдэри ыытыыны көҕүлүүр инниттэн, анал харчы бэриллэр буолбута.
Ол кэнниттэн сүүһүнэн ааҕыллар тэрээһиннэр арыгыта суох ыытылыннахтара. Үтүө саҕалааһын билигин да тыыннаах. Өссө биирдиилээн ыаллар Саҥа дьыл курдук, о.д.а. улахан бырааһынньыктарын маанылаах остуолларыгар арыгы турбат буолан эрэрэ кэрэхсэбиллээх. Быйыл мин аҥардас биир нэдиэлэҕэ икки арыгыта суох үбүлүөйгэ сылдьан, олус үөрэн-көтөн кэлбитим. Арай бу хайысха Саха сирин атын улуустарыгар киэҥник өйөммөтө, тэнийбэтэ хомолтолоох...
Тоҕо эбитэ буолла, маннык кэскиллээх тэрээһиннэр судаарыстыбаттан үгүөрү үбүлэнэр «Саха» НКИХ, «Тэтим» араадьыйаҕа киэҥник пропагандаламмат, рекламаламмат. Кинилэр сорунан туран, күүстээхтик көмөлөһөллөрө буоллар, бу дьыала чахчы да үтүө өттүктээх, кэскиллээх, бэлиэ суоллаах буолан, Саха сирин бары улуустарыгар тарҕаныа этэ.
Кэриэйдэр сыбаайбаларыныы
Бэрдьигэстээх олохтооҕо, СӨ доруобуйатын харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ Е.Е.Егорова ыам ыйыгар Соҕуруу Кореяҕа балтын сыбаайбатыгар баран кэллэ. Дьэ, сөҕөн кэпсиир — 300-чэкэ киһилээх, араас дойдулартан ыалдьыттардаах сыбаайба биир да арыгыта, кыраам да биибэтэ, итирдэр утаҕа суох ыытыллар эбит. Сыбаайба устатын тухары, бэйэлэригэр үйэлэргэ олохтоммут үгэстэрин көрдөрөн, кэпсээн, ону тутуһан, толоронолус дириҥ суолталаахтык ыыталлар эбит.
Дьэ, биһиги учуонайдарбыт научнай үлэлэригэр олоҕуран, саха омук ыал буолуутун сиэрин-туомун тутуһан, Улуу, сайдыылаах кэриэй омуктар курдук, сыбаайбалары тэрийиини көҕүлүөххэ баара. Ол сир ахсын үтүө үгэскэ кубулуйарын олохтообут киһи баар ини!!! Дьэ, оннук үтүө саҕалааһыннары телевидение, араадьыйа киэҥ эйгэҕэ таһаар да таһаар буоллар, кэрэхсэниэн сөптөөҕү иилэ хабан ылааччы элбиэ этэ.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрээһиннэр
СӨ президенэ Е.А.Борисов аан бастаан, СӨ Бырабыыталыстыбатын улуустарга буолар отчуоттарыгар, биир да нэһилиэккэ отчуоттааччылары маанылыыр остуолларыгар, арыгы туруорбаттарын туһунан баһылыктарга кытаанах ирдэбил туруорбутуттан ыла, урукку омсолоох үгэс тохтоон турар.
Билигин ыытыллар өрөспүүбүлүкэтээҕи улахан тэрээһиннэр, спартакиадалар, фестиваллар, оонньуулар кэннилэриттэн түмүктүүр мунньустуулары эмиэ олох арыгыта суох ыытыахха наада. Араас улахан объектар үлэҕэ киириилэригэр, элбэхтик барар презентацияларга о.д.а. эмиэ. Төһө да «үөрбүччэ-көрбүччэ» буоллун…
Арыгылааһыны саха олоҕуттан тэйитэ сатааһын, кэлэр ыччаты бу дьаллыктан көмүскүүргэ турунуубу үөһэ ахтыллыбыттартан, салайааччылар, биллиилээх-көстүүлээх, култуураҕа, ускуустубаҕа, спорка киэн туттар чулуу дьоннорбут, ытыктанар кырдьаҕастарбыт, үтүөлээхтэрбит итэҕэйиилээх сыһыаннарыттан, кинилэр көхтөрүттэн-нэмнэриттэн, араас хаһыаттарга суруйууларыттан, тэлэбидиэнньэҕэ, социальнай ситимнэргэ кэпсээһиннэриттэн саҕаланыахтаах дии саныыбын.
Өксөкүлээх сэрэтиитэ
Улуу А.Е.Кулаковскай ааспыт үйэ саҕаланыытыгар Эдуард Пекарскайга суругар, кэлин сахалар арыгыга ылларан, «уҥуохтуун кыччаан, күүс-уох өттүнэн мэлтөөн эрэллэрин» олус курутуйа суруйбута ээ. «…Арыгы алдьатта, дьаабылаата, өлөртөөтө, муодалаата, сиэтэлээтэ, тоҥортоото, муҥнаталаата” диэн сэрэппитэ,сахалартан бастакынан чөл олоҕу турууласпыт Өксөкүлээх Өлөксөйбүт.
Оттон саха норуота киэн туттар ССРС норуодунай учуутала М.А.Алексеев: «Арыгылаах остуоллар тула туох үчүгэй баар буолуой?!» диэбитэ, хас биирдии саха киһитин өйүгэр-санаатыгар кытаанахтык иҥиэн, сэрэтиэн наада.
Тыа киһитэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, өр кэмҥэ салалтаҕа үлэлээбит Е.Е.Ефремов кинигэтигэр «Оннооҕор Европаны үлтү үктээбит ньиэмэһи сэриигэ кыайбыппыт, ол гынан баран арыгылааһыны кыайбатыбыт» диэн кими баҕарар толкуйдатар этиитэ, бу суруйууга эмиэ сыһыаннаах курдук. Арыгылааһын билиҥҥи кэмҥэ өстөөхтөөҕөр да кыайтарбат күүстээх буолан эрэрин, үгүстэр көрө-билэ, дьиксинэ сылдьабыт. Ону сыыйа аҕыйатарга бары күүспүтүн ууруохпутун, түмсүүлээхтик турунуохпутун наада.
Василий Алексеев
Читайте нас в:
