Сэтинньи саха итэҕэлигэр Баай Байанай ыйынан ааттанар. Биһиги өбүгэлэрбит бу ыйы олус ытыктыыллара уонна сүгүрүйэллэрэ, тоҕо диэтэр сэтинньи булду-алды кытта ыкса ситимнээх. Байанай ыйыгар саха ыала идэһэтин астаан кыстыыр этин-аһын дьаһанар: бу үгэһи биһиги оччоттон баччаҕа диэри тутуһабыт.
Сэтинньи ыйга туох билгэ баарын, Ый бэлиэлээх дьон майгытын-сигилитин туһунан Улус.Медиа ыстатыйатыгар ааҕыҥ.
Сэтинньини ыам ыйа батыһар
Сэтинньигэ үс тибии түстэҕинэ, саас тоҕус тибии түһэр: онтон элбэх буоллаҕына – өҥ дьыл, аҕыйах буоллаҕына – кураан дьыл буолар диэн билгэлииллэр. Былыта суох күн хойуу кыраһа түстэҕинэ эмиэ өҥ дьылга дииллэр эбит. Бэс уонна харыйа туораахтара аҕыйах буоллахтарына – сылаас кыһын кэлэригэр.
Сэтинньи хас биирдии кэриэтэ күнэ үүнэр кыһыны билгэлиир, күн-дьыл туругун туһунан элбэҕи этиэн сөп. Ол курдук:
— Сэтинньи 2 күнэ – былыттаннаҕына, кыһына ичигэс;
— Сэтинньи 8 күнэ – Миитэрэйэп күнэ. Сахалыы халандаарынан, бу күнтэн ыла идэһэни өлөрүү саҕаланар.
Миитэрэйэпкэ халлааҥҥа чүмэчи курдук былыттар таҕыстахтарына сылаас, оттон үдүк-бадык уонна сырдыктыҥы будулҕан былыттар таҕыстахтарына тымныы кыһыны күүтүҥ.
— Сэтинньи 15 күнэ – Мэхээлэйэп күнэ. Ый уонна Үргэл алтыһаллар. Ырааҕынан ааһыстахтарына – сылаас, чугаһынан ааһыстахтарына, тымныы буолар. Муҥха түмүктэнэр;
— Сэтинньи 22 күнэ – былыттаннаҕына, ахсынньы 4 күнүгэр диэри сылаас турар;
— Сэтинньи 26 күнэ – ый бүтүүтэ сэргэ төбөтө сэтэриччи тоҥор тымныыта түһэр;
— Сэтинньи 27 күнэ – саҥа үүнэр ый туруору таҕыстаҕына тымныы ый үүммүтүн бэлиэтэ;
— Сэтинньи 28 күнэ – сулустар бачыгырыы хойуутук чаҕылыҥнастахтарына – халлаан тымныйар;
— Сэтинньи 29 күнэ – салгына соҕурууттан, арҕааттан буоллаҕына тымныйар, хотуттан, илинтэн – тыал, хаар түһэригэр.
Сэтинньигэ төрөөбүттэр майгылара-сигилилэрэ
Байанай ыйыгар – сэтинньигэ – төрөөбүт киһи Ый бэлиэлээх буолар. Тас дьүһүнүнэн ис киирбэх, үксүгэр ортону үрдүнэн уҥуохтаах буолар. Кини сытыы өйдөөх, аһыныгас сүрэхтээх, көнө сүрүннээх, олоххо эппиэтинэстээх, кыһалҕалаах киһиэхэ төһө кыалларынан көмөлөһө сатыыр.
Дьиэ кыылларын наһаа сөбүлээн көрөр-истэр. Саҥата аҕыйах эрээри, тугу эрэ туруорсар, дакаастыыр түгэнигэр ылыннарыылаах тыллары булар.
Дьоҥҥо-сэргэҕэ биир тэҥ сыһыаннаах. Сөбүлүү санаабыт киһитин кытта бодоруһан доҕордоһор, оттон сөбүлээбэтэҕинэ бэйэтигэр чугаһаппат. Биирдэ эмэ кыыһырдаҕына өрө оргуйан турар, онтун түргэнник ahapынap.
Ый бэлиэлээх киһи кистэлэҥ эйгэни кытта биллибэт ситимнээх буолан аһаҕас эттээх, инникини сэрэйэр, түүйэр дьоҕурдаах, иччилээх түүллээх. Тугу билбитин-көрбүтүн мээнэ ыһа-тоҕо кэпсии сылдыбат, буолуохтааҕын курдук саныыр.
Айылҕа араас быһаарыллыбатах кистэлэҥнэрин, ситэ үөрэтиллэ илик олох дьикти өрүттэрин кэрэхсиир, айыыларын ытыктыыр.
Сэтинньигэ төрөөбүттэргэ сахалыы ааттар
1, 2 – Байанай, Уйгууна;
3, 4 – Барылан, Айтальына;
5, 6 – Байдам, Барахсаана;
7, 8 – Дэлэгэй, Далбаара;
9, 10 – Саргын, Хаачылаана;
11, 12 – Сулустаан, Харыстаана;
13, 14 – Талбан, Тускулаана;
15, 16 – Уххан, Сахаайа;
17, 18 – Добун, Нарыйа;
19, 20 – Дабыл, Байаана;
21, 22 – Айтал, Мичийэ;
23, 24 – Байан, Айыына;
25, 26 – Дархан, Ньургустаана;
27, 28 – Кэрэмэн, Санаайа;
29, 30 – Айаал, Күбэйэ.
«Саха ыалын халандаара» (2025),
Күн Куйаарыма «Сулус. Оҥоруу. Төлкө» (2010) кинигэ туттулунна
Читайте нас в:
