Анна Неустроева
Сусана киэһэ биэс чаас саҕана үлэтиттэн кэлбитэ. Кини үлэлиир сирэ таҥас тигэр мастерской, сарсыарда аҕас чаастан үлэлиирэ. Кини оҕото Тараахтыын биир кыра соҕус хоско сүр ыраастык туттан, хоп курдук олороллоро. Аҕалара Галатион Семенович сэрии буоларын кытта армияҕа барбыта. Кини кыра соҕус үөрэхтээх, оҕо эрдэҕиттэн куоракка олоҕурбут киһи этэ. Сэриигэ барыар диэри шоферынан үлэлээбитэ. Оттон фроҥҥа тиийэн танкист буолбут үһү.
Тараах ийэтэ кэлиэн иннинэ чэйин оргутан, иһитин тардан бэлэм олордо. Кини хаскүн аайы оскуолатыттан кэлээт, бу курдук бэлэмниир идэлээх. Онон ийэтэ бэлэм чэйгэ, эбэтэр эт атыыласпыт бириэмэлэрэ буоллаҕына, бэлэм эбиэккэ кэлэр. Тараах сүр кыһамньылаах, олус бүгүрү оҕо. Кини сатаабатаҕа диэн суох.
Тараах ийэтэ куукунаттан илиитин суунан киирэрин кытта:
– Ийээ, бүгүҥҥү хаһыакка кыһыл армеецтарга ыытар басыылканы ылыллар диэн буоста биллэрии таһаарбыт. Хата биһиги аҕабытыгар кэһии ыытыыһыбыт, – диэтэ.
– Ылар буолтар даа? Төһө ыйааһыннааҕы ылаллар үһү? – диэн үөрбүт киһи быһыытынан Сусана ыйытта.
– Түөрт киилэҕэ диэри. Ыытар борогуонна биэс уон бырыһыан скидкалаах үһү.
– Кыра да буоллар, арыы ыппыт киһи үчүгэй буолуо эбит.Чэ, сөп, мин хамнаһым кэллин, ыытыахпыт. Арба даҕаны хаһааҥҥа диэри ылаллара буолла? – диэтэ Сусана.
– Соруогун эппэтэхтэр. Ол да буоллар сотору ыыттар үчүгэй буолуо этэ. Табах ыытыах баара. Аҕам табаҕа суох, төһө эрэ эрэйдэнэн эрэр?
– Табах ыыппыт үчүгэйэ кэмнээх буолуо дуо! Чэ, ол хата биһиги табаҕы уочараттан кыайан ылбат инибит. Иллэҥ, уочараты эккирэтэр дьон, лааппы аайы тэһитэ сүүрэннэр, наар ылаллар, – диэтэ Сусана.
– Ийээ, мин харчылааҕын буоллар хайдах эмэ гынан сарсын бөппүрүөскэ эбэтэр мохуорка уочаратыгар туран ылыам этэ, – диир Тараах.
– Тоҕойуом, харчыбыт суох ээ. Мин хамнаһым кэллэҕинэ эрэ атыылаһарбытыгар тиийэбит, – диэтэ Сусана.
– Чэ, сөп, буоллун.Ол да буоллар, ийээ, аҕабар хайаан да кэһии ыытыахпыт, – диэн Тараах эрэмньилээхтик эттэ.
Ити нөҥүө күнүгэр Тараах дьиэтигэр киэһэ хойутаан кэлбитэ. Ийэтэ күүтэн олорор этэ.
– Хайа, тоҕо бачча хойутаатыҥ? Уончаасаастадии. Туох айылаах буолла диэн куттанным. Сырыттаҕыҥ уһунун. Тугу гына сырыттыҥ? – диэтэ Сусана.
– Ийээ, аҕабар кэһиибин ыытаары табах уочаратыгар турдум. Бу икки хаа бөппүрүөскэ, икки устуука мохуорка. Иккиһин эмиэ уочаракка турбуппун продавец биэрбэтэ, – диэтэ Тараах мөһөөччүгүттэн табаҕын хостуу-хостуу.
– Көр эрэ оҕобун, кэм аҕатыгар кыһана сылдьара буолуо. Үчүгэй, мунньан, кэһии оҥорон ыытарбыт кэмнээх буолуо дуо. Бэйи эрэ, эн хантан харчы ылан атыыластыҥ? – диэтэ ийэтэ.
– Үнүрүүн Петькаҕа Октябрь бырааһынньыгар плакат суруйсубутум ээ. Кини плакат суруйбутугар суутуттан харчытын бүгүн ылбыт. Онтон миэхэ көмөлөспүккэр диэн маарыын оскуолабар отут солкуобайы аҕалан биэрбитэ. Онон атыыластым. Өссө да сүүрбэ икки солкуобай баар, эмиэ тугу эмэ атыылаһыам, – диэтэ Тараах.
Дьааһык
Тараах чараас табаар дьааһыгын хаптаһыннарын булбута хас да хонно. Кини табуретка үрдүгэр ууран, хаҥас тобугунан баттаан туран, быһах эрбиинэн быһыта эрбээбитэ. Эрбии саккааҕын быһаҕынан кыһан, хаптаһыннарын кытыытын мүлүрүппүтэ. Онтон кыра тоһоҕолорунан саайталаан дьоҕус баҕайы дьааһык оҕото оҥорбута.
Уһанан бүппүт киһи быһыытынан, маһын сыыһын харбаан куукунаҕа таһаарбыта. Эрбиитин, молотоогун уонна тоһоҕолорун ордугун эмиэ уурталаан кэбиспитэ. Онтон суумкатын иһиттэн биир записной кинигэни, икки кыра синньигэс харандааһы, уонча устуука мааркалаах кэмбиэри, үс тэтэрээти ылан дьааһыгын аттыгар уурбута. Эргиллэ түһэн, бэйэтэ сытар кырабаатын анныттан кыракый чымадаан оҕотун ороон таһааран, аһа баттаан түөрт хаа «Норд» бөппүрүөскэни уонна түөрт устуука махорканы, үс сыыҥтыыр былааты, биир мас сабы, тэрэпиискэ кырадаһыныгар анньылла сылдьар үс иннэни, икки паачка бирээнньиги уонна суулаах хас да кэмпиэти хостообута.
Бу маллары барытын Тараах бэйэтэ уочаракка туран, лааппыттан атыыласпыта. Ийэтин хамнаһа кэлэрин күүппэтэҕэ, «арыыны ийэм бэйэтэ ыытыа, бу мин ааппыттан кэһии буолуо» – дии санаабыта.
Дьааһыгын иһигэр кумааҕы тэлгэтэн, тугу ыытарын барытын тус-туспа хаһыатынан суулаталаан, орун-оннугар угаталаабыта, сөрү-сөп буолбута. Хаппах хаптаһыныгар аҕатын аадырыһын, химическэй харандааһынан чуолкай баҕайытык суруйбута уонна тоһоҕолору иҥиннэртээбитэ. Дьааһыгын кириэстии бобо тордар гына бирээдьинэ булбута. Сарсын буостаҕа илдьэн, кэһиитин көрдөрөн баран, дьэ, онно дьааһыгын хаппаҕын хам тоһоҕолуохтаах уонна бирээдьинэтинэн баайан баран, сургууһунан бэчээттиэхтээх. Ол иһин ийэтин маллаах холбуйатытан сургуус тобоҕун уонна аҕатын именной алтан бэчээтин булан бэлэмнээбитэ.
Онтон хайы үйэҕэ атыылаһан бэлэмнээбит кэһии ыытар былааҥкатын ылан остуолга олорон, чэрэниилэнэн суруйан толорбута. Ол кэннэ ыраас кумааҕы ылан, аҕатыгар сурук суруйан барбыта.
Буостаҕа
Күнүс икки чаас саҕана этэ. Тараах аҕатыгар ыытар кэһиитин мөһөөччүккэ уган баран, буоста дьиэҕэ киирэн кэлбитэ. Басыылка ыытааччы дьон уочараттаан тураллара.
– Кэнники киһи кимий? – диэн ыйытан баран, Тараах эмиэ уочаракка турбута.
– Тукаам, ханна кэһии ыытаҕын? – диэн кырдьа барбыт саха дьахтара киниттэн кэлэн ыйыппыта.
– Аҕабар, – диир Тараах.
– Ол аҕаҥ ханнаный?
– Армияҕа барбыта.
– Тукаам, кэпсиэ эрэ, аҕаҥ ким диэний? Хаһан барбытай? Билигин ханна баар үһү? – диэбитэ дьахтар сүрдүк сэргэҕэлээбиттии.
– Сэрии буоларын кытта барбыта. Арҕаа фроҥҥа баар үһү. Галактион Семенович Северьянов диэн, – диэбитэ Тараах.
– Мин оҕом Хабырыыл Сүөдэрэбис Билииппэп диэн эмиэ сэрии буоларын кытта барбыта. Сталинград куорат диэки баарбын диэн суруйбута. Бу биэс уон түөрт солкуобайы ыыттарбыт. Бэйэтин аадырыһа буолбатах, штабын аадырыһа үһү. Бука, бэйэтэ тиэтэллээх сорудахха бардаҕа буолуо. Ол иһин бэйэтэ түгэн булбакка, «ыытаарыҥ» диэн барбытын ыыппыттар быһыылаах. Ону ылаары кэлбиппин, пааспарыҥ суох диэн биэрбэтилэр. Пааспарбын өйдөөн аҕалбатахпын. Бу баар ол харчым кумааҕыта, – диэн баран дьахтар перевод биллэриитин Тараахха көрдөрө биэрбитэ.
Тараах ылан аахпыта: «Якутская АССР, г. Якутск, Ленская 4 Марфе Кандратьевне Филипповой. Переводим пятьдесят четыре рубля, деньги вашего погибшего сына Гавриила Федотовича Филиппова».Тараах хантан кэлбит аадырыһын ситэ аахпакка эрэ, кулгаахтара итий гынан баран, дьахтар диэки кылап гына көрө түспүтэ уонна биллэриитин киниэхэ төттөрү биэрбитэ. Туох да диэн этиэн кыайан булбатаҕа. Дьахтар Тараахтан ыйыппыта:
– Биэс уон түөрт солкуобай ини, оҕом бэйэтин аатыттан буолбатах буолбат дуо?
– Ээх, ситиччэ. Бэйэтин аатыттан буолбатах… – диэбитэ Тараах.
– Оҕом сыыһа, көр ийэбэр кыра да харчы наада буолуо диэн ыыттарбыт буоллаҕа. Ол эрээри түөрт солкуобай чорбохтооҕо дьиибэ… Тоҕо быһа биэс уон солкуобай буолбат?.. – дии-дии тахсан барбыта. Тараах дьахтары батыһа көрөн хаалбыта. Онтон, «ити эрэйдээх оҕото өлбүтүн билбэккэ сырыттаҕа. ити переводун биллэриитин ааҕан бараннар, эмиэ мин курдук, дьулайан кэпсээбэтэхтэр быһыылаах, мунаахсыйар дии. Мин кырдьыгынан кэпсээминэ гынным ээ. Барда дии, эккирэтэрэ суох» диэн саныы турдаҕына:
– Эйиэнэ тугуй? Ханна, кимиэхэ ыытаҕын? – диэбитэ басыылканы тутар дьахтар.
Тараах сүр түргэнник ыытар дьааһыктаах кэһиитин мөһөөччүгүттэн хостоон ылан биэрбитэ. Дьахтар барытын хостоон көрөн баран, төттөрү сааһынан угуталаабыта. Онтон, оҕо диэн көмөлөстөҕө буолуо, дьааһык хаппаҕын тоһоҕолорун молотоогунан хам саайталаабыта. Ол кэннэ Тараах уунан турар бирээдьинэ быатын ылан, дьааһыгын кириэстии бобо тардыбыта. Ити кэннэ Тараах сургууһунан сургуустаан, бэчээттээн баран, ыйааһыҥҥа уурбута. Тараах кэһии ыытарга толорбут былааҥкатын ылан, онно эбии бэйэтэ эмиэ суруйбута. Уонна:
– Икки киилэҕэ уон икки солкуобайда төлөө, – диэбитэ.
Тараах хап-сабар ийэтэ биэрбит үс биэстиилээҕин ылан биэрбитэ. Дьахтар бүтээнсийэтин кытта харчытын ордугун 3 солкуобайы төттөрү биэрбитэ. Ону ылан сиэбигэр уктан баран Тараах аны суругу туттарар түннүккэ кэлэн, суругун биэрбитэ. Онтон, дьэ барыта табылынна эбээт диэбиттии үөрэн-көтөн, буостаттан дьиэтигэр кэлэн, аҕатыгар кэһиитин уонна суругун ыыппытын ийэтигэр кэпсээбитэ.
«Хотугу сулус», 1943 сыл, №5
Өссө ааҕыҥ:
Наахара Сүөдэр
Читайте нас в:
