Тимофей Сметанин
Иккиэ буолан бултуу сылдьыбыппыт.
Киэһэ ардах түспүтэ. Биһиги утуйарга хаххалаах сири көрдөөбүппүт.
– Хонор сири, Наахара курдук, талбатах киһи сөп буолуо этэ, – дии-дии табаарыһым күллэ.
– Ханнык Наахара?
– Былыр Наахара Сүөдэр диэн ньүдьү балай быһыылаах киһи үөскээн-төрөөн сылдьыбытын эһэм кэпсиир буолара.
– Хата, ону кэпсээ, – диэбитинэн төҥүргэскэ олорон кэбистим.
–Бэйи, доҕор! Утуйар сирбитин булунан баран сэһэргэһээ инибит…
***
Сирбитин булан, аһаан-сиэн баран, утуйаары сытан киһим Наахара Сүөдэр туһунан кэпсээбитэ.
– Эһэм хайдах кэпсээтэ этэ, туохтан саҕаланар этэй? Бадаҕа, Наахара Сүөдэр диэн өрдөөҕүтэ олоро сылдьыбыт киһи.
Наахара сириттэн Кэбээйигэ кэлбит. Кини Кэбээйи балыктаах аатыгар олохсуйан, тот олорорго санаммыт.
Наахара Сүөдэр ааттаах моҕус киһи эбит. Аан маҥнай кини кэлбитин билбиттэрэ маннык:
Сэмэнчик диэн эдэр уол биир сарсыарда саалана барбыт.
Көрдөҕүнэ, синньигэс от үрэх уҥуор куба түһэн олорор, ытан хабылыннарар. Кубата бурҕас гынар, үрэҕи харбаан тахсан көрбүтэ, куба буолбатах, элбэх балык уҥуоҕа эбит. Киһи отууланан аһаабыт суола баар. Үөт төрдүгэр тымтай турар.
Үрэх кырдалын хааһын таҥнары сүүрэн, биир кыыс түһэн иһэр. Кинини көрбөт быһыылаах. Сэмэнчик сыгынньаҕыттан саатан, үрэххэ ыстанан уу тыаһыттан соһуйан, кыыс тохтуу түстэ. Киһи сөтүөлүү сылдьарын көрөн, төннөөрү гынна.
– Кэл, чугаһаа, кэпсэтиэх, эн кимҥиний? – диэн Сэмэнчик ууттан төбөтүн быктаран олорон, кыыстан ыйытта. Кэпсэтэн бардылар.
– Биһиги Наахара диэн дойдуттан кэлбиппит. Мин Сүөдэр диэн убайдаахпын, бэйэм аатым Аанчык. Эн аатыҥ кимий?
– Мин аатым Сэмэнчик.
– Эн сөтүөлүүргүн олус таптыыр быһыылааххын дии… Күн ситэ уоттана илик, эн сөтүөлээбитиҥ ырааппыт. Мин эйигин мэһэйдиибин дуу?
– Суох. Мин сөтүөлүүрү, кырдьык, таптыыр киһибин. Көр эрэ, ити сытар уҥуоҕу куба диэн ыттым ээ. Саа тыаһын истибэтэҕиҥ дуо? Ким аһаабыт уҥуоҕай?
– Сүөдэр…
– Хаста аһаабыт уҥуоҕа итиччэний?
– Биирдэ, – диэтэ кыыс уонна биэрэккэ сытар кыра тааһы атаҕын тумсунан эргичҥнэтэ турда.
– Үкчү куба курдук этэ. Ыппыппар бурҕас гынна…
Уол өссө да элбэҕи кэпсээтэ. Кэпсээнигэр тартаран, сыгынньаҕын умнан, ууттан туран иһэн, кыыс антах хайыспытыттан өйдөнөн, төттөрү тимис гынна.
– Сыгынньаҕын ууга олорон кэпсэтэр да диэн. Мин таҥнан баран кэлэрим дуу… Эн барыма…
Сэмэнчик, атаҕынан ууну биллиргэччи охсуолаан, уҥуоргу биэрэк диэки харбыы турда.
***
Күһүн. Муус чарастык тоҥон турара.
Наахара Сүөдэр балтын кытта: «Ону оҥор», «буһар», «абырахтаа» диэнтэн атыны тугу да кэпсэппэт этэ.
Аанчык олус тэһийбэт курдук. Ордук билигин, үрэх тоҥор бириэмэтэ буолан, уҥуордааҕы ыаллары кытта сылдьыһыы суох.
Аанчык муус чараас да буоллар, бүгүн үрэх уҥуор тахсарга сананна.
Наахара Сүөдэр буспут мундутун хоторон, саҥардыы сиэн эрдэҕинэ, таһынааҕы ыал эмээхсинэ айдааран киирдэ.
– Наахара, бар, өрүһүй, балтыҥ ууга түспүт.
Наахара ыксаабат.
– Бу дырама саҕанааҕы мууска кииримэ диэн эппитим да, истибэтэҕэ. Кэһэйдин. Мин мундубун сиэбэккэ эрэ, хата, киириэ да суохпун. – Уонна мундутун улахан-улаханнык баһан сии олордо.
Эмээхсин утаакы буолаат эмиэ ойон киирдэ:
– Бу эн киһигин дуу, сүөһүгүн дуу, балтыҥ өлөргө тиийбит, мин ураҕас быраҕа сатаатым да, муус тоһутталана турар. Чэ, бар өрүһүй.
– Бу дырама саҕанааҕы мууска…
Эмээхсин ситэ истибэккэ, таһырдьа ойдо.
Наахара мундутун бараан баран, остуолга быраҕаттаабыт мундутун төбөлөрүн сиэн эрдэҕинэ эмээхсин киирдэ. Бу сырыыга холку.
– Оо, дьэ, киһи да бөҕө эбиккин. Сэмэнчик оҕо түбэһэ кэлэн өрүһүйбэтэҕэ буоллар, балтыҥ өлөр эбит, – диэн сөҕө-махтайа турда.
— Бу дырама саҕанааҕы мууска…
Аанчык убайыгар кэлбэтэҕэ. Наахара онтон санаатын түһэрбэтэҕэ. Соҕотоҕун олорбута.
***
Наахара нууччаҕа ыалдьыт буолбуттаах.
Сыылкаҕа кэлбит биир нуучча Кэбээйигэ олорбут. Кини сахалыы бэрт куһаҕаннык билэрэ үһү. Олохтоох дьону кытта билсиэн олус баҕарара. Ол иһин биирдэ икки саханы дьиэтигэр ыҥыран аҕалбыт.
Икки ыалдьыттан биирдэрэ Наахара Сүөдэр буолан биэрбит.
Наахара табахтыан баҕарда. Хамсатын таһааран, саҥата суох оборон сообурҕатта. Сөмүйэтинэн хамсатын үүтүн ыйа-ыйа нууччаҕа ынан тиийдэ. Наахара туохха баҕарарын нуучча сэрэйдэ, бэйэтин үгэһинэн тимир бааҥкалаах табааҕын бүтүннүүтүн биэрдэ, биир хамса табааҕы ылан баран төттөрү биэриэ дии санаата. Оттон Наахара:
– Олус да үчүгэй нуучча, эчи, дэлгэмин, табааҕын, бүтүннүүтүн биэрдэ, – дии санаата. Хамсатыгар ыга симинэн баран, бааҥкалаах табааҕын сиэбигэр уктан кэбистэ. Нуучча бааҥкалаах табааҕын Наахараттан көрдөөбөтө, бэйэтэ да биэриэ дии санаата.
Нуучча ыалдьыттарыгар тус-туспа тэриэлкэҕэ миин кутуталаата.
Ууруллубут луосканан баһан испэхтээн иһэн Наахара санаата:
– Тыкымнатан түһэн, сомсор иһитэ тоҕо баҕас кыратай, хамыйаҕы булбат бэйэтэ дуу, бу тыкааланан күнү быһа да чылымнаппыт киһи аһаабыт суоттаныа суох. – Уонна Наахара тэриэлкэлээх миини ылан, иккитэ-үстэ бордурҕаччы уулаата. Миинэ бүппүтүн кэннэ тэриэлкэтин ыраас баҕайытык салаан кэбистэ.
Иккиһин табаахтаан баран, табаахтаах бааҥканы эмиэ сиэбигэр уктубутуттан нуучча олус дьиибэргээтэ, көрдөөтөххө эрэ биэрииһи дии санаата. Сахалыы билбэт буолан нууччалыы көрдөөтө: «Портсигар» диэн тылы Наахара «баркы баар дуо» диэн ыйытар быһыылаах диэн өйдөөтө.
– Баар, баар, баркылаахпын, – диэтэ.
Онтон: «Суох диэминэбин, баҕар, баркы биэриэ этэ», – диэн бэйэтин сэмэлэнэ санаата.
Наахара өйдөөбөтөҕүн нуучча билэн: «Табак портсигар дай», – диэтэ.
Наахара онуоха:
– Сөп, сөп, табааҕым бүттэҕинэ эмиэ ыла кэлиэҕим… Баркым эргэ, баркы биэрэр буоллаххына, билигин да ылыам.
Наахара баркы ылаары, иччитэ суох курдук харахтарынан нууччаны тонолуппакка одуулаан турда.
***
Нуучча дьиэтиттэн тахсан баран иһэн, Наахара доҕорун сэмэлии истэ:
– Нууччаларыҥ ыраас омуктар ээ. Кинилэр ырааһы таптыыллар. Көрдүҥ дуо, мин тэриэлкэни хайдах курдук ыраастык салаатым. Оттон эн аһаабыт иһиккин кирдээх хааллардыҥ.
Наахара нууччаттан ылбыт табаахтаах бааҥкатын сиэбиттэн таһааран, хаппаҕар ханнык эрэ кини өйдөөбөт ойуута баарын одуулаһа истэ. «Эһэ биирдэ ыллаабыттаах» диэн баарыгар дылы, Наахара, санаата көнньүөрэн, көхсүн түгэҕэр киҥинэйэ-киҥинэйэ ыллыы истэ.
***
Наахара биирдэ ууга түспүт киһини быыһаабыттаах. Икки-үс киһи миинэр оҥочолоох Наахара илим көрө сырыттаҕына, ууга түспүт дьахтар саҥата айманна.
– Дьон абырааҥ, өрүһүйүҥ!
Наахара итини истибитэ уонна:
– Ханнык эрэ дьону ыҥырар быһыылаах, мин Сүөдэрбин, миигин ыҥырбат, – диэн дьахтары өрүһүйэ барбата, илимнэрин көрүтэлии сырытта.
– Абырааҥ… өрүһүйүҥ! – диэн дьахтар тимирэ тимирэ көбөн ууга чачайа-чачайа хаһыытыыра күүһүрэн истэ. Наахара ол диэки илимнээх буолан устан чугаһаата.
– Абыраа, өрүһүй! – диэн түҥнэстибит тыытын сыыһа-халты харбыы сылдьар дьахтар Наахараны көрөөт, айманна.
– Эн кимҥиний? – диэн Наахара тохтоон ыйытта.
– Абыраа, өрүһүй! – диэнтэн атыны дьахтар эппэт, тоҥон хаһыыта бабыгырыыр курдук.
– Эн кимҥиний диибин эбээт, – диэн Наахара иккиһин хаһыытаан ыйытта. Дьахтар дьэ иһиттэ быһыылаах:
– Мин, мин Маарпабын.
Маарпа түҥнэстибит тыы инчэҕэй хаптаһынын халты тутан, тимирэн баран көптө.
– Абыраа, өрүһүй!
– Ол ханнык Маарпаҕыный? Били Дьөгүөссэ кыыһынаҕын дуо?
Маарпа ыйытыытын истибэтэ.
– Абыраа, өрүһүй!
– Ханнык Маарпаҕыный диибин ээ, – диэн Наахара эмиэ хаһыытаан ыйытта.
– Мин, мин Дайыыла Маарпатабын, өрүһүй!
– Ол эмиэ ханнык Дайыыланый? Борохой Дайыыланы этэҕин дуо?
Маарпа эмиэ тимирэн баран көптө.
– Борохой Дайыыла кыыһынаҕын дуо?
– Абыраа, өрүһүй, абыраа!
– Бээ, тохтоо. Манна өссө биир илим баара. Онтукабын көрөбүн.
Наахара илимин көрөн баран, Маарпаҕа устан кэлэн оҥочотун чугаһатан иһэн төттөрү эрдиннэ.
– Тыый, Наахара, туох буоллуҥ, өрүһүй, өлөр, кэллэ, абыраа!
– Оннук дуо?.. Бээрэ, эн бу кыһын тоҥоон тоҥон иһэн сылдьыбыппар, тоҕо үүт кыынньаран иһэрдибэтэххиний?
– Наахара, өрүһүй, күн буол, абыраа.
– Бээрэ, мин ыйытабын ээ, тоҥоон-тоҥон иһэн сылдьыбыппар, тоҕо үүт кыынньаран иһэрдибэтэххиний?
– Иһэрдиэм, иһэрдиэм абыраа, өрүһүй!
Маарпа эмиэ тыытын мүччү тутан тимирэн баран таҕыста. Бөҕүөрбүт тарбахтарынан тыытын сыыһа-халты харбыы сырытта.
– Наахараа, абыраа… өрүһүй!
– Чэ, сөп, туолка үүт кыынньаран иһэрдээр.
Наахара Маарпаҕа оҥочотун тумсун чугаһатта.
Маарпа оҥочо иһигэр киириэх курдук өрө хатаастан эрдэҕинэ, Наахара өрө бардьыгынаата:
– Хайдах-хайдах буолаҕын, оҥочоҕо киирэн илийбит таҥаһын, уутун сүүрдээри гынаҕын дуу, оҥочону түҥнэрэн уутун сүөкүү сылдьыа суохпун, хайа уонна ити ньычааларбын дэлби тэбистэриэ да суохпун, оҥочо кутуругуттан тутус.
Маарпа мөккүһүө дуо, оҥочо кутуругуттан тутуста.
Наахара хамсатын таһааран табах симинэн барда.
– Оо, Наахара, ыччакабын даа!
– Һи… бу хамса бүөлэнэн хаалбыт ээ. Эйиэхэ иннэ баар дуо?
– Оо, Наахара ыччакабын даа, таһааран баран табахтаа, абыраа.
– Эйиэхэ иннэ баар дуо диибин ээ.
– Баар-баар.
Маарпа уолугар анньына сылдьар иннэтин ылан биэрээри, оҥочо кутуругун мүччү тутан тимирэ-тимирэ көбө, ууга чачайан умсаахтыы сырытта.
– Һэ-һэ-һэ, дьэ, үчүгэй чалбаахтаныы… Дьахтар ууга түспүтэ диэн…
Маарпа оҥочо кутуругуттан тутуста.
– Наахара таһаар, абыраа, тоҥон өлөр кэллэ, ыччакабын даа.
– Бээ, инньэ гынан иннэҥ суох дуу?
– Баар да сатаан кэлбэт, оҥочоҕор киллэр, оччоҕо ылыахпыт, илиим бөҕүөрэн хаалбыт.
– Оҥочоҕо киллэрэн ньычааларбын тэбистэриэ суохпун.
Наахара эрдиилэрин тутааҕыттан ылан, үөс диэки эрдэн киирэн барда.
– Хайа, Наахара, бу чугас биэрэккэ таһаарыаххын, ханна эртиҥ?
– Һы ол эйигин таһаараары, төттөрү-таары сылдьыыһыкпын дии, мин дьиэм ол анараа биэрэккэ ээ. Маарыын ньычаа буһарыммытым, миинэ бары тоҕуннаҕа буолуо.
– Оо, Наахара, чугас да биэрэккэ таһаарыа эбиккин, ыччакабын даа.
Наахара эрдэн барбахтаан иһэн, тохтоон ууну кэтэһэн олордо.
– Хайа тоҕо тохтоотун?
– Балык бэркэ саарыыр түбэтэ эбит ээ, оннооҕу илими көһөрөн аҕалан манна үтүөх баҕайы дуу?
– Наахараа, миигин таһааран баран, илимҥин көһөр, абыраа, тоҥон өлөр кэллэ, үүт иһэрдиэм, үүт, ыаммытынан үүт.
Ыаммытынан үүт сураҕын истэн, уоһун мүччүрүҥнэтэн күллэ уонна талыр-талыр эрдэн барда.
Маарпаны оҥочотун кутуругар состорон, нөҥүө биэрэккэ чугаһаан иһэн, тохтоото.
– Хайа, Наахара, тоҕо тохтоотуҥ?
– Бээ, манна биир илим баара, таарыччы көрүөххэ, эмиэ иккиһин киирэн иһиэм дуо?
Дьэ ити курдук Наахара Сүөдэр ууга түспүт киһини быыһаан турардаах.
***
Наахараны күүстээҕинэн аатырдаллар. Ол иһин буолуо, биирдэ эсэһиттэр кинини булка ыҥырдылар. Эһэни өлөрдөххө киһи тото аһыахтааҕын Наахара билэрин быһыытынан элбэхтик этиппэтэҕэ, – барсар буолла.
Эсэһиттэр баран испиттэрэ.
Барар сирдэрэ ыраах эбит. Үрэх бастарынан, аҥхайдарынан бардар баран иһэн, хараҥа ойуурга киирдилэр. Күн киэһэрдэ. Наахара булчуттартан хааллар-хаалан, дьонун көрбөт буолла. Хараҥаран барда.
– Ээ, утуйан баран барымына, сарсын бултуйалларын саҕана ситтэххэ сөп, – дии санаата.
Кыра соҕус ардах түһэн барда. Хараҥарда.
– Ардах хоппот, ичигэс соҕус сири булбут киһи.
Наахара хараҥа ойуур иһинэн баран иһэн, туох эрэ харааран турарын көрдө.
– Киирэн сытыахха бэрт эбит.
Наахара киһи киирэн сытыаҕар сөптөөх, соруйан оҥоһуллубут курдук киирэр сирдээх, туох эрэ барыйан турарын анныгар киирэн истэ. Киирэн иһэн кырбастаммыт эт ыһылла сытарын илиитинэн харбаата.
– Хайа, бу туох дьолой! Бу ханнык эрэ булчут быйаҥын ыстаҕа. Эт, элиэр эт. Буһаран сиэм буоллаҕа. Ээ, суох, – сарсыарда буһарыам.
Хата бу көмүллүү сытан утуйуохха бэрт. Бүлтэс уҥуоҕа баар эбит. Көмүллүү сытан утуйары олус таптыыбын.
Уҥуоҕун көмүллэһэ сытан тугу эрэ төлө баттаата… Хас да хонон баран, эсэһиттэр төннөн иһэннэр, Наахара Сүөдэр эһэ сохсотугар баттатан өлө сытарын булан, хостообуттара.
«Хотугу сулус», 1946 сыл, №1–2
Өссө ааҕыҥ:
Эр санаа
Читайте нас в:
