Сунтаар хайатын хоту тэллэҕэр Өймөкөөн дэхси намтала халыҥ хаар суорҕанынан бүрүллэн сытар. Кыһыҥҥы кылгас күн. Халлааҥҥа өлбөөркөй күн саһарар. Силлиэ быстыбакка онолуйар. Өрүс мууһа тостон лоһугураан ылаттыыр. Бу үлүгэрдээх дьулаан тымныыга, ама, туох көтөрө — сүүрэрэ чугас эргин көстөн ааһыа буоллаҕай?!
Тыыннаах харамайдар аһыыр кэмнэрин лаппа кылгатан, халыҥ хаар анныгар иһийэн сыттахтара.
Маннык тумарык тымныыга, арай, булчут киһи түбүгэ үксүүр, сырыыта элбиир, ыыра кэҥиир: түүлээх түүтүн кылаана тупсар, ситэр, истэрэ, сыты — сымары чинчилиирэ, суоһуур кутталтан эрдэттэн сэрэнэрэ биллэрдик мөлтүүр.
Халыҥ хаар аннынан иитиллибит хапкааннар, сохсолор бэргэнник эстэллэр. Дьэ, оччоҕо булчут сынньанары билбэккэ, күннэри — түүннэри түбүгүрэр.
Сопхуос булчута Киристэпиэл Лебедев бултуур сирин кэҥэтээри, үс табаны көлүнэн, иккини көтөллөнөн, сыарҕатыгар балаакка, тимир оһох кэлгинэн, хайа үрэҕин халыҥ хаарын оймоон, айаннаан кудулутан истэ.
Кини чочумча буола-буола аллаах табаларын тохтотон, хаарга суруллубут суолу-ииһи кыраҕы харахтарынан сирийэн үөрэтэр. Ардыгар, сайыҥҥы таба тыһынан саталлаахтык тигиллэн бүрүллүбүт чэпчэки туут хайыһарын анньынан, тыаҕа улахан тоҕоостоох сирдэри таба хааман, туһах баайталыыр, хапкаан, сохсо туруортуур.
Кини хонор сиригэр сөпкө тиийэ охсон, балааккатын тиирэн, тыаттан мас мастаан, тимир оһоҕун оттон, сылааска сынньанаары табаларын киксэрэн, суһаллык айанныыр.
Ол иһэн, маҥан дэхси хаар ньууруттан булт саатын уоһа быган харааран турарыгар хараҕа хатанна. “Хайа, бу тугуй? Бу үрэххэ хантан ким саата-саадаҕа кэллэҕэй?” – диэн иһиллэр-иһиллибэттик саҥа аллайда. Бэркэ дьиктиргии-дьиктиргии табаларын тохтотон, наартатыттан ойон туран, халыҥ хаары кэһэн тиийэн, сааны уоһуттан бобо харбаан, сулбу ороон таһаарда.
Икки уостаах булт саатын кытта холбуу баайыллыбыт эргэ үрүсээк оронон таҕыста. “Бу кырыы үрэххэ ким сылдьан, туохха түбэспит буолуон сөбүй? Саатын сүгэһэрин быатыгар кичэллээхтик холбуу баайбыт буола-буола”, – диэн саныы туран, үрүсээк түгэҕэр хам тоҥмут, муус кыаһаан буолбут бытархай өрүс таастарын кыҥастаста. Бу сүгэһэр хаар түһүөн иннинэ күһүн сир харатыгар хаалларыллыбыта саарбаҕа суоҕа чахчы.
Үрүсээги сэрэнэн сахсыйбытыгар иһит — хомуос кылырҕаата. Тыаһыт киһи ким манна охсуллан ааспыт буолуон сөбүн таайа сатаата. Чэйдиир иһити, бултуур сааны, арай, алдьархайга түбэспит киһи эрэ быраҕыан сөп. Таба тыһа үтүлүктээх илиитинэн көмөлөһүннэрэн, атахтарынан хаары хаһыйбахтаата.
Тэптэх аайы өрүс кумаҕын курдук хомураҕынан саба бүрүллэн иһэр. Кытаанах эттик хаар анныгар тааска хам тоҥо сытарын иһин булчут икки илиитин батары аста. Хаары хаспытыгар тырыттыбыт таҥастаах киһи өлүгүн омооно көһүннэ. Куйахата күүрдэ, этэ саласта, кэннинэн тэйдэ, үтүлүктэрин өттүктэригэр соттумахтаата.
Илиитинэн тутан көрбүт өлүгүн уһун хара баттахтара, сүүһүн уҥуоҕар кыһарыллан, этигэр бэлиэтик хатаммыт сиэмэх кыыллар тиистэрин суоллара Киристэпиэл айаннаан истэҕинэ, өйүттэн-санаатыттан ааһан-араҕан биэрбэтилэр. Лебедев киллэрбит тыллабырынан бу тахсыбыт быһылааны быһаарарга силиэстийэ ыытыллар буолла…
***
Эр дьон уоппускаларын бэйэлэрэ сөбүлүүллэринэн туһаналлар. Сорохтор соҕуруу сынньана, эмтэнэ бараллар. Айылҕаны сөбүлээччилэр бултуур-балыктыыр аатыран, үүтээннэригэр тахсаллар. Оптуобус мэхээнньигэ Афанасий Васильев уоппускатын ылан, сэттис кылааска үөрэнэр уолун Куоланы батыһыннаран, атырдьах ыйын маҥнайгы күннэригэр Өймөкөөн сиригэр тиийбиттэрэ.
Кини манна суол оҥорор тэрилтэҕэ хас даҕаны сыл үлэлээн, бу ыраах хоту дойду сирин — уотун, өрүстэрин, күөллэрин кубулҕатын бэркэ билэрэ. Васильев уолунаан көһөн тиийэннэр, хайаттан түһэр дохсун сүүрүктээх Сунтаар өрүһүн орто сүнньүгэр турар булчут балаҕанын сөргүтэн оҥостон олохсуйдулар.
Сынньалаҥ дьоно нус-хас сылдьан, чугастааҕы сири кэрийэн, күөгүнэн балыктыыллар. Бултаабыт дьарҕаа, быйыт балыктарын хатара ыйыыллар, күннээҕи айахтарыгар дэлэччи сииллэр. Дьэ, ити курдук бултуур-алтыыр, мас мастыыр, уот оттор, ас астыыр түбүктэргэ олорсон күннэр-хонуктар биллибэккэ ааһаллар.
Атырдьах ыйын бүтүүтэ оскуола үөрэҕэ аһыллыан эрэ иннинэ Афанасий оҕотун бөһүөлэккэ киллэрэн, кэһиилээн-тутуурдаан, сөмөлүөтүнэн дьиэтигэр атаарда. Бэйэтэ уоппуската бүтүөр диэри балыктыы түһэн төннөр баҕалаах балаҕаҥҥа хаалла.
Биир киэһэ балаҕаныттан балачча ыраах сиргэ балыктыы сылдьан, үрэх кытылын сэлэлии үүммүт хойуу талах саҕатыгар иккилээх — үстээх эһэ оҕото кутуйахтаан тибилийэ сылдьарын сэҥээрэ көрбүтэ уонна сарсыныгар саалаах тахсан бултаһарга быһаарынан, көстүбэт күндү булду күрэппэккэ, үүтээнигэр төннүбүтэ. Киэһэ дьиэтигэр киирэн, оһоҕун оттон ас астанар, күөс өрүнэр. Сарсын туттарыгар тэринэн, саҥа сүнньүөх ииттинэр уонна уотун аһатан, Байанайын алҕаан, аһаан-сиэн баран, нус-хас утуйан хаалар.
Тыаҕа сылдьа үөрүйэх киһи быһыытынан сарсыныгар сөпкө туран, суунан-тараанан барарга бэлэмнэннэ. Ол сылдьан санаатаҕына, эһэни бултаһар баҕата күүһүрбүккэ, санаата эрдийбиккэ дылы. Ыксаабакка хомунан, элбэхтэ сылдьыбыт суолунан өрүс диэки киирдэ.
Афанасий хантан билээхтиэй – аны төннүбэт суолун батан иһэрин? Кини тыа муоҕа чигдилэнэн тэпсиллибит омоон суолунан, саҥа хагдарыйан түспүт сэбирдэхтэргэ сэрэммиттии үктэнэн, баран истэ. Күһүҥҥүлүү уолбут өрүс ньууругар сүүрүк устан илибирии долгунурар. Намчы талахтар өрүс икки кытылынан харах ыларын тухары сэлэлии үүммүттэр.
Талахтар кэтэхтэринэн күнү — ыйы сабардыыр баараҕай тэтиҥнэр өрүһү өҥөйөн тураллар. Ол ыраах хара тыа үрдүнэн муус төбөлөөх Сунтаар сыгынньах суорба таас хайата ойон эрэр күн уотугар сандаарар. Афанасий сөбүлүүр хонноҕор сүүрүгү ыгар хара сыырдар анныларыгар тохтоон, күөгүлүү — күөгүлүү, ардыгар тыытыгар олорон, үксүн кытылынан соһон, ыксаабыт быһыынан өрүһүн балачча өксөйдө.
Бэҕэһээ кыылы көрбүт сиригэр тыытын кытылга состо. Бултаһар баҕалаах тахсан тыаны кэрийдэ, суолу — ииһи сибикилээтэ, тыаһы — ууһу чуҥнаата. Халыҥ сис тыа баараҕайын ким баайан турбута баарай? Бардаҕа эбээт.
Мантан чугас сыккырыыр сүүрүктээх үрүйэчээн өрүскэ түһэр төрдүгэр балык аһыы мустар, кэлэ — бара аалыҥныыр чүөмпэтэ баар. Афанасий бултуур санаатын хаалларан, ити уруккуттан балыктыыр далайыгар чугаһаан, түмсүбүт хатырыктааҕы үргүтүмээри, үөмэн киирэн, илиитин муҥунан уунан күөгүтүн элиттэ. Күөгү кыра дьаакыра уу түгэҕин булуон иннинэ тирэх бүөттэн кыһыллыбыт дагдайар бэлиэ тимис гына түстэ.
Киһи күөгүтүн угун эмискэ өрө охсон ылаат, күөрэппитэ – тос курдук ыйааһыннаах дьарҕаа чыҥыыттан төлөрүйээри мөхсөн имиллэҥнии — имиллэҥнии соһуллан таҕыста. Балыгын мөҕөһүннэрбитинэн бэйэтигэр чугаһатта, сэрэнэн илиитигэр ылла.
Болҕойон көрдөххө, дьарҕаа буспут хааҥҥа дылы хараҥаран көстөр салыҥнаах көҕүстээх, анды сыатыныы араҕастыҥы өрөҕөлөөх. Балыксыт хайа өрүһүн аатырбыт балыгын сыа — сым курдук күндүтүк тутан – хабан, күөгүттэн араарда. Санныгар иилиммит халыҥ бириһиэн суумкатыгар угунна уонна салгыы балыктыы сырытта…
Күөгүлүүр умсулҕаныгар баһыйтаран, бултуурун даҕаны умна аралдьыйбыт киһи өйүн — санаатын эмискэ, муустаах уунан саба ыспыттыы, кэннигэр сир аннынан ырдьыгыныыр саҥа быһа оҕуста. Куттал илэ бааччы суоһаабытын сэрэйэн, куйахата күүрдэ, этэ саласта. Суостаах — суодаллаах дорҕоон киниэхэ туһаайыллыбыта чахчы.
Эһэ кэмэлдьитин эндэппэккэ билэр тыаһыт төбөтүгэр “биллэрбэккэ, саба түһүө” диэн ынырык санаа чаҕылҕанныы охсуллан ааста.
Бэркэ сэрэнэн, күөгүтүн ыһыктан, уҥа илиитинэн, хаҥас саннынан көмөлөһүннэрэн, саатын ылан иэдэһигэр тиэрдэн иһэн эргиллэн көрбүтэ – уон биэс-сүүрбэ хаамыы холобурдаах сиргэ, үрэх намтал кытылыгар үүммүт хойуу талахтартан аҥаара быган, ойоҕолуу соҕус баараҕай адьырҕа кыыл сиртэн-буортан үүнэн тахсыбыкка дылы, модьу-таҕа баппаҕайдарынан кумахха бигэтик тирэнэн, бу аҕай ыстаныахтыы бэлэм турар эбит.
Түөһүн күөнүн өрүтэ тардынан, иһин түгэҕиттэн дириҥ — дириҥник орулаан ырдьыгыныыр уохтаах уорааныгар саһархай аһыыларын, тиистэрин килбэҥнэтэр. Киһиэхэ илэ суоһурҕанан, арҕаһын кыырыктыйбыт хойуу уһун түүлэрэ адаарыччы турбуттар.
Киһи сирэйинэн эргиллибитин сөбүлээминэ өссө дорҕоонноохтук иҥэрсийбитигэр оннооҕор талахтар титирэстээтилэр, сир — уот бүтэйдии ньиргийдэ. Түөрт атахтааҕы иннигэр түһэрбэтэх хара тыа адьырҕа иччитэ уонна аан дойдуну ат оҥостон мииммит икки атахтаах бу иэмэ-дьаама биллибэт аар тыаҕа суолларын ааһыспакка, хардарыта күрдьүөттэһэн суоһурҕанса турдулар.
Хайа өрүһүн курулуур, суугунуур дохсун долгунун дорҕоонун соһуччу саба баттаан, саа тыаһа ньиргийдэ уонна “бу баар ээ” диэбиттии ой дуорааныгар кубулуйан, өрүс эҥээринэн үөһэ-аллара сатарыы тарҕанна. Ытыллан эрэрин эрдэттэн таайбыттыы, саа тыаһа тарҕаныан даҕаны иннинэ, адьырҕа дьулааннык часкыйаат, модун былчыҥнаах атахтарынан анньынан, саатын иккис уоһунан таба кыҥаан ытар түгэн биэрбэккэ, аҕыйахта ыстанан уун — утары баар буола түһээт, сааны туора садьыйан, киһини тиэрэ биэрэр, ууттан кытылга элитэр.
Куолата балыктаһа сылдьан диниэбинньик сурунара. Онон үрүсээк сиэбигэр үөрэнээччи сурунар тэтэрээттэрин, харандаастары укта сылдьыбыта. Аҕата эһэҕэ убахтатан, кыаммат буола сытан, ол кумааҕыны, харандааһы булан, кэргэнигэр, оскуолаҕа үөрэнэр саастаах оҕолорун хас биирдиилэрин ааттарын ааттаталаан, быһылаан тахсыбыт күнүгэр маннык суруйар:
“Үрүсээк сиэптэрин хасыһа сытан, оҕом укпут тэтэрээтин, харандааһын, сиэркилэтин эмтэркэйин булан ыллым уонна манна тахсыбыт ынырык быһыыны эһиэхэ суруйан тиэрдэргэ быһаарынным. Таптыыр, убаастыыр, бииргэ уһуннук олорбут кэргэним, оҕоккооннорум барахсаттар, бэйэм сыыһа быһыыланан, өлөр — сүтэр күнүм бу тиийэн кэллэ быһыылаах. Эһэҕэ туттаран, бу айылаах кыаммат буолан сытабын”.
Силиэстийэ ыытыллар кэмигэр үрүсээк сиэбиттэн көстүбүт, баламах хаан буолбут тэтэрээт лиистэригэр суураллар үөстээх харандааһынан адаархай буочарынан суруллубут суругу ааҕан быһаардахха, маннык хартыына ойууланар. Эһэ ытыллаат, сулбу ойон кэлэн, киһини тиэрэ көтөн, хам баттаабыт.
Киһи көмүскэнэн утары уунар илиитин, атаҕын ытыра — ытыра эһэ балачча илгиэлээбит, этин-сиинин онон-манан аһыылаах тиистэринэн хадьырыйталаабыт, икки илин баппаҕайдарынан сытар киһини бобута харбаталаабыт. Тыатааҕы абарбыт уораанын сатаан аһарымына, ситэри сиэри, утарыласпакка сытар өстөөҕүн бобо харбаан ылан, үөһэ быраҕа — быраҕа, тыҥырахтарынан убахтаабыт.
Ардыгар үөһэ кыыраппыт киһитин хабан ылбакка, соруйан туора ойон, тааска түһэртээбит. Киһи уҥуохтара тоһутталанан, былчыҥнара быһытталанан, сырдык тыынын былдьаһан, баламах хааҥҥа биһиллэн, өрүс тааһыгар умса быраҕыллан сыттаҕа. Тыатааҕы модун киэптээх түөһүн сибиньиэс буулдьанан тобулу ыттаран, күүскэ хамнаннаҕына хараҥатыҥы бөлүөх хаанынан тибиирбит.
Тыына быстара кэлбитин илэ — бодо билэн, арыый кыахтаах эрдэҕинэ үөскээбит тыатыгар этин — сиинин харайтараары, киһини тыынын ситэ быспакка быраҕан, энэлгэннээхтик часкыйаат, киэҥ — киэҥник буурдаталаан, хара тыатыгар ыстаммыт.
Туһахха атаҕыттан ылларан, мантан аны барбатын билэн муҥунан мөхсөр тайахтыы, быстар уһугар тиийбит сырдык тыынын көмүскээн тура, сыылла сатаан баран, кыанымына, киһи салгыы суруйар: “…Бааһырбыт эһэ миигин тааска хаалларан, тыаҕа түспүтүн кэннэ бааспын көрүннүм.
Дьолбор эбитэ дуу, уҥа илиим, хаҥас атаҕым уҥуохтара бүтүннэр. Хамсыыллар. Хаҥас илиим, уҥа атаҕым олох кыаммат буоланнар, ыйана, соһулла сылдьаллар, хастыы да сиринэн тостубут бадахтаахтар. Түөһүм, куйахам, ордук көхсүм уотунан даҕайардыы аһыйан ыалдьаллар. Маайкабын хайыта быһан, тоһутталаммыт илиим, атаҕым аһаҕас баастарын үрдүнэн бобута баайан, сүүрэр хааммын тохтото сатыыбын.
Бодьуустаһыы бөҕөнөн илиим бааһыттан сүүрэр хааны тохтоттум диэххэ сөп. Төһө да бопсо сатаатарбын, атаҕым хаана тохтоон биэрбэт. Хааным баастарбынан тоҕо бардаҕына, тыыным быстарын билэ сытабын. Олус даҕаны ис-иһиттэн кырыктаах, өһүөннээх кыыл буолар эбит. Ытырбахтыырын, тырыта тыытарын икки ардыгар бобо харбаан ылан, куоска оҕотунуу үөһэ быраҕаттыыр. Оҕолорум, эр дьон буолан атаххытыгар турдаххытына, бука диэн, тыатааҕылыын эрэ тыытыһымаҥ!”
Үүнэр күн сырдыгар тардыһа сатыыр киһи өлүөр өйдөөх сытан суруйар: “Баҕар, дьон түбэһэ түһэн истэн чугаһыахтара дии санаан, кыаҕым баарынан, күүспүн түмүнэн, силлибит айахпынан хаһыытыы сатыыбын, халлааҥҥа туһаайан ытыалыыбын.
Ким истэн кэлиэй? Саҥабын, саам тыаһын дорҕоонун өрүс тыаһа ыраатыннарбакка, симэлитэн иһэр. Дьэ, бу үлүгэрдээх тиэхиньикэ, көтөр аал сайдыбыт үйэтигэр, ама, мин ыраах үрэх баһыгар харалтата суох сытыйан өлүөм дуо? Урут сөмөлүөттэр, бөртөлүөттэр үөһэнэн ааһар этилэр.
Баҕар, мин дьолбор, экспедиция, ойуур харыстабылын авиациятын биир эмэ көтөр аала алларанан ааһан иһэн миигин бэлиэтии көрүөҕэ. Оччоҕо быыһанабын. Чаас аҥаарынан балыыһаны буллараллар…”
Сырдык күн хараҥа түүнүнэн бүрүллэн бүтэринии, олоҕун олуйбут бу кэмигэр сылдьыбыт сырыытын сыаналаан, дьонугар суруйар: “…Күндүттэн күндү кэргэним, оҕоккоонноруом, бу кыаммат буола сыттахпына, олорбут олоҕум бүтүннүүтэ хараҕым далынан кэлэн ааһар.
Олох туһунан төһө өйдүүбүн даҕаны, соччонон тыыннаах хаалар баҕам күүһүрэр, санаам оонньуур. Хараҕым уута ыгыллан, хараастан ылаттыыбын. Олорбут олохпор, оо, дьэ, үҥэбин — сүктэбин, кэл эрэ биирдэ эрэ. Эн, мин дьолум-соргум, соһумар түбэлтэ буолаҥҥын быыһаа — абыраа! Миэхэ эрэн, аны атыннык олоруом! Эйигин, олоҕу, сыаналыам, ытыктыам!..”
Эһэ тырыта тыытар, үөһэ кыыратар түгэннэригэр өйүн — санаатын сүтэримээри, күүһүн — уоҕун түмүммүт. Бүтүн, хамсыыр илиитин алдьаттарымаары, кистии сатаабыт. Ити түгэннэри ойуулаан, абарбыт — сатарбыт санаатын бэлиэтээбит: “Быыс булан, өттүкпэр ыйаммыт быһахпын тостубатах илиибинэн ылаары өттүкпүн харбана сатыыбын.
О-о, быһаҕым курбун батыһа ыраах кэннибэр сыҕарыйбыт. Илиим тиийбэт. Таба туппаппын. О-о, быһахпын илиибэр ылбыт буолбаппын ээ. Мин киниэхэ маннык айылаах сэймэктэтиэм этэ дуо?!”
Кыыһырбыт-абарбыт адьырҕа өлөрүнэн саҥарар, ынчыктыыр муҥнаах хаһыытын тохтотоору эбитэ дуу, салыҥнаах айаҕын атан, ардьайбыт анаҕастарынан киһи сэҥийэтин хабан, икки иэдэстэрин тырыта тардыбыт, тиистэрин үлтүрүппүт. Кэлин сиэркилэтин эмтэркэйин таһааран, сирэйин көрүммүтэ – кэргэнин үтүө мөссүөнэ иннигэр бу тиийэн кэллэҕэ.
Өлүөр сылдьан түһээн даҕаны көрбөтөх ыарахан санаа өйүгэр охсуллан, таҥнары сабардаан киирбит. Онон суруйар: “Доҕоччугуом, сиэркилэ үлтүркэйигэр сирэйбин көрүннүм, дьэ ынырык сэбэрэ. Айаҕым иэдэстэрбинэн кулгаахпар диэри силлибит, үлтүрүйбүт тиистэрим, сыҥаахтарым уҥуохтара килбэҥнииллэр. Мин олох чиччик буолбуппун…”
Эрэллээх истиҥ кэргэнниилэртэн биирдэригэр эрэй — буруй эҥээрдэспит түгэнигэр доҕоро илиитин уунуо дуо? Кини кыһалҕалаах күнүгэр доҕоругар бигэтик эрэнэрин суруйар: “…Өскөтүн, бу айылаах кэбилэнэн баран, ордор, киһи буолар дьоллоох буоллахпына, эн, миигиттэн куота туттуоҥ суоҕа буолбаат?! Дьолбутун-соргубутун салгыы холбоон, бииргэ сылдьыахпыт, оҕолорбутун дьон оҥортуохпут. Ааспыт сыллардааҕы кыра алҕастарбын, бука диэн, ахтыма, санаама”.
Күнүһүн күлүмнэс сырдык күннээх, кууһан бигиир салгыннаах, аралдьытар — саататар аламаҕай айылҕалаах хотугу дойду күһүҥҥү тыйыс түүнүн хаҕыс тыына сытыйбыт чараас таҥастаах, сыккырыыр дууһатын сэймэктэммит этинэн — сиининэн сылытына сытар эрэйдээҕи абырыа баара дуо? Үрэх сүнньүнэн үөһэттэн үрэр, этин сааһын арыйар тымныы тыал тохтообокко, салгыны сайҕыыр.
Улам сойон, үөһэттэн эриллэн түһэр тымныы салгын быарынан сыылбыт киһини сиргэ саба баттыырга дылы. Олуур тыалга супту салатан тоҥор үрэх таастара сыгынньах этин мууһунан хаарыйаллар. О-о, күһүҥҥү уһун түүн кэтэспит санааҕа ааһан — араҕан биэриэ дуо? Уһунуон! Бүппэтиэн! Ыас хараҥа халлааҥҥа чаҕылхай сулустар тымныынан чыпчыҥныы тыгаллар, күлүү-элэк гыммыттыы күлүмүрдээн ылаллар.
Сарсыарда саҕахха им саһаран тахсыыта тыал уостар. Ол оннугар хаардаах хаһыҥ түһэн, кыаммат киһини сабыта охсор, тоҥ тылынан салаан ылбахтыыр, титирэтэн илибирэтэр, этин — сиинин тэбээн эрэрдии дьигиһитэр.
Сарсыныгар эбии суруйар: “…Түүн тоҥон, ойбоҥҥо уулаабыт сылгылыы титириибин. Тоҥорум күүһүгэр ыарыыбын даҕаны умнабын. Аттыбар биэс хаамыы бадахтаах халаан уута аҕалан талахха сөрөөн муспут абырҕал мастара сыталлар.
Онно сыыллан тиийэн, кутаа оттор кыах суох. Утатан, тыыным кылгаата, температурам тахсан этим — сииним уоттуу умайар. Аттыбар бу өрүс сүүрүгүрэр. Онно тиийэн, уу сомсон иһэн, утахпын ханнарар миэхэ кыаллыбат. Абаккабар, үнүөхтээн, уунаҥнаан көрөбүн…”
Тэтэрээт лиистэригэр күнэ, чааһа ыйыллыбыттарынан сирдэттэххэ, босхоҥ буолбут киһи түөрт күннээх түүн охтубут сириттэн халбарыйбакка сытан, өлөр өлүүлүүн охсуспут. Ол былаһын тухары, дабыдала тостубут тойон кыыл сапсына сатырыыгар дылы, тыыннаах хааларга дьулуспут: “… Үөһэнэн Ан-2 сөмөлүөт ааста.
Сүтүөр диэри тонолуппакка одууластым. Көрдөстүм. Сүгүрүйдүм. Төннөрүгэр, баҕар, алларанан ааһыаҕа, миигин таба көрүөхтэрэ. Мин быыһаныам. Кыаммат буолан сиринэн сыыллыбыппын биллэрээри, саабынан үөһэ ытыалаатым. Оо, бэйэм курдук биир эмэ соһумар сырыылаах балыксыт тиийэн кэлбэт даҕаны буолан.
Миигин дьон-сэргэ “барытыгар табыллар дьылҕалаах киһи” дииллэрэ дии. Ама, ол дьолум бу ыарахан күннэрбэр илиитин ууммутунан кэлиэ суоҕа дуу? Эрэнэбин. Кэлиэҕэ. Быыһаныам. Тыыннаах ордуом. Кэтэһиҥ. Эдэр сааспар өлбөппүн…”
Эмсэҕэлээбитэ үһүс күнүгэр эрэлин сүтэрбит быһыынан суланан — кэлэнэн суруйар: “…Адьырҕа кыылга тоҕо сааламмытым буолла? Сыыһа быһыыбар бу кэбилэнним. Ыппатаҕым буоллар, бултуур сир былдьаһар тыа кыыла тыатыгар барыах этэ. Илиилэрим, атахтарым уонна бэйэм дүлүҥ курдук истим. Ыраастаммат баастарым ириҥэлэнэн эрэллэр.
Ардыгар уу чаккырас буола итийэбин, үксүгэр тулуппаттыы тоҥобун, ыарыыбын даҕаны быһаарбат буолабын. Аны өйбүн сүтэрэн ылар буоллум. Мантан сэттэ уонча хаамыылаах сиргэ кытылга тыым тардыллан сытар. Бааһым итиитигэр тыым диэки сыыллыбатахпыттан бэйэм бэйэбэр хоргутабын. Баҕар, тиийиэм этэ.
Сиринэн сынан тиийэн, ханнык эрэ албаһынан тыыбар үҥкүрүйэн киирэн, кытылтан анньыммытым буоллар, быыһанар дьылҕа баар этэ. Оччоҕо сүүрүккэ оҕустаран, улахан айан суолун кылгастык даҕаны буоллар, кыйа устабын, улахан муостаны аннынан барабын, кэлин метеостанция дьиэлэрин аттынан ааһабын. Ама, ким эмит миигин таба көрүө суох этэ дуо?..”
Аҕыйах хонуктааҕыта чэгиэн мастыы чиччигинэс эттээх — сииннээх, киэҥ — куоҥ санаалаах, кэтэһэр-манаһар элбэх ыччаттаах киһи күүтүллүбэтэх соһумар түбэлтэҕэ түбэһэн, тыыннаах хааларга талаһара туохха тэҥнээх буолуой?! Суостаах-суодаллаах оҥоһуу ытарчатыгар төлөрүйбэттии хам ылларбытын, ама, таайбат буолуо дуо?
Бу кый ыраах хоту үрэх баһыгар хантан ким кэлэн кинини быыһыай? Бу бохсулла сытан, урут аахайбакка аһарар күннээҕи үлэтин — хамнаһын, дьоҥҥо — сэргэҕэ сыһыанын киниэхэ чопчу тирээбит ыарахан күннэргэ тэҥнии тутан, дьиҥнээхтик ырытар, толкуйдуур, кээмэйдиир…
Титирэс тарбахтарынан бэлиэ хаалларан суруйар: “…Тыыннаах ордор соргулаах буолларбын, мин аны атыннык олоруох, сылдьыах, үлэлиэх этим. Урукку өттүгэр төһө даҕаны ыраас суобастаахтык сырыттарбын, ырытан көрдөхпүнэ, олоҕум — дьаһаҕым, бар дьоҥҥо сыһыаным эриэ дэхси буолбатах эбит.
Доҕоччугуом, оҕоккоонноруом, эһиги иннигитигэр кыаллыах даҕаны курдугу элбэҕи ситэ-хото оҥорботохпун. Тыыным быстар кэмэ ыган кэлбитин таайабын. Өйбүн сүтэрэ — сүтэрэ суруйдум. Оҕолорум, ийэҕитин өрүү таптааҥ, ытыктааҥ, тылын толоруҥ уонна сырдык өйдөөх-санаалаах, дьоҥҥо-сэргэҕэ көдьүүстээх буола улаатыҥ!
Аны мин оннубар улахан оҕом эн, Куола, хааллыҥ. Бырааттаргын, балыстаргын дьаһай. Ийэҥ эрэйдээххэ күннэтэ көмөлөс. Кырдьаҕас соҕотох эбэҕитин тыыннааҕын тухары, бука диэн, умнумаҥ, ытатымаҥ — соҥотумаҥ! Барыгытын итиитик ууруубун. Быраһаайдарыҥ! Аҕаҕыт А. Васильев”.
***
Халлааҥҥа хара суордар халаахтыы көтөллөр. Тыаттан бытархай сиэмэхтэр быгыалаһаллар. Оччолорго адьырҕаны сонордоһор бобуллубат этэ. Суруктаах тэтэрээт үрүсээк сиэбигэр харандаастыын угуллубутун, быһылаан миэстэтигэр Киристэпиэл Лебедевтиин тахса сылдьан, булан аахпыппыт. Афанасий Васильев олоҕун, сырыытын туһунан араас санаалар киирэллэр. Эһэҕэ соҕотох киирэр кутталлааҕын бары билэллэр эрээри, ардыгар итинник түбэлтэлэр тахсаллар. Булт диэн булт.
Николай Калитин
Эрэдээксийэттэн: Арассыыйа суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, эбэҥки биллиилээх бэйиэтэ, кэпсээнньитэ Николай Романович Калитин Хаҥалас Буотаматыгар көс олохтоох табаһыт-булчут ыалга төрөөбүтэ. Оҕо сылдьан идэтийбит булчут буолар баҕалааҕа.
Айар-суруйар дьоҕурдаах уол М. Горькай аатынан Литература институтугар үөрэнэн, идэтийбит суруйааччы буолбута. Кини төрөөбүт норуотун олоҕун-дьаһаҕын, булчут дьонун хоһоонноругар хоһуйбута, кэпсээннэригэр киллэрбитэ. Ытык киһи 85 сааһыгар сылдьан, былырыын сайын, 2024 сыл от ыйын 12 күнүгэр, соһумардык ыалдьан, олохтон туораабыта.
Читайте нас в:
