Борис Федорович Неустроев-Мандар Уус уонна кини бастакы быыстапкатын туһунан өрөспүүбүлүкэ хаһыатыгар аан бастаан суруналыыс, “Эдэр коммунист” хаһыат кэрэспэдьиэнэ Вера Попова-Аал суруйбута.
1975 сыллаахха Борис Федорович баара эрэ отут саастааҕар төһө оһуору-мандары хомуйан өрөспүүбүлүкэбит киинигэр быыстапкалаабытын бу ыстатыйаттан билиэххит.
— Эмиэ иһийдиҥ, тугу гынаҕыный? — диэн ийэтэ Маайа уончалаах уолун элбэхтик сүтүктүүр буолара. Оҕотун үксүн түннүк таһыттан булара. Тымныйыа диэн ийэ сэрэнэн тэйитэ сатыыра.
Оттон Боря «киһи хараҕар көстүбэт кыһыҥҥы художник айымньыларыгар» абылаппыта. Кини түннүккэ от-мас дьэрэкээннэрин үүт-үкчүтүк, араас сарадахтарын тэбис-тэҥник «уруһуйдуур» эбит.
Бу «художник айымньытын» кытта билсиһии маҥнайгы хаартан саҕаланааччы. Хаар кыыдамныы турдаҕына, ытыскын тоһуйдаххына, солун араас быһыылаах ойуулар түһээт, көрүөх бэтэрээ өттүгэр симэлийэн хаалан хомотоочулар.
Аҕата Сүөдэр оттууругар, туһахтыырыгар, илимнииригэр Боряны кыратыттан илдьэ сылдьааччы. Уолчаан моҕотойу эккирэтиһэн иһэн мас лабааларын одуулаһан, биитэр үрүмэччини тутан баран, сибэккилэргэ умсугуйан аҕатыттан хаала сыһан ыксатара.
Сайын тугу көрбүтүн, кыһын дьиэтин түннүгэр кырыа дьикти ойуу-бичик түһэрбитин көрөн, кыракый уолчаан сөҕөр, дьиибэргиир буолара.
Ити курдук Борис кыра эрдэҕиттэн айылҕа кэрэтин кэрэхсииргэ үөрэммитэ. 11 саастааҕыттан уруһуйдуур дьарыктаммыта. Бастаан утаа үтүгүннэрэ. Үөрэнэр кэмин устата кылаас хаһыатын «солбуллубат» художнига буолбута. Оскуолаҕа тэриллэр быыстапкаларга «Б.Неустроев оҥоһуута» диэн ойуулар элбээн испиттэрэ.
Арай биирдэ, алтыс кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, үөрэх дьылын бүтүүтэ уруһуй уруогар учуутала Д.Д. Баланов чороону киллэрбитэ. Боря чороону бэрт өр эргитэн-урбатан көрбүтэ. «Аата, ойуута эриэккэһин, эгэлгэтин! Соҕотох биир чороон маннык үгүс ойуулаах буоллаҕына, атын чорооннор ойуулара хайдах курдук өссө дэлэгэй, өссө кэрэ буолуохтарын сөбүй?» дии санаабыта.
Өбүгэ чороонун кытта көрсүспүт күнэ кини олоҕор тосту уларыйыыны таһаарбыта.
Уол биир саастыылаахтарын курдук көргө-нарга улдьаарбакка хас киэһэ аайы эбэтэр быыс буллар эрэ, ханна эрэ сүтэн хаалар идэлэммитэ.
– Доҕоор, эн тоҕо эрэ дьиибэтийдиҥ?
— Ити айылаах тугунан үлүһүйдүҥ? — диэн табаарыстара ыйыталастахтарына, күлэн кэбиһэрэ.
— Өтөхтөргө сылдьабын, — диирэ. Оччоҕо уолаттар салгыы ыаһыйаласпакка ах бараллара.
Борис алаастарга, өтөхтөргө тиийэн араас былыргы оҥоһуктары: кытыйалары, чорооннору, матаарчахтары уонна сэргэлэри «доҕор оҥостубутун» ким да таайбат этэ.
Былыргы оҥоһуктартан сиэдэрэй эрэ ойуутун уруһуйдаан, устан ылаттыыра. Өтөхтөн өтөххө сырыттаҕына, “өссө да өссө» диэн санаа кынаттыыра. Хаһан эрэ олорон ааспыт уран тарбахтаахтар хаалларбыт ойуулара-бичиктэрэ Сүөдэр Неустроев оҕонньор дьиэтигэр киирэн испитэ.
Тугу мунньубутун дьаарыстаан баран, «баҕар, мин туох да туһата суоҕунан дьарыктанарым буолаарай?» — диэн мунаарар буолан барбыта. Ол кэмҥэ: «Арааһа, Егор Дмитриевичкэ көрдөрдөхпүнэ сатаныыһы», — диэн санаа көтөн түспүтэ, Ытык Күөлгэ олорор биир дойдулааҕар барарга быһаарыммыта.
Егор Дмитриевич Андросов — Тааттатааҕы П.А. Ойуунскай аатынан народнай театр художнига. Кини оҥорбут мэтириэттэрин музейдарга, оскуолаларга үгүстүк көрсөөччүгүн. Оттон декорациялара хас спектакль ахсын көрөөччүлэри сэҥээрдээччи. Бу аҕыйах саҥалаах сэмэй киһини бэрт өртөн ытыктыы көрөрө. «Тиийэрим соһуччута бэрт, сүбэлиэ дуо?» — диэн чаҕыйа саныы-саныы туох баарын кыбынан киниэхэ тиийбитэ.
Аҕа табаарыһа кинини атыҥыраабатаҕа. Тугу кэпсээбитин олус болҕойон истибититтэн эр ылан, Борис ойууларын сүөрэн көрдөрөн барбыта. Егор Дмитриевич саҥата суох чугаһата-чугаһата ыраатыннаран бэрт өр көрбүтэ уонна эппитэ:
— Борис, кэрэхсэбиллээх дьыаланан дьарыктаммыккын. Уруһуйдьут эбиккин…
Аҕыйах саҥалаах киһитэ киэһэни быһа тохтоло суох саҥаран соһуппута. Бэйэтигэр баар кинигэлэри көрдөртөөбүтэ.
— Бачча саҕалаан баран, өссө элбэхтик үлэлиэххэ наада. Мин санаабар, атын оройуоннарга баар оҥоһуктары билсиһии ордук туһалаах буолуо этэ, — диэбитэ кини.
Е.Д. Андросов эдэр киһиэхэ тугу ситэриэхтээҕин, бу дьыаланы бырахпатын туһунан сүбэлээбитэ.
Ити көрсүһүү кэнниттэн Борис оҥоһуктары түбэһиэхчэ хомуйуута тохтообута. Хас биирдиилэрин чуолкайдааһыҥҥа киирбитэ. Онон Баайаҕа нэһилиэгэр баар кырдьаҕастаах ыалларга сонун ыалдьытынан буолбута. Кинилэртэн ойуулары ким уонна хаһан оҥорбутун туоһуласпыта.
16 сыл сыралаһан Б.Неустроев 1500 атын-атын орнаменнары, республика 18 оройуонун кэрийэн, хомуйда. Онтон 700-hэ мас киэнэ, 300-кэ көмүс оҥоһуктартан, 200-тэ таҥастан-саптан ылыллыбыт, уоннаҕыта муос, туой киэннэрэ. Орнаменнары барыларын ватмаҥҥа хара өҥүнэн уруһуйдаата. Кинилэри маннык сүрүн көрүҥнэргэ араартаата:
1. Дьураа (быа) ойуу.
2. Хабарҕа ойуу.
3. Охторуу, таҥалай, илим хараҕа.
4. Көҕүөр, ынахтыҥы.
5. Үүнээйи, сибэкки, күн ойуу.
Чинчийэр үлэтигэр Норуот айымньытын республикатааҕы дьиэтин кытта ыкса сибээстээҕэ биллэрдик көмөлөстө. Ону сэргэ анал специалистар, ордук чуолаан искуствовед И.А. Потапов ыйыыта-кэрдиитэ бу үлэ научнай хайысхаланарыгар суолталаах буолла. Борис хаһан да бу үлэнэн өттөйбөт. Биир кэм сындааһына суох үлэлиирин сөбүлүүр. Кини көрөөччүлэри кытта бастакы көрсүһүүтэ 1970 с. буолбута. Уус Тааттаҕа «Таатта сыккыстара» литературнай түмсүү тэрийиитинэн, уруһуйдарын быыстапката көрдөрүллүбутэ.
Бу орнаменнара ханна да көрдөрүллэ илигэ. Ону биллэриигэ СГУ Хартыынатын галереятын советын председателэ Н.С. Алексеев улахан өҥөлөөх. Киниэхэ Борис туһунан кэпсээбиппитигэр сэҥээрэ түспүтэ. Суол-иис хаайтарыытыттан иҥнибэккэ киһибитин баар оҥорбута. Соторутааҕыта орнаменнар быыстапкалара буолан ааста. Манна хомуллубут үлэ үс гыммыт биирэ көрдөрүлүннэ.
Олоххо киһини сонно тута буолбакка, сыныйан көрдөххө эрэ сөхтөрөр көстүүлэр баар буолааччылар. Быыстапка саалатыгар киирдэххэ, эйигин туох эрэ ураты эйгэ тулалыыр. Ыйаммыт ойуулары кэрийэ хааман истэххинэ: «Биһигини тохтуу түһэн, бытааннык, хараххын уһуннук хатаан көрдөххүнэ кистэлэҥмитин арыйыахпыт.
Эн, баҕар, иистэнньэҥ бэрдэ буолуоҥ.Оччоҕо көр, биһигини, суумкалары, симэхтэри, чаппараахтары ойуулуургар көмөлөһүөхпүт.
Эн, баҕар, архитектор буолуоҥ. Дьоллоох Сахаҥ сирин саҥаттан саҥа куораттарын колонналарын, дьиэлэрин киэргэтэргэр, биһигиттэн туһанаар.
Эн, баҕар, көмүс эбэтэр мас ууһа буолаайаҕын. Дьону умсугутар оҥоһуктаргар биһигини кытта ыкса билсэриҥ наадалаах», — дэһэр курдуктар орнаменнар.
Кырдьык, орнаменнары столица искусствоны таптааччылара, Сэргэлээх ыччата уонна тыа сириттэн киирэ сылдьан түбэһэ көрбүт эдэр да, аҕам да саастаах дьон кэрэхсээтилэр.
Борис өр сыллаах үлэтин сыаналааччылар санааларын түмэн көрөр буоллахха, үс суолу бэлиэтиэххэ сөп: бастатан, ону быыстапка сыанабылын кинигэтин илиистэрэ кэпсииллэр. «Борис Неустроев улахан практическай суолталаах үлэни хомуйбут. Искусство, наука үлэһиттэрэ мантан элбэҕи туһаныыһылар», — диэн суруйар ССРС Журналистарын союһун чилиэнэ, Бороҕон кыраайы үөрэтэр музейын директора Н.С. Пестряков.
«Биһиги бу үлэлэри олус сонурҕаан билсистибит! Саха орнаменнара дэлэйдэриттэн, көрүҥнэрэ элбэҕиттэн сөхтүбүт. Маны хомуйуу киһи аймах үйэлэр тухары муспут баайыгар-дуолугар өссө биир дьоһуннаах кылааты киллэрии быһыытынан сыаналаныан сөп. Борис Неустроев бу кэскиллээх үлэтэ үйэтийэрэ, альбом быһыытынан бэчээттэнэн тахсара наадалаах», — диэн бэлиэтииллэр СГУ философияҕа уонна научнай коммунизмҥа кафедратын чилиэннэрэ, профессор А.Е. Мординов уонна да атыттар.
Иккиһинэн, быыстапкаҕа көрдөрүүгэ турбут үлэлэри ырытыһыыга кыттыбыттартан «Сардаана» сувенирнай фабрика директора Н.Н. Макаров орнаменнар практическай суолталарыгар, ол аата фабрика үлэтигэр-хамнаһыгар быһаччы оруоллаах буолуохтарын тоһоҕолоон бэлиэтиир. Культура министерствотын искусствоҕа инспектора Т.П. Тишина, СГУ преподавателэ К.Д. Дьячковскай орнаменнар научнай суолталаахтарын бэлиэтээтилэр.
Түмүгэр, көрдөрүллүбэтэх орнаменнарга анаан иккис быыстапканы тэрийэргэ уонна барытын хомуйан альбом таһаартарар туһунан боппуруостар көтөҕүлүннүлэр.
Үсүһүнэн, Борис сүүрбэччэ сыллаах үлэтигэр үгүстүк көрсүһэн сүбэ-ама ылбыт искусствоны чахчы билэр специалистар сыанабыллара маннык:
«Б.Ф. Неустроев үлэтин көрдөххө, хомуйар интэриэһэ матырыйаалы үөрэтиини кытта дьүөрэлэһэрин бэлиэтиэххэ сөп. Чинчийээччи бэйэтиттэн тугу да эппэккэ-саппакка норуот маастардарын оҥоһуктарын орнаменнарын хайдах баарынан тиэрдэ сатыыр буолан, кини үлэлэрэ улахан научнай суолталаахтар. Быыстапка иһин махтанан туран, бу үлэлэр өссө киэҥ кэрэхсэбили ылалларыгар,бэчээттэнэн тарҕаналларыгар баҕарабын», — диир искусствоведческай наука кандидата И.А. Потапов.
Норуот айымньытын дириҥник билээччи, чинчийээччи, Саха АССР искусствотын үтүөлээх деятелэ, саха народнай суруйааччыта Д.К.Сивцев-Суорун Омоллон Неустроев Б.Ф. үлэлэрин быыстапкатын улаханнык кэрэхсээн билсистэ. Биһиги киниттэн быыстапка туһунан бэйэтин сыанабылын этэригэр көрдөстүбүт. Онуоха Дмитрий Кононович эттэ:
— Саха ойуутун-бичигин хас да көлүөнэ художниктар оҥоро сатаабыттара.Толорутун, этэҥҥэ буоллаҕына, арай биһиги кэммит эдэр энтузиаһа Б.Неустроев ситэрииһи диэн эрэнэ санаатым. Киһини сөхтөрөр үгүс, киэҥ, уһун үлэни саҕалаан, төрөөбүт сахатын норуотун чаҕылхай талаанын ойуунан көрдөрөр баҕалаах уран үлэтин бастакы түмүктэрэ биһигини үөртэ. Научнай, айар үлэлэр тэрилтэлэрэ Б.Ф. Неустроев боччумнаах үлэтигэр дьоһуннаах көмө оҥороллоро бэрт наадалаах уонна махталлаах да буолуон сөп эбит. Баһыыба, эдэр энтузиаст, Б.Ф .Неустроев!”
Ити сыанабыллар аҥаардас сөҕүү-махтайыы курдук буолбакка, саҥа күөрэйбит талаан салгыы сайдыытыгар күүс-көмө, бөҕө тирэх буолаллара саарбаҕа суох. Борис Неустроев эдэр сааһын үтүө күннэрин анаабыт үлэтэ өйөнөрө уонна өссө киэҥ билиигэ тахсара күүтүллэр.
Төннөн кэлэн бу эдэр киһи туһунан кэпсиибит. Биһиги кини туһунан бэрт элбэҕи ситэ билиһиннэрэ иликпит. Борис дэгиттэр сайдыылаах ыччат. Оройуонугар чемпион-марафонец. Төрөөбүт совхоһун киинигэр Уус Тааттаҕа ыһыахтыыр сиргэ баар ураһаҕа кини уран тарбахтарын хаалларбыт суолун-ииһин көрүөххэ сөп.
Б.Неустроев ытарҕаны, биһилэҕи, быһаҕы, хомуһу үчүгэйдик оҥорорунан эмиэ биллэр. Кини билигин Алексеевскай оройуонугар олох-дьаһах комбинатыгар маһынан араас сахалыы оҥоһуктарга идэтийэн үлэлиир.
Эдэр чинчийээччи «доҕотторо» — өбүгэ чороонноро, кытыйалара уонна сэргэлэрэ тугу кэпсииллэрин дьоҥҥо тиэрдиитэ итинник саҕаланна.
Вера Попова
«Эдэр коммунист» хаһыат, 1975 с.
Өссө ааҕыҥ:
Мандар Уус мөссүөнэ кыайыыга сирдээбитэ
Читайте нас в:
