1991 сылтан национальнай концепция олоххо киириитэ саҕаланар, оскуолаларга сахалыы тыыны, дьон-өйүн санаатын уһугуннарыы барар. Бу хамсааһыҥҥа Баайаҕа орто оскуолата тэҥҥэ хамсанан, үлэ-хамнас саҥалыы тыыннанар.
1999 сыл өрөспүүбүлүкэҕэ инновационнай хамсааһыннар оскуолалары хамсатан, Баайаҕа оскуолатыгар үгүс элбэх эбии үөрэх тэриллэн, араас сатабылларга үөрэтии саҕаламмыта. Оскуола тимир ууһа Борис Федорович Неустроев – Мандар Ууска анаан программа оҥорон оҕолору үөрэтиини саҕалыыр.
2002 сыл от ыйыгар аан бастакы өрөспүүбүлүкэтээҕи Мандар Уус сайыҥҥы оскуолата Дьохсоҕон сиригэр Таатта үрэх үрдүгэр тэриллибитэ. Тэрийээччилэринэн ИПКРО методистара Н.А. Корякина, А.С. Обутова уонна мин буолбуппут. Дьокуускай, Нам, Уус Алдан, Мэҥэ Хаҥалас, Таатта оскуолаларын оҕолоро мустан, балаакканан Таатта үрэх үрдүгэр базаламмыппыт. Уһуйааччылар норуот маастардара Баайаҕаттан тимир ууһа Б.Ф. Неустроев-Мандар Уус, иистэнньэҥ А.В. Мандарова, Чымынаайыттан А.Н. Большакова, Уус Алдан Суоттутуттан Е.И. Иванова үлэлээбиттэрэ.
2004 сыл от ыйыгар Чычымах Учайыгар өрөспүүбүлүкэтээҕи сырдатааччылар оскуолаларын салгыы тэрийбиппит. Научнай салайааччынан психологическай наука доктора А.П. Оконешникова кэлбитэ, лекторынан тимир ууһа Б.Ф. Неустроев-Мандар Уус үлэлээбитэ. Дьокуускай, Нам, Таатта оскуолаларын уолаттара бэрт үчүгэйдик сайыҥҥы оскуолаҕа сылдьан Өксөкүлээх Өлөксөй дойдутун, үлэтин кытта билсэн барбыттара.
2006 сыл саас Б.Ф. Неустроев-Мандар Уус кинигэтин презентациятыгар Дьокуускай куораттан И.И. Шамаев, Г.С.Попова-Санаайа, мин ыҥырыллан тахсыбыппыт. Ытык Күөлтэн үөрэх управлениетыттан Г.П. Решетников, А.П. Саввин кыттыыны ылбыттара. Бу презентация кэмигэр кыһаны тэрийиэххэйиҥ диэн кэпсэтии буолбута. Ол кэнниттэн мин тэрийии толкуйугар түһэн, бастакы сылларга сайыҥҥы оскуоланы бэйэм үппүнэн-харчыбынан, уоппускам харчытынан саҕалаабытым, онтон салгыы үөрэх салалтата лааҕырдар реестрдарыгар киллэрэн сыллата тэриллэн барбыта. Баайаҕаҕа Ада Александровна Кларова салайыытынан Иустиния Ивановна Винокурова поварынан, Елена Семеновна Апросимова повар көмөлөһөөччүтүнэн, Туйаара Семеновна Иванова медигинэн, Лидия Прокопьевна Андросова түүҥҥү ньээнньэнэн бастакыттан өр кэмҥэ бэриниилээхтик үлэлээбиттэрэ. Уһаныыга маастардарынан Борис Федорович-Мандар Уус, Николай Егорович Егоров-Баайаҕыын, [Готовцев Василий Васильевич], Петр Петрович Неустроев, Василий Николаевич Мухин, Иван Иванович Неустроев, хомус маастарынан, баспытааталынан Виктория Дмитриевна Шестакова тигинэччи үлэлээбиттэрэ.
Бу курдук үгүс киһи турунан, норуот өйөбүлүнэн саҕалааһын сэргэх этэ. Аны Уус кыһатыгар үөрэниэн баҕалаах оҕолор элбэхтэрэ үөрдүбүтэ. Бастакы сайын Үөһээ Бүлүүттэн Федор Федорович Уран Ньукулайдыын ПАЗ автобуһунан оҕолору илдьэ кэлэн барыбытын үөрпүттэрэ. Ити курдук от ыйыгар уонна атырдьах ыйыгар Баайаҕаҕа Мандар Уус кыһата сыллата тэриллэн барбыта. Начальнигынан Н.И. Егоров-Баайаҕыын үлэлээбитэ. Лектордарынан мандароведтар Ольга Николаевна Макарова, Галина Иннокентьевна Неустроева, Маргарита Романовна Егорова үөрэ-көтө ылсыбыттара. Граннары суруйан, көмүскээн сайыҥҥы оскуола малын-салын, иһитин-хомуоһун, утуйар таҥаһын-сабын, раскладушкалары ылбыппыт күн бүгүнүгэр диэри туһалыы турар.
Мандар Уус кыһатын кэнсиэпсийэтэ оҥоһуллуута
Уус кыһатын сүрүн сыалын-соругун туруорууга «Утум» көҥүл тыыннаах түмсүү: философия билимин кандидата Попова А.С., тыл үөрэхтээҕэ М.Е. Филиппова, педагогика билимин кандидата Г.С. Попова, методист Попова М.А. сүрүн тирэх буолбуттара. Түмсүү күүһэ өйү-санааны түмүү, кыһа сүрүн сүнньүн салайыы, санаатын сааһылаһыы, суолун солоһуу буолар.
Б.Ф.Неустроев-Мандар Уус 2004 сыллаахха тахсыбыт «Ойуу тыла. Айыы тыла» кинигэтэ уус кыһатын философията буолар. Оттон онно баар “Киһи сыдьаайа” модела — бу үс үрдэллээх саха иитэр-үөрэтэр Уһуйуу ситимин модела [1]. Сахаларга иитии-үөрэтии бэрээдэгэ күүскэ тутуһуллар эбит. Саха бастаан иитэр, онтон үөрэтэр. Идэни иитиигинэн көрөн иҥэрэллэр [2]. Аныгы үөрэх ситимигэр бу тутуһуллубакка кэһиллээри гынан куттуур, ииппэккэ эрэ үөрэтэбит. Ону бириэмэтигэр саха педагогтара, психологтара өйдөөн “Эркээйи” программаны киллэрэн өрүһүйбүттэрэ, билигин «Эркээйи эргиирэ» дэнэн саҥардыллан сайдар.
Уһуйуу туһунан мин «Учение кузнеца Мандар Уус как этнопедагогическое проектирование будущего народа саха» диэн ыстатыйабар академик, этнопедагогика аҕата Волков Г.Н. тылларынан «Модель совершенного человека – лейтмотив народного воспитания. Самым убедительным и ярким свидетельством того, что человек есть «самое высшее, самое совершенное и превосходнейшее творение» Способность к самосовершенствованию есть высшая ценность человеческой природы, высшее достоинство, весь смысл так называемой самореализации заключен именно в этой способности» диэн арыйбытым [3]. Ситими Попова А.С. сүбэтинэн сиһилии суруйан «Модель системы образования народа в учении кузнеца Мандар Уус» диэн ыстатыйабар суруйбутум [4]. Оттон Г.С.Попова-Санаайа “Мандар кыһатын культурологиялыы төрүттэрин” 2018 сыллаахха суруйан улахан үлэни устудьуон кыыһынаан оҥорбуттара [5].
Мандар Уус сэһэнэ
«Чолбон» сурунаал бас эрэдээктэрэ Г.Андросов бэлиэтииринэн сэһэн – идэ. “Бу сэһэннэр сир түннүгэ, олоҥхоһут, уус, ойуун да идэлээх буолуохтарын сөп. Саха суругунан уус-уран литературатын төрүттээбит маҥнайгы суруйааччыларбыт Өксөкүлээх Өлөксөй, Алампа Софронов, Николай Неустроев, Былатыан Ойуунускай түҥ былыргы сэһэн идэтин, суолтатын уонна аналын өйдүүр буолан, бар дьоннорун иннигэр улахан ындыыны сүгэн буурҕа-буулдьа дьылларыгар инники күөҥҥэ турбуттара, урааҥхай саха омук барҕарар аартыгын тобуларга, или олохтуурга турууласпыттара. Ол түмүгэр түмүгэр суруйааччы эрэ буолбакка, духуобунай лидер, сырдатааччы кэрдииһигэр тахсыбыттара”- диир [6].
Уус кыһатын сүрүн үлэтэ өйгө-санааҕа үлэ. Сайыҥҥы оскуола хас биирдии сарсырдата Б.Ф. Неустроев-Мандар Уус сэһэнинэн саҕаланар. Киһи үөскээһинэ, саха историята, олох туһунан өйдөбүллэр, өй-санаа, үөрэх туһунан, номохтор диэн темаларынан лиэксийэ, мөккүһүү хараҕы арыйаллар, өйү сытыылыыллар, көрүүнү кэҥэтэллэр, сэһэргэһии култууратын сайыннараллар.
Мөккүһүү оҕо өйдүүр, өйдөһөр, өйөһөр, токоолоһор, туоһулаһар, туруулаһар сатабылларын сайыннарар, Мандар Уус ол туһунан куруук этэр уонна бу ньыманы хото туттар. Онон билигин бу ньыма ханнык баҕарар оскуолаҕа киирэн, сэһэннэри кытта кэпсэтиилэр тэриллэн, оҕолор сатабылларын сайыннарар кэмнэр кэлэн тураллар.
Мандар Уус кыһатын түмүгүнэн тугу этиэххэ сөбүй?
Бастакы сайыҥҥы оскуола хас биирдии үлэтин көрүҥэ, ньымата сонун этэ. Ол курдук лааҕыр сайыҥҥы оскуола дэнэн сонун суолу тэлбитэ. Оскуола түмүгүн нэһилиэк кулуубугар түмүктүүр киэһэ оҥорбуппут. Оҕолор үлэлэрин быыстапкалаабыппыт, кэнсиэр көрдөрбүппүт, дьоммутугар махтаммыппыт. Оччолорго кулуупка киинэ да суох, кэнсиэр да буолбат кэмнэрэ буолан кулуупка дьон сылдьыыта аҕыйаан турара эрээри түмүктүүр киэһэҕэ саала толору киһи кэлбитэ. Оҕолор төрөппүттэрэ араас улуустартан анаан кэлэн көрөр буолбуттара. Бу барыбыт сүргэтин көтөхпүтэ, оскуола сайдарыгар кынаттаабыта.
Оскуола тута көстөр түмүгүнэн оҕолор оҥорон таһаарбыт быһахтара буолбута. Ону выставка тэрийэн көрдөрөр наадалаах диэн быыстапка оҥорбуппут. Отчуоттуур киэһэҕэ быыстапканы көрүү, оҕолор быһахтарын сыаналааһын, кимиэнэ сытыытын быһаарыы буолбута. Оҕолор чаҕылыҥнас харахтара, уустар сыанабылларын долгуйа күүтүүлэрэ хаһан да умнуллубат түгэн этэ. Быыстапка хас биирдии оҕоҕо уустар ырытыыларыгар тирэнэн үлэтин салгыы хайдах сайыннарарыгар суоллары ыйбыта, бу инники хардыыны былааннааһын түһүмэҕэ буолбута. Онон быыстапка иитэр үлэ көрүҥүн быһыытынан уус кыһатын булумньута буолбута. Хайаан да оскуола түмүктүүр үлэтэ быыстапка буолуохтааҕа быһаарыллыбыта. Аҥардас бу түмүк оҕону, төрөппүтү кыһаҕа үөрэниигэ күүскэ көҕүлээбитэ саарбах буолбатах.
Уус кыһатын кэмигэр оҕолорго чинчийэр үлэ ыытыллыбыта. Физиканы, химияны, тылы, Мандар философиятын чинчийиилэр барбыттара, араас темаларга дакылааттар суруллан өрөспүүбүлүкэҕэ, Россияҕа конференцияларга оҕолор ситиһиилээхтик кыттыбыттара. Чурапчы уолаттара саха быһаҕын сытыытын дакаастаан аан дойдутааҕы конференцияҕа баран кыттан кэлбиттэр. Салгыы уус туттар тэриллэрин ойуулаах тылдьыта оҥоһуллуон наада буолан ойуулаах тылдьыт оҥоһуллубутун Дапсы бэккэ сэҥээрбитэ.
Оскуола иккис улахан көрдөрүүтүнэн, лидер хаачыстыбатын сайыннарбыта аҕыйах сылынан биллибитэ. Санааларын сайа этэр, көҥүл тыыннаах дьон тахсыбыттара. Уһаммыт уолаттартан 60%-нара оскуола Президеннэрэ буолбуттара.
Үһүс көрдөрүүтүнэн, уолаттар оскуолаҕа сылдьан улахан дьаарбаҥкаларга кыттар айымньылаах үлэҕэ ылсыбыттара, быһахтарын атыылаан киһи хара буолуу таһымын баһылаабыттара. Оскуола саастан атыы эргиэн эргимтэтигэр киирэн барбыттара.
Сайыҥҥы оскуола бастакы сылларыттан саҕалаан оҕолору оскуолаҕа үлэлэтии саҕаламмыта. Иккитэ-үстэ кыһаҕа үөрэммиттэр бастаан баспытаатал көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбиттэрэ, онтон маастардаабыттара. Ол бүгүн да тутуһуллан, оскуола ис дьиҥин билэр оҕолор үлэлииргэ дьулуһаллар.
Уус кыһатын туһата кэм-кэрдии кэлэн истэҕин ахсын эбии көстөн иһиэҕэ, уһуйууну ааспыттар саха үөрэҕин, өйүн-санаатын салгыы сайыннарыахтара.
Мандар Уус кыһата — уус түөлбэтэ тэриллиитин тирэҕэ
Сайыҥҥы оскуоланы сыыйа кэҥэтэн сайынын, кыһынын тэрийэр буолбуппут. Ол бастататн туран, оҕолор баҕаларынан, иккиһинэн Мандар Уус туос ураһа тутар баҕатынан үлэлэр саҕаламмыттара. Онон сайыҥҥы оскуола кэмигэр улахан дьону кытта тардан үлэ күөстүү оргуйбута. Ол курдук дьахталлары норуот маастара А.В. Мандарова иискэ үөрэтэн барбыта. Оттон Баайаҕа уолаттара кыһаҕа үөрэнээт, бэйэлэрэ дэриэбинэ бары өттүгэр кыһа тэринэн уһанан барбыттара. Санааттан санаа саҕыллан сайдан испитэ. Герман уонна Клавдия Хатылаевтары аҕалан оскуоланы байытыы барбыта. Салгыы улуустары кэрийэн Саха төрүт дьарыгын төнүннэриигэ кэпсэтиилэри тэрийии, туоска тигиигэ үөрэтии, туос ураһаны тигиигэ кыттыһарга ыҥырыы саҕаламмыта.
Дьэ ити курдук сыллата сайыҥҥы, кыһыҥҥы оскуолалар тиһигин быспакка тэриллэн-тэриллэн, кып-кыракый кыһаттан бастаан икки этээстээх норуот уһанар дьиэтэ тутуллубута. Бу идея уус кыһатын тэрийии бастакы сылларыгар кэлбитэ. “Утум” көҥүл тыыннаах түмсүү 2007 сыллаахха Баайаҕа нэһилиэгин баһылыгар Романов Роман Романовичка киирбиппит, Мандар Уус кыһатын былаанын уонна норуот дьиэтэ тутуллуутун туруорсуу сурук суруйан туттарбыппыт. Өр буолбакка норуот дьиэтин нэһилиэк эр дьоно тутан дьэндэтэн кэбиспиттэрэ, «Мандар Уус» Айылгы уонна Айымньы киинэ буолан бүгүн үлэлии турар. Бэйэ күүһүнэн тутуллубут буолан киин туох баар төлөбүрүн уустар кыттыһан төлүүллэр. «Өлүөнэ дойдута» физмат форум дириэктэр А.И. Ноев өйөөһүнүнэн аактабай саалаҕа кириэһилэлэр, остуоллар кэлбиттэрэ.
Ол кэннэ утуу-субуу тутуулар тутуллан, саҥа оскуола, саҥа оҕо уһуйаана, саҥа культура дьиэтэ, онтон ураһа тутуллуута, түмэл көһөрүллүүтэ баран, биир кэлим комплекс баар буолла. Бүгүн нэһилиэк олохтоохторун олоҕо онно сөп түбэһэн сайдар.
Ити курдук эбии үөрэхтээһинтэн, сайыҥҥы лааҕыртан тэптэн бүгүн Баайаҕа – уустар түөлбэлэрэ, анал корочката да суох буоллаллар, олохтоохтор бары маастардар.
Дьэ бу биир нэһилиэк биир кэлим сайдыытын ырытан көрдөххө, дьиҥэ төрдө-төбөтө уруккуттан баар эбит. Мин оҕо эрдэхпиттэн, нэһилиэк дьаһалтатын иннигэр, сарсыарда эр дьон мустан наһаа өр табахтыы-табахтыы сэлэһэ олороччулар. Онтон салгыы гаражка көһөллөр, эмиэ сэлэһэллэр. Айаннаан иһэн, массыына батылыннаҕына, эр дьон бары тахсаллар, тула хаама сылдьан наһаа өр быһаарсаллар. Ону бары көрөбүт буоллаҕа, өссө көрө-көрө дьахтар өттө мөҕүттэбит, үлэлээбэккэ олороллор, наһаа өр быһаарыстылар диэн. Эр дьон актыыбынаһын үрдэтиэххэ диэн мунньах аайы кэпсэтэр кэпсэтиибит, ылынар уураахпыт төттөрү буолан тахсыбыта. Онтубут көрдөөбүт көмүспүт бу баар эбит ээ, биһиги бүгүҥҥү күҥҥэ тыыннаах кэлбит кистэлэҥмит. Ол аата биһиги хамсаныыбыт сөпкө барбыт, уус эр дьоҥҥо тирэнэн дьахтар өттүн хамсатан биир тэтимҥэ киллэрбиппит. Биир кэлим хамсаныы саҕаламмыт.
Уустар түмсүүлэрин холобурунан улууска культура, үөрэх кластерын тэрийии
Мандар Уус тус бэйэтин үлэтин чинчийэн көрөн баран мин дьикти арыйыылары оҥорбутум уонна онно олоҕуран 2014 сылтан Таатта улууһугар «Таатта сайдар эйгэтэ” – “Пространство возможностей” диэн культура, үөрэх кластерын тэрийэн барбытым. Бастаан иһиттэххэ, үөрэххэ, культураҕа эрэ сыһыаннаах курдук, атын эйгэ дьоно оннук ылыммыттара. Ол эрэн олоҕу хамсатар күүспүт культура уонна үөрэх буолаллар. Оттон дьиҥэ өбүгэ үгэстэригэр тирэнэн хас биирдии киһи бэйэтин ис күүһүн сайыннаран, өйүн-санаатын үрдэтэн, тулалыыр эйгэтин оҥостон улууһу экэнэмиичэскэй өттүнэн таһаарыы буолар. Онуоха Былатыан Ойуунускай сайдыы муҥутуур үктэлигэр тахсыы бастакы үктэлэ ырыа-хоһоон, фольклор, олонхо буолар диэн суруйан хаалларбытын умнарбыт табыллыбат. «Олонхо предстает как основная кластерная плоскость. Задачи, которые решаются последовательно из года в год — это во-первых, проектирование, моделирование единого культурно-образовательного кластера, консолидация и интеграция ресурсов научно-образовательного, практико-ориентированного, инновационного пространства, социальное и духовное конструирование общества” [7]. Кластер принциптэринэн уустар үйэлэргэ илдьэ кэлэн, бүгүҥҥү күҥҥэ диэри тутуһар суруллубатах сокуоннара буолбуттара: бүтүн буолуу, сомоҕолоһуу, идэҕэ бэринии, удьуору ууһатыы, Айыы тыыннаныы. Хас биирдии принцип саха өйдөбүлүнэн ортотунан ылыллан билимҥэ суруллубуттара. Холобура, Айыы тыыннаныы көҥүл буолуу уонна социальнай эппиэтинэс диэннэри холбуур. Идэҕэ бэринии диэн үрдүк таһымнаах биир идэлээххин, уһуйааччыгын ытыктааһынтан саҕаланан уһуйааччы таһымыгар тиийиэхтээх диэни хабар.
Таатта сайдар эйгэтэ тэриллэн эрэрин бу принциптэри тутуһан үлэлиир общественнай түмсүүлэр хамсааһыннарын дьайыылара көрдөрөллөр. Саамай бастакы түмсүүнэн уустар түмсүүлэрин ааҕыахха сөп. Борис Федорович Мандар Уус диэн ааттана илигинэ, кини кып кыра кыһатыгар эр дьон күннээҕи туттар тэриллэрин оҥотторо балачча сылдьыбыттары сыыйа бэйэлэригэр оҥорорго үөрэтиини саҕалаан, кыһа аана сабыллыбат буола эр дьон уһана мустар, сорохтор кэпсээн да истэ, сэлэһэ да кэлэр буолан барбыттар. Бу курдук бастакы түмсүү акылаата ууруллан, бэйэ икки ардыгар дьикти сыһыан олохсуйан барбыт. Онтон улууска түөлбэлэри тэрийии саҕаланар. Дьэ ол кэнниттэн аҕалар, бэтэрээннэр, үҥкүүһүттэр, хордар, эбээлэр, тыллар эҥин диэн бары нэһилиэктэргэ араас интэриэстэринэн түмсүүлэр үлэлэрэ тэтимнээхтик барар. Бу түмсүүлэр күн бүгүҥҥэ диэри ахсааннара да элбиир, үлэлэрэ да сайдар.
Өрөспүүбүлүкэҕэ уустар түмсүүлэрин тэрийии
2015 сыллаахха Баайаҕаҕа Уус ыһыаҕа ыһыллыбыта. Ыһыах биир сүрүн сыалынан өрөспүүбүлүкэ уустарын түмүү буолбута. Мандар Уус хас биирдии ууска батыйалары оҥорууга сорудахтаан, уустар сорудахтарын оҥорон туттара мустубуттара. Ол батыйалар билигин уус түмэлин саамай сүрүн экспонаттара буолан элбэҕи кэпсии тураллар. Ону таһынан ыһыахха өрөспүүбүлүкэ уустарын Сойуустара тэриллэн, түмсүүлээх, тэрээһиннээх үлэ саҕаламмыта. Сойуус салайааччытынан Б.Ф. Неустроев-Мандар Уус, талыллыбыта, үлэни тэрийээччилэринэн эдэрдэр ылсыбыттара. Маннык түмсүү былааһы кытта кэпсэтэргэ, түмсүү интэриэһин көмүскүүргэ, сайдарга усулуобуйа тэрийэргэ төһүү күүс буолуохтаах диэн Олоҥхо өрөспүүбүлүкэтээҕи Ассоциациятын бэрэссэдээтэлэ Ф.В.Шишигина уонна мин тэрээһин үлэтин ылсан күн бүгүҥҥэ диэри бириэмэтигэр түмсэн кэпсэтиилэр тэриллэллэр, үлэ-хамнас ырытыллар. Бүгүн саха уустара Россияҕа, аан дойдуга бэйэлэрин айымньылаах үлэлэринэн биллэр-көстөр дьон буоллулар, саха уустарын ааттаталлар.
Түмүк
Дьэ бу курдук, Саха Сирин аатырбыт тимир ууһа, Духуобунас академиятын академига, П.А.Ойуунускай аатынан бириэмийэ хаһаайына Борис Федорович-Мандар Уус өйүн-санаатын кыыма саҕыллан, эбии үөрэхтээһинтэн, сайыҥҥы оскуола лааҕырыттан саҕалаан, бүтүн нэһилиэги, улууһу, өрөспүүбүлүкэни хамсатар түмсүүлэр тэрилиннилэр, өй-санаа уһугунна, саха төрүт дьарыга өлбөт-сүппэт туруктанна. Баайаҕа – духуобунас Киинэ буолан саха аймаҕы түмэ, тарда, угуйа туруо. Мандар Уус кыһатын кыыма саҥаттан саҥа суоллары арыйыа, ыччаттары үүннэриэ, үрдүккэ көтүтүө.
И.А. Сивцева п.н.к., Таатта улууүун культураҕа салаатын салайааччыта
Литература
- Неустроев Б.Ф. Айыы тыла. Ойуу тыла. – Якутск : Бичик. – 2004. – 208 с.
- Сивцева И.А. Уһуйуу ньыматын ситимэ. – Чапаев. – 2006. – 78 с.
- Голиков А.И., Винокурова У.А., Неустроев Н.Д. и др. Этнопедагогика любви и национального спасения / У.А. Винокурова. – Якутск : “Медиа-холдинг Якутия”, 2017. – 480 с.
- Винокурова У.А. Этнокультурное образование в Дальневосточном Федеральном округе Российской Федерации / У.А. Винокурова. – Якутск : Медиа-холдинг “Якутия”. – 2015. – 416 с.
- Попова Г.С.-Санаайа. “Мандар кыһатын” культурологиялыы төрүттэрэ : монография / Г.С. Попова-Санаайа, С.В. Сысолятина [эпп.ред. А.Н.Иванов, и.н.д., профессор]. – Дьокуускай : ХИФУ Издательскай дьиэтэ, 2018. – 154 с.
- Андросов Г.Г. Суруйааччылар – аныгы сэһэннэр // Чолбон. – 4. – 3 с.
- Чехордуна Е.П. СЭДИП как образовательная технология педагогики олонхо : монография. – Москва : Издательство Московского университета, 2022. – 223 с.
Читайте нас в:
