Саха саарына, ытык-мааны киһитэ, этнограф-ойууһут, саха оһуорун-мандарын уонна уһанар идэтин сөргүтэн тилиннэрээччи, тэнитээччи, уһуйааччы, мындыр бөлөһүөк, СӨ Духуобунаһын академига, СӨ культуратын үтүөлээх үлэһитэ, П.А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата Борис Федорович Неустроев-Мандар Уус 80 сааһын туолбутунан кини туһунан ааспыт кэмнээҕи суруйуулартан, ахтыылартан эһигинниин үллэстэбит.
Саха биир талааннаах поэта, энциклопедиялыы билиилээх сир түннүгэ, бөдөҥ уопсастыбаннай диэйэтэл, умнуллубат биир убайбыт Николай Егорович Винокуров-Урсун Мандар Уустуун доҕордуулар этэ. Урсун 2005 сыллаахха суруйан хаалларбытын ааҕаргытыгар ыҥырабыт.
Доҕорум туһунан
Борис Федоровичтыын эт саастыбыт. Кинини биһиги аймахха күтүөт буолуоҕуттан ыла (70-с сыллар ортолоро) билэбин. Балтыбын Дуняны кэргэн ылбыта. Ол эрээри, хомойуох иһин, балтым оҕолонобун диэн күн сириттэн хомолтолоохтук күрэммитэ. Кыыстара Уус Алдан улууһугар кэргэн тахсан олорор. Борис олоҕун иккиһин оҥостуммута, төрөөбүт сиригэр Баайаҕаҕа олохсуйбута, дьиэ-уот туттубута.
Уҥуоҕунан кыра да буоллар, бэйэтин кыанара. Армияҕа сылдьан турникка 40-тан тахсата тардынара үһү. Биһиги билсэрбит саҕана сүүрүүнэн дьарыктанара — республикаҕа биллэр марафонец буолбута.
Аны адьас өҥнөөх хаартыскаҕа түһэрбит курдук кыраасканан ойуулуура, хомуска үчүгэйдик оонньуура, киһини умсугутар кэпсээннээҕэ, дэгиттэр уус идэлээҕэ миигин кэрэхсэппитэ. Ол кэмтэн Борис норуот орнаменнарын хомуйарын, үөрэхтэрин билбитим. Кини ити кэскиллээх идэтин туһунан республика бэчээтигэр биир бастакынан Вера Попованы кытта «Эдэр коммунист» хаһыакка «Өбүгэ чороонун дьиктитэ» диэн улахан ыстатыйаны кыттыһан суруйбуппут (1975 сыл ыам ыйын 18 күнүнээҕи нүөмэрэ). Онтон «Кыым» хаһыакка «Саха орнаменнарын хомуйааччы» (эмиэ ити сыл от ыйын 20 к. нүөмэрэ) иһитиннэриим тахсыбыта. Ити саҕана мин аспирантураҕа үөрэнэрим. Б.Ф.Неустроев Дьокуускайга ватмаҥҥа оҥорбут орнаменнарын быыстапката буолбута, улахан сэҥээриини ылбыта. Ол эрээри орнаменнарын альбомун бэлэмнээбитин үрдүнэн, илиигинэн уруһуйдуур эбиккин, өҥнөөх хаартыскаҕа түһэриллиэхтээх, оччоҕо эрэ научнай суолталанар диэн ааттаан оччолорго бэчээттэнэн тахсыыта харгыстаммыта — уон биэс сыл устата ити кыаллыбатаҕа. Ол да буоллар, ити уһун сылларга Борис Федорович санаатын халбаҥнаппакка үлэлээбитин курдук үлэлии сылдьыбыта, өйө-санаата ситэн-хотон, барытын наардаан, дириҥэтэн үөрэтэн, этэргэ дылы, кустук курдук куоһаммыта. Кини саҕалыыр кэмигэр саха былыргытын үөрэтии биһирэммэтэ, ону ааһан национализм биир көстүүтүн курдук күүркэтиллэн өйдөнүллэрэ. Баһылаан олорор партия: «Былыргынан үлүһүйүмэҥ!» — диэн боборо-хаайара. Уонна биир этиилэринэн буолбута: «Оннооҕор М. Носов альбома бэчээттэнэ илик. Тохтуу түстүн…».
Биллиилээх художник М.Носов саха орнаменнарын хомуйбут үлэтэ ол кэмҥэ бэчээттэнэ илигэ. Борис быыстапкатын саха бастаан иһэр дьоно Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон, философскай наука доктора А.Е.Мординов, искусствоведтар И.А.Потапов, 3.И.Иванова хайҕаабыттарын да иһин, авторбыт орто эрэ үөрэхтээҕэ, биллэ-көстө илигэ, научнай степенэ суоҕа мэһэй буолла быһыылааҕа. Эгэ, орнаменнары иилэ хабан ылан архитектордар туһунан барыахтара баара дуо?!
Манна ол өрдөөҕү ыстатыйаҕа киирбиттэн кылгас быһа тардыылары аҕалар тоҕоостоох. СГУ философияҕа уонна научнай коммунизмҥа кафедратын чилиэннэрэ, профессор А.Е.Мординов уо.д.а. быыстапка кинигэтигэр маннык суруйбуттар: «Биһиги бу үлэлэри олус сонурҕаан билсистибит! Саха орнаменнара дэлэйдэриттэн, көрүҥнэрэ элбэҕиттэн сөхтүбүт. Маны хомуйуу киһи аймах үйэлэр тухары муспут баайыгар-дуолугар өссө биир дьоһуннах кылааты киллэрии быһыытынан сыаналаныан сөп. Борис Неустроев бу кэскиллээх үлэтэ үйэтийэрэ, альбом быһыытынан бэчээттэнэн тахсара наадалаах».
Хайдахтаах үрдүк сыанабылый?
Эбэтэр народнай суруйааччы Д.К.Сивцев-Суорун Омоллоон этиитин ааҕыҥ:
«Саха ойуутун-бичигин хас да көлүөнэ художниктар оҥоро сатаабыттара. Толорутун, этэҥҥэ буоллаҕына, арай биһиги кэммит эдэр энтузиаһа Б.Неустроев ситэрииһи диэн эрэнэ санаатым. Киһини сөхтөрөр үгүс, киэҥ, уһун үлэни саҕалаан, төрөөбүт сахатын норуотун чаҕылхай талаанын ойуунан көрдөрөр баҕалаах уран үлэтин бастакы түмүктэрэ биһигини үөртэ. Научнай, айар үлэлэр тэрилтэлэрэ Б.Ф.Неустроев боччумнаах үлэтигэр дьоһуннаах көмө оҥороллоро бэрт наадалаах уонна махталлаах да буолуон сөп эбит».
Итинник үрдүк сыанабыллаах, ылыннарыылаах этиилэр, хомойуох иһин, кэмигэр өйөбүлү ылбакка хаалбыттара…
Онтон мин «Кыым» хаһыакка оҥорбут түмүгүм: «Борис Федорович бу кэскиллээх үлэтэ искусствоны таптааччыларга, норуот былыргы материальнай, духовнай культуратын үөрэтээччилэргэ туһалаах буолара саарбаҕа суох. Баҕар кини муспут орнаменнарыттан Саха сирин оҥоһуллуохтаах дьиэлэрин, куораттарын, бөһүөлэктэрин ойуулаан-оһуордаан киэргэтиэхтэрэ. Бу сыаналаах үлэни төһө кыалларынан түргэнник кинигэ оҥорон бэчээттээн таһаарар олус туһалаах буолуо этэ» — болҕомтоҕо ылыллыбатаҕа.
Күн-дьыл уларыйан, уларыта тутуу саҕаланан, норуот былыргытыгар болҕомто ууруллар буолан, Б.Неустроев күнэ тахсан, 90-с сыллар саҥаларыттан альбомнара дьэ бэчээттэнэн, дьоҥно-сэргэҕэ биһирэнэн барбыттара.
Борис тыа сирин киһитэ буолан, күннээҕи түбүккэ баттанан суруксуттуур солото суоҕа чахчы этэ. Ол иһин «Саха орнаменнара» альбомун бэлэмнииригэр Дьокуускайга мин дьиэбэр биир хоһу ылан, туохха да аралдьыйбакка, уруһуйдаабыта, суруйбута. Кэлин да хас да альбомун эмиэ итинник оҥорбута. Онон доҕорбор, киэҥ ааҕааччыга тахсарыгар, көмөлөспүт курдук сананабын. Борис бэйэтэ даҕаны ол туһугар өрүү махтанар, альбомнарын сүрдээх истиҥ махталлаахтык миэхэ, биһиги дьиэ кэргэҥҥэ, бэлэхтээччи. Холобур, «Көмүс күлүмэ» («Кудук», 1999) альбомугар маннык суруйбута: «Доҕордоотор доҕотторум Дуня, Ньукулай, бу Эһиги улахан көмөҕүтүнэн тахсыбыт улахан үлэм түмүгүн бэлэхтиибин. Доҕотторуом, орто дойдуга икки күүс алтыһан олох диэни үөскэттэхтэрэ. Онон олорорбут тухары дьолго эрэ дьулуһаммыт дьон буолабыт. Олохпут суола өссө даҕаны өр бииргэ алтыһан барыахпыт!
Доҕоргут Борис 26/VI-99с. Таатта»
Түмүк-түмүк кэмнэргэ көрсүһэн, сэлэһэн, санаабытын үллэстэн ааһар үгэстээхпит. Бэйэм норуот былыргытын үөрэтэр кэммэр ити ордук күүһүрбүтэ.
Улахан суруйаччылар үбүлүөйдэригэр бэриллэр бэлэхтэри киниэхэ үлэһээччибит. Ону Борис олус бэркэ толорон элбэхтик көмөлөһөөччү.
Кини көҕүлээн, Баайаҕаҕа уһанар дьон үксээн, эгэлгэ оҥоһуктарын саха народнай суруйааччыта Николай Лугинов тэрийиитинэн П.А.Ойуунскай аатынан Литературнай музейга икки төгүл быыстапкалаан тураллар.
Тус бэйэтин дьулуурунан, тулуурунан да диэххэ сөп, Борис Федорович үлэтэ-хамнаһа кэлин дьэ сөптөөхтүк сыаналанан, П.А.Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата буолла. Кини уус, художник, алгысчыт, чинчийээччи быһыытынан аата-суола киэҥник билиннэ. Айылҕа биир киһиэхэ үгүс дьоҕуру биэрэрэ бэрт сэдэх. Борис уус-уран хомоҕой тыллаах киһи. Кыһаммыта буоллар поэт, суруйааччы да буолуон сөп этэ. Ол эрээри кини уус тылын улахан түһүлгэлэр алгысчыттара буолан, дьоҥҥо-сэргэҕэ тиэрдэр, кинигэлэрин дьон кэрэхсээн ааҕар, ылынар.
Кини миэхэ биир кэпсээн сюжетын бэлэхтээн турар. Ону билиҥҥитэ мин буһара сылдьабын, хаһан эрэ сурукка түһэриэм диэн бэркэ эрэнэбин. Аны Борис аатын туһунан. Борис диэн аат түүрдэр ааттара эбит. Суолтата буруу, сүүрүктээх, буруулаах уу, өрүс, үрэх. Түүрдүү суруллара Борыс. Ол кэлин нууччаларга киирбит. Оттон Мандар Уус диэн псевдонима олус сөп түбэһэр. Туохтан да уоскуйбат, дуоһуйан хаалбат Неустроев буоллаҕа! Дьиҥ айар киһи аата, хос аата, дьэ итинник!
Олохпор Борис Федорович Неустроевы-Мандар Ууһу кытта алтыһыым, доҕордоһуум миэхэ элбэҕи биэрэр. Олох охсуутугар түбэһэр түгэммэр кини хаһаан да санаатын түһэрбэт: «Наһаа үчүгэй!» — диир үгэһэ күүс-көмө буолар. Хайа уонна өйөбүлү ылбатах да кэмигэр хараастыбатах сырдык мичээрэ, уоттаах харахтарынан утары көрөн мытырыллан турара, ама, кими сэргэхсиппэт буолуой?! Этэргэ дылы, Борис тулатын үтүөнэн сылдьаайар ураты киһи!
Урсун, поэт, СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
Читайте нас в:
