«Далбар Хотун» күрэс кыттааччылара бары тыа сирин олохтоохторо, үлэни өрө туппут хоһуун ийэлэр, эбэлэр. Биир оннук холобур – Акулина Уваровская — Хаҥалас улууһун Нөмүгү нэһилиэгин олохтооҕо, 2024 сыллааҕы «Далбар Хотун» күрэскэ «Байылыат Хотун» номинация хаһаайката.
Биһиги үтүө доҕорбут ыҥырыытынан кини сайылыгар ыалдьыттаатыбыт. Нөмүгүттэн икки килэмиэтирдээх сиргэ баар Маар Күөлэ диэн кэрэттэн кэрэ айылҕалаах сиргэ турар сайылыкка биир сайыҥҥы күн тиийдибит. Хаһаайка биһигини үөрэ-көтө көрүстэ, өҥүрүк куйааска күндүлээбит быырпаҕа сүрэхпитин-быарбытын сөрүүкэттэ.
Сэдэх көтөрдөрдөөх дьоҕус зоопарка
Акулина оҕо сааһыттан дьиэ кыылларын олус таптыыра, дьиэ кыылын эрэ буолуо дуо, ойуурга сүүрэр-көтөр тыынар-тыыннааҕы барытын да иитиэн баҕарара. Ол курдук, быыкаа сылдьан чөккөөкү оҕолорун булан, дьиэтигэр иитээри аҕалан, аҕатыттан күүскэ мөҕүллэн турардаах.
Кыыстара кыыллары таптыырын бэлиэтии көрөн, бастакы кылааска үөрэнэ сырыттаҕына дьоно кролик бэлэхтээбиттэр. Акулина кролигын көрөн-истэн, төрөтөн-ууһатан бэркэ элбэппит.
Кыысчаан сүрэҕэр биһиктэммит иэйиитин илдьэ улаатан, билигин Акулина Александровна кыылы-сүөлү иитиини олоҕун дьарыга оҥостон олорор. Кинилэр 2020 сыллаахха дьоҕус зоопарк үлэлэтэн саҕалаабыттар.
«Бээрэ, ити зоопарканы арыйыыбыт туохтан саҕаланна этэй? Өссө кыра сырыттахпына, убайым индоутка бэлэхтээбитэ. Көтөрбүн олус сөбүлээн ииппитим. 20-тэн тахса сыл буолбут эбит көтөрдөрү иитиинэн дьарыктаммытым. Оччолорго куйаар ситимэ эҥин суох буоллаҕа, ол иһин сурунааллартан, уопуттаах дьонтон ыйыталаһан сэдэх көтөрдөрү иитии туһунан билсэрим. Бэйэм да иитиэхпин сөп эбит дии санаан бастакы көтөрдөрбүн – боруода кууруссалары, цесаркалары, фазаннары соҕуруу куораттарга баар анал питомниктарга сыыйа-баайа үлэһэр буолбутум. Сымыыттарын суруттаран ылан бройлерга таһаарарым», – диэн хаһаайка кэпсиир.
Ханнык баҕарар үлэҕэ сатабыл үөрүйэҕи кытта кэлэр. Сорох кыһын биир даҕаны сымыыт тахсыбат түгэннэрэ баара. Акулина Александровна онтон сөптөөх түмүк оҥостон, сыыһаларын туоратан, улам-улам үлэтэ тупсан барбыта. Уваровскайдар самаан сайын бастакы салгына билиннэ да, сайылыктарыгар Маар Күөлгэ көһөн тахсаллар, зоопаркаларын аанын тэлэччи аһаллар.
«Бастакы кыылларбыт индоутка, сэдэх көрүҥ кууруссалар, коза, баран этилэр. Сиэммит диатезтаах буолан, коза үүтүнэн аһатаары ииппиппит. Коза үүтэ олус туһалаах, оҕобут бааһын тута оһордубута», – диэн кини кэпсиир.
Билигин манна козалары, бараннары, Адмирал диэн «күүстээх» ааттаах понины, куурусса биэс көрүҥүн, ол иһигэр хара өҥнөөх эттээх кытай кууруссатын көрүөххэ сөп. Аны тымныыны тулуйбат, ол эрээри хаһаайкалара үчүгэйдик көрөрө бэрдиттэн төрөлүйбүт индюктар, страустар, павлиннар, кус уонна хаас хас да боруодалара, кролик, фазаннар, цесаркалар бааллар.
Кэргэним, оҕолорум көмө буолаллар
Дьоҕус зоопарка кыылларын кытта билсэ сылдьан, соҕотох киһи холугар бачча элбэх көтөрү, бараны, козаны иитии уустуга буолуо диэн сэрэйэбин. Онуоха Акулина Александровна чугас дьоно хайдах курдук көмө буолалларын кэпсиир.
«Кэргэмминээн Александр Ивановичтыын тэрийбит үлэбит. Кини бэйэтэ култуура үлэһитэ, айар дьоҕурдаах, фонограммалары оҥорор, матыыптары суруйар. Биллэн турар, кыра сылдьан оҕолорбут улаханнык көмөлөһөллөрө. Билигин бары улаатан, ыал буолан туспа олороллор. Арай кырабыт быйыл оскуолатын бүтэрэн, үөрэххэ туттарсар.
2008 сылтан «оҕону иитэр дьиэ кэргэн» статустаахпыт, икки оҕону иитэбит. Ирабытын балтараа саастааҕар «Дом малютки» дьиэттэн ылбыппыт. Эмиэ ол күһүн Янаны ылбыппыт», – диэн хаһаайка кэпсиир.
Билигин улахан кыыстара Мария учууталлыыр, Гералина эм-томп үлэһитэ, уоллара Гриша суоппар, сварщик идэлэрин баһылаан, таһаарыылаахтык үлэлии-хамсыы сылдьар. Кыра уоллара Анатолий эмиэ оннун булунан киин куоракка олорор, үлэлиир. Яна Ираттан сааһынан улахан буолан, ийэ-аҕа сылаас сыһыанын билбит дьиэтиттэн эрдэ көччөх гынан көппүт, Дьокуускайга оҕо уһуйааныгар үлэлиир.
«Ирабыт хаһаайыстыбаҕа улахан көмө киһитэ. Миигиннээҕэр сатабыллаахтык тутар-хабар, бройлерга көтөрдөрү таһаарары эҥин үчүгэйдик билэр», – диир ийэ киһи.
Манна даҕатан эттэххэ, Уваровскайдар Хаҥалас улууһун инкубациянан таһаарыллыбыт «молоднягынан» хааччыйан олороллор. Холобур, былырыын 500-тэн тахса индюк оҕотун таһаарбыттар.
Айылҕа биэрэр аһылыгынан
Нөмүгүгэ Уваровскайдар, бука, биир бастакынан оҕурсуларын быһар буолуохтаахтар. Ол эмиэ хаһаайка сүрэҕин ууран туран оҕуруот аһын олордоруттан тахсар. «Тэпилииссэм кыһыны быһа оттуллар, онно сибэккилэрбин – эустоманы, петунияны, фуксияны кыстатабын. Эрдэ сиир оҕурсуларбын тохсунньуга олордобун. Бастакы үүнүүбүтүн быйыл ыам ыйын 1 күнүгэр сиэбиппит», – диэн баран Акулина Александровна оҕурсу сиэн мотуйа турар сиэнин хаартыскатын көрдөрөр.
Акулина оҕуруотугар туох-туох үүммэтий?! Оҕурсуну, томаты таһынан буолатыгар тыква, кабачок, дыня, арбуз үүннэрэр. Саас аайы тыһыынчанан оҕуруот аһын арассаадатын олордор.
«Биһиги дьиэ кэргэн айылҕа биэрэр аһылыгын пропагандалыыбыт. Бэйэбит аһыыр аспыт барыта хаһаайыстыбабытыттан оҥоһуллан тахсар. Барытын туһаҕа таһаара сатыыбыт. Күһүн ас арааһын оҥорон хаһаанабыт. Холобур, төбө этиттэн тушенка оҥоробут, тылы хаһаанан кэнсиэрбэлиибит. Өссө халбаһы оҥорууга үөрэнэн, индюк, баран, коза, сибиинньэ этин булкуйан халбаһы оҥоробун, улууспар маастар-кылаас ыытабын. Куйаар ситимин үйэтигэр толлубакка ютубтан үөрэнэн, барытын ылсан иһэбит», – диэн күлэ-күлэ кэпсиир.
Оттуур сирдэрэ кырыымчык буолан, Уваровскайдар ынахтарын эспиттэр. Урут үрүҥ илгэни үрүлүтэр кэмҥэ суорат, иэдьэгэй, сыыр оҥорон атыылыыр эбит.
«Мин тыаҕа олорор дьоҥҥо, ордук эдэр ыалга сүбэлиибин: тыа сиригэр үлэ суох диэн баран олорумаҥ, дьиҥэ, дьарык эгэлгэтэ баар, маныаха сүрэх эрэ наада. Мин бу үлэбин олус сөбүлүүр буоламмын дуу, олох сылайбаппын, илистибэппин, хал буолбаппын. Төттөрүтүн, үлэлии сылдьан уоскулаҥҥа куустарабын», – диир саха эмиэ биир бастыҥ Далбар Хотуна Акулина Уваровская.
Бу курдук Уваровскайдар сайылыктарыгар астына ыалдьыттаан, кинилэргэ өссө таһаарыылаах үлэни баҕаран туран быраһаайдастыбыт.
Юлия Пестрякова хаартыскаҕа түһэриилэрэ
Читайте нас в:
