С.А.Зверев-Кыыл Уолун кытта көрсүһүүлэрим күн уотун бэлэхтээн олоҕум түһүүлээх-тахсыылаах аартыгын сырдаппыттара, билигин үрдүккэ, кэрэҕэ ыҥыраллар. Ол көрсүһүүлэртэн аҕыйах түгэннэ кэпсээн, улуу тойуксут талааныгар сүгүрүйээччилэргэ тиэрдэргэ сананным.
1. КӨМҮЛҮӨК ИННИГЭР
1949 с. Ахсынньы аан-даам тымныыта будулуйа турар. Күн туман быыһынан собо хабаҕыныы тимирэ-тимирэ күөрэйэр, көстөр-сүтэр
Дьөлөҕөс алааһыгар олорор Мотуруона эмээхсин миэхэ:
— Бу киэһэ Кыыл Уола кэлэр, тойук истэ кэллин,— диэн илдьиттээбит. Оччону истэн баран олорор кэлиэ дуо — тэбинэн хааллым. Тиийбиппэр Мотуруона:
— Дьоро киэһэ тосхойдо. Сүдү тойуксут хас тылын долоҕойгор тохтотон истээр. Баҕар, тугу эмэ туһаныаҥ,— диэн эйэҕэстик сүбэлээтэ.
Күн киирэн, борук-сорук сабардаан барда. Халлааҥҥа сулустар чипчиҥнэстилэр. Мотуруона дьукааҕа Семен Семенов (Силиэсэр Семенов):
— Халлаан өтөрүнэн сылыйыа суох чинчилээх. Оҕонньор дьаамынан кэлэрэ дуу?— дии-дии көмүлүөккэ эбии хардаҕастары отунна. Уот күлүбүрүү күлэ-үөрэ түстэ, кыһыл чохторунан хабылыктаата. Таһырдьа ыт үрэн иһэн ньим барда.
— Оҕонньор кэллэ быһыылаах,— диэтэ Мотуруона бэркэ үөрбүт быһыынан. Сотору аан аһылынна. Аан туманы кытта бэрт чыбдах таҥастаах, ботуоҥкалаах киһи киирэн кэллэ. Тоҥмут сибикитэ биллибэт. Хайдах эрэ таһаараа ыалтан киирбит курдук…
— Кэпсэлгит? Хайдах-туох олордугут?— диэтэ хайдах эрэ кэҕэһэрдээх куолаһынан киирбит киһи.
Суох. Кэммитинэн,— дэстилэр дьиэлээхтэр. Ыалдьыт бэргэһэлээх үтүлүгүн, сонун устан ыйаталаата. Көрбүтүм — Сергей Афанасьевич Зверев эбит. Мин кинини 1947 с. Саха автономията тэриллибитэ 25 сылын айхаллыыр Арыҥах Арыылааҕар ыһыллыбыт ыһыахха көрбүтүм. Онно кини Москваттан кэлбит сыла быһыылааҕа. Хара көстүүмүн түөһүгэр Кремль көстүүлээх значоктааҕа. Ону олус ымсыыра көрбүппүн умнубаппын. Ол ыһыахха С.А.Зверев биир хатыҥы хоһуйан күн аҥара үҥкүү тыла эппитин батыһа сылдьан истибитим, уус тыл кэрэтигэр абылаппытым. Улуу этээччи түһүлгэтэ олус да кэҥээбитэ, уҥуоргу өттүгэр тиийдэҕинэ саҥата нэһиилэ иһиллэр этэ. Онно буоллаҕа буолуо, Салын Дьөгүөр Баардаах уола Микиитэ диэн биллэр этээччилэр ол түһүлгэҕэ эмиэ оһуокай таһаарбыттара. Мэһэйдэһэр сибики биллибэтэҕэ, хаамыы тэтимэ, тэҥэ да кэһиллибэтэҕэ. Итинник түһүлгэни ханна да түбэһэн көрбөтөҕүм…
Кэпсэтии тимэҕэ сөллөн тыанан, үөһүнэн сураһыллан кэҥээн истэ. Хоноһобут тыла-өһө үчүгэйэ, оонньуута барыбытын абылаата. Бодоруспут курдук сананнаҕым буолуо:
— Сергей Афанасьевич, тугу айа сылдьаҕын?— диэн ыйытан чап гыннардым. Киһим соһуйбут курдук хонос гына түстэ да:
— Эс суох, доҕор! Ол тутан ыла-ыла хаайа сырыттахтарына, тугу айдаары гынаҕын?— диэн соһутан өлөрө сыста.
— Тыый! Ол тоҕо?— диэтим. Сергей Афанасьевич сирэйбин-харахпын көрөн баран, сонньуйда. (Бука, киһи көрүөр түктэри дьүһүн буолуо ээ)
— Тайаҕы ыйытыга суох бултаабыккын, ойоххуттан арахсыбыккын диэн,— диэтэ хайдах эрэ эҕэлээх куолаһынан.
«Сергей Зверев курдук киһини хайдах хаайаллара эбитэй?» — диэн сөхтүм. Хата, Мотуруона эмээхсин кэпсэтиини атыҥҥа аралдьытан абыраата. Тиһэҕэр:
— Сергей Афанасьевичтан тойук иһитиннэрээрэй диэн көрдөһүүлээх олоробут,— диэтэ эбээт. Буолуо суоҕа диэн улаханнык дьулайа саныы олордум. Онтум баара, киһибит кэтэмэҕэйдиир диэни билбэт буолан үөртэ. Көмүлүөк иннигэр олорунан кэбистэ, күөмэйин оҥоһунна. Онтон:
— Кулан Кугас аттаах Куллустай бухатыыр диэн олоҥхобуттан иһитиннэриим,— диэтэ. Дьэ, эбит ээ! Ол кэнниттэн олоҥхо сирин- уотун хоһуйан этэн дьэргэлдьиттэ. Дьиэ иһигэр олорорбутун умнан кэбистибит. Санаабытыгар үрүҥ илгэнэн чөллүргэччи таммалыыр, ас илгэнэн аллар Аал Луук мас суугунаата, өрөөбөт өтөн үөттэ, кэрээбэт кэҕэ эттэ. Онтон абааһы уола кэлэр силлиэтэ-холоруга уйулҕабытын хамсатта. Туойан тоҕута барбытыгар куйахабыт күүрдэ, куппут үргэ сыста. Айыы кыыһын айманыыта, аймах дьонуттан арахсар аанайа-туонайа сүрэхпитин ытаппыта. Куллустай бухатыыр өстөөхтөрүн өһөрөөрү, саастаахтарын самнарымаары ох курдук оҥостон туран туойан доллоһуппутугар, хаҥас диэки турар иһиттэр лыҥкынаһан ылбыттара. Сергей Афанасьевич бүппүтүгэр уу-чуумпу буола түспүтэ. Биһиги олоҥхо алыбын абылаҥыттан төлөрүйэ охсубатахпыт. Кэпсэл-ыаһах эмиэ салҕаммыта. Ырыа-тойук айыллара, ааттаах ырыаһыттар, номох буолбут тойуксуттар ахтыллыбыттара. Семен биһиккини олбу-солбу туойтаран истибитэ эрээри, туох да тахсыбатаҕа: улахан ойуун баарына кыра ойуун кыырбат диэн өс хоһооно уот хараххатын онно билбитим. Сергей Афанасьевич күлэ- күлэ:
— Туойарга холонор киһи кыбыстыа суохтаах. Ити “Сарсын-сарсын сарсыарданы” бары ыллыыллар, миигин көрдүлэр да, бары кыбысталлар,— диэбитэ.
— Ити ырыаны хайдах айбыккыный?— диибин.
— Сарсыарда эрдэ бөтүүк ыллыырын, кэҕэ этэрин истэн баран ыллаабытым.
Кырдьык даҕаны! Ити ырыаҕа сарсыарда кэрэтэ барыта баар ээ. Үөрдэр тустарынан үөтүү, удаҕаттар, ойууттар хомуһуннарын сөҕүү өрүкүтэн кэбистэ. Ол өрүкүйүүттэн эр ылан:
Суоһалдьыйа Толбонноох тойуга хайдаҕый? Туойан иһитиннэриий,— диэн көрдөстүм.
Киһим:
— Аа! Кэбис-кэбис! Киһи киһи буоллун диир киһитигэр туойбат тойуга!— диэн быһа саҥарда. Салгыы: — Ити оройуон тойотторо акаарылар Суоһалдьыйа тойугун туойтаран истэллэр ээ,— диэт? сөбүлээбэтэхтии.
— Тыый, оттон ону хайдах туойаҕыный?— үһүөн тэҥҥэ ыйыттыбыт.
Сэттээх тойугу туойуох иннинэ, аан тылы этэн, бэйэҥ араҥаччыланаҕын. Оччоҕо сэт-сэлээн бэйэҕэ тиийбэт,— диэн баран Сергей Зверев табах тарта (оччоҕо кини табахсыт этэ). Кини мин диэки көрөн баран:
— Ыл, эрэ, тукаам, ыраас кумааҕылааххын дуо? “Салама тойугун” сурунан ылыаҥ этэ, — диэтэ.
Тэтэрээт, харандаас уктан кэлбиппиттэн үөрэ санаатым. Субу суруйан барыахтыы хачыгырайдым. Сергей Афанасьевич сороҕун туойан, сороҕун саҥаран этэн киирэн барда:
Дьэ буо!
Халыҥ ойуурунан хайыҥнаммыт,
Титирик ойуурунан киэргэммит,
Күөх өллүргэнэн үллүктэммит
Кэҥэс соҕус ырааһыйаҕа
Халтаҥ хаптаһынынан тиһиллибит
Хаахынаан ыллыыр халҕаннаах,
Буордаах мас модьоҕолоох
Балаҕан дьиэ тураахтыыр.
Холомо саба балаҕаным
Хатамматах халҕанын
Тиэтэйбэккэ эрэ
Тэлэйэ баттаан,
Буомнаабат боруогу атыллаан,
Бокуҥнаан киирэн,
Уҥа титирик ороҥҥо
Уоскуйан олорон
Одуулаан көрдөххө:
Си буолуохтааҕар
Симии буор оһохтоох эбит,
Ойуоккалаан кэлэр
Олох мастаах эбит.
Харааннаах оһох
Хаҥас күлүгүттэн
Үтүө хара суһуоҕа
Үгүс кырыа хаартан
Көгөччөр көрүҥнэммит,
Кэчигирэс муос тииһэ
Көтүтүллэн түспүт,
Көнө кулуһун уҥуоҕа
Көҥүлүнэн нүксүйбүт
Күндү эбэм тахсан кэллэ.
Кырдьаҕас эбэм барахсан
Кырачаан сүүтүк ойуулаах
Талыы кыл дьарҕалаах,
Талба оһуор дьэрэкээннээх
Туос ыаҕаһыгар
Туҥуй бургунас ынаҕын
Тобурахтаах үрүҥ тунаҕын
Толору ыан ылбытын
Тоҥонохтонон аҕалан
Туруоран кэбистэ.
Буор муосталаах балаҕан
Бороҥуй муннугуттан
Көгөччөр сылгы сиэлин
Көп тутум холобурдааҕы,
Хара сылгы көҕүлүн
Хаһаана сылдьыбытын
Харыстыы тутан,
Кытыт сылгы кылын
Кыһанан муспутуттан
Кыра соҕустук ылан
Кыбынан аҕалан,
Ойуоккалыыр олоппоһугар
Олоро биэрдэ да
Үс үллэр үөстээх,
Үс былас уһуннаах
Өркөөннөөх ситиини
Хатан дьирибинэтэн кэбистэ.
Оҥостон олорон онтун
Ууран, тупсаран симээтэ
Үрүҥ сиэллэринэн
Үстүү түһүмэх намылҕаны
Үөрэ-дьүөрэ үөрдээтэ,
Хара сиэллэринэн
Хастыы эмэ ытарҕаны
Хараҕы үөрдэр хаҥыылаата
Туос томторуктар чуоҕустулар
Торҕо кыраһыннара туоллулар
Үрүҥ илгэлээх ыаҕаһын,
Үтүөнү түстүүр саламатын
Иккиэннэрин ыла
Илиитигэр холбуу тутан,
Халтаҥ мас халҕанын
Халыр гына аһан,
Иэдьэгэйдээх тиэргэнигэ:
Кии сыта алааһым иһин
Киэптии тунуйда.
Үрүҥ илгэнэн ыһыах ыста,
Үрдүк айыыларын аһатта.
Арыы бастаах алгыс
Арчылаах тылынан:
— Самныбат саргылаах
Салама буоллун!— диэн
Ытыктаан этэн
Ыйаан намылытан кэбистэ.
Эдьээн Иэйэхсит
Эйэтин ылла,
Этэр тылын
Эгэйэ туолла!
Араҕас илгэ алынна
Аймах дьон хаһаанна,
Үрүҥ илгэ үлүннэ
Үлэһит киһи үлсэннэ!
Уруй-туску!
Айхал-мичил!
диэн түмүктээтибит. Аахтаран истэн баран:
— Чэ, син маарынныыр эбит. Илдьэ сырыт,— диэтэ…
Үөрэх, үлэ үлүскэнигэр сылдьан, дьиэттэн-уоттан ыраатан “Салама тойугун» сүтэрэн кэбиспитим. 1978 дуу, 1979 дуу сыллаахха эргэ рукопистары умата сылдьан сүтүкпүн булан үөрбүтүм. Кутанаҕа Күндэлии ааҕыыларга сылдьан Сергей Зверев ити айымньытын туһунан «Ньургуһун» литературнай холбоһук чилиэннэригэр, олохтоохторго иһитиннэрбитим. Сэргээбиттэрэ. Онтон эмиэ хос сүтэрбитим. Бэрт өр көрдөөн син буллум…
2. ЫҤЫРАР ЫРАЛАР
С. 3верев Элгээйигэ ыһыаҕы бэлэмниир түбүктээх күннэригэр көрсөн быһыта-орута кэпсэтэр этибит. Кини сөбүлээн З.И.Саввинов- Ч.И.Герасимовка сылдьара, хоноро-өрүүрэ. Ити кэмҥэ “Холорук”, ‘Тэлээрис” диэн дьикти үҥкүүлэри бэлэмнии сылдьара.
Биирдэ миэхэ да дьол тосхойбута: Сергей Афанасьевич хоно кэлбитэ. Онно хоммут уоһун хоннорон, өрөөбүт уоһун өһүлэн, иһигэр иитийэхтээн сылдьар истиҥ санаатын иһитиннэрбитэ. Урукку уодаһыннаах ааспыт олоххо суорума суолламмыт кэрэ дьахталлар ахтыллыбыттара. Онно кини эппитэ:
— Көр, эрэ, ити Суоһалдьыйа Толбонноох туһунан Суорун биһикки трагедия суруйарга холоно сылдьыбыппыт. Ол кыайан табыллыбатаҕа. Онуоха Суорун: “Ити муспут матырыйаалгынан поэма- суруй”,— диэбитэ. “Суоһалдьыйа Толбонноох” поэма айыллыбыт төрүөтэ итинник этэ. Кэлин Суоруннуун бэркэ өрө көтөҕүллэн, иэйиибит киирэн үлэлээтибит. Ордук “Оргуһуохтаах кыыс”, “Эн мин дьолбор төрөөбүт эбиккин” диэн поэмалар табылыннылар дии саныыбын. Дьоннор көрүстэхтэринэ: “Дьэ, оҕонньор, «Оргуһуохтаах кыыскар» хапыталыыстары кыайбыккын дии”,— дииллэр. Оттон “Уот Кудулу байҕалтан» астымматым элбэх: айылҕа алдьаныытын алдьархайын көрдөрүөххэ баара да, билиҥҥи көрдөбүлгэ сөп түбэспэтинэн кыаллыбат…
“Ууттан уоту ыллыбыт, улуу айылҕаны кыайдыбыт»,— диэн уруйдуур кэмҥэ оҕонньор мунчаа санаатын улахаҥҥа уурбатаҕым. Онтум баара, улуу ырыаһыт Бүлүү эбэтин инники дьылҕатын өтө көрөн ытырыктата сылдьыбыт эбит.
Түүн төһө да ырааттар, уутугар-хаарыгар киирэн, кэпсэтэ олорорбут харахпар субу баар. Кини ол кэмҥэ элбэх кичэмэ санаалардааҕыттан биири иһитиннэрэн турар:
— Дьэ, Акыым, дьикти санаа булла: Сиппиир курдук трагедия айыахпын баҕара сылдьабын. Аата “Алгыс уонна кырыыс”. Хайдах буолуой, ээ-э?— диэтэ. “Сиппиир” диэн тугун этэр баҕайыный- диэн мунаара саныы олордум. Эмискэ өйбөр “Шекспир» диэн өйдөбүл чаҕылыс гынна. Күлэ санаабытым ханна да суох буолла. Оҕонньорбор ытыктабылым, сүгүрүйүүм өссө күүһүрдэ. Үөрэн сэгэс гына түстүм.
— О, дьэ, оттон олус бэрт буолуо этэ буоллаҕа! Алгыс уонна кырыыс сырдык, хараҥа күөнтэһиитэ өйдөбүллээх буолбат дуо?— хайдах эрэ халы-мааргы ыйыттым. Сергей Афанасьевич:
— Эн фольклорист буолбатах буоллаҕыҥ дии? Көннөрү поэт буолаҕыҥ. Ити тыллар суолталара бэрт дириҥ, улаҕалаах. “Алгыс уонна кырыыс” трагедия олоххо буолбут киһи хараастар түбэлтэтин кытта сибээстээх. Мин уончалаах уол эрдэхпинэ биир аастыйбыт баттахтаах аарыма кырдьаҕас эмээхсин уолун кытта тапсыбакка муус устар бүтүүтэ иччитэх балаҕаҥҥа көспүттээх. Көмүлүөк оһоҕу тиҥинэтэн кэбиспит. Мин киирбитим, хайы-үйэ уотун иннигэр аргынньахтаан уолун кырыы олороро. Оһох чанчыгар сыстан туран кырыыһы истибитим. Тахсан барыахпын көстүбэт күүс хам хараҕалаабыт курдуга. Ынырык кырыыс тыллара өйбөр иҥэн хаалбыттар. Атааннаах ааспыт үйэ алдьархайын көрдөрөргө бэрт тема сылдьар. Сиппиир курдук талааннаах киһи сүдү трагедияны айыа этэ. Оттон мин ыра санаа оҥосто сылдьабын,— дии-дии мичээрдээн ылбыта. Ыҥырар ыралаах буолан, кини олох үрдүк мөҥүөннэрин дьулуруччу дабайан испит – норуот киэн туттар, тапталлаах алгысчыта.
…Тиэргэммэр сырыттахпына, Сергей Афанасьевич тиийэн кэллэ.
“Тойуктаах томтордордоох,
Ырыалаах ыллыктардаах
Ыгыатталыыр эбэкэм
Ытык кырдьаҕаһа,
Нөрүөн нөргүй!”—
диэн айхаллыы тоһуйдум. Ытык кырдьаҕас сөбүлүү быһыылаах, бэрт эйэҕэстик:
— Нөрүөн нөргүй,— диэтэ уонна,— сахаларга улахан суолталаах тыл умнулунна,— дии-дии дьиэҕэ ааста. Тиэтэйэн иһэр эбит. Ону-маны, улахан суолтата суоҕу кэпсэттибит. Ол эрэн мин:
— Сергей Афанасьевич, били, “Кырыыс уонна алгыс” хайаан эрэр?— диэн сурастым.
— Суох. Суох. Соло суох. Ыра санаа буола сылдьар,— диэт соччо сөбүлээбэтэхтии. Кэлин ити туһунан ахтыспатахпыт. Баҕар, поэма быһыытынан саҕалаабыт буолуон сөп диэн сабаҕалыыбын эрэ…
3. ТИҺЭХ ЫҺЫАХ УОННА..
«Элгээйи» совхоз номоххо киирбит 1972с. ыһыаҕын Сергей Афанасьевич бэлэмнээн ыыппыта. Идэтинэн эдэр ыччаты түмэ тардан, ыһыах сиэрин-туомун ситэрэн, аал уотун, Аан Алахчыны аһатан, арчылаах алгыһынан аспыта, саҥа үҥкүүлэринэн доҕуһуоллаппыта. Түөллэр түөлбэ түһүлгэтин төрүттүүрүгэр:
Үөрүүлээх күннэрбит
Өрөгөйдөөбүт күнүгэр,
Кэскиллэрдээх күннэрбит
Кээмэйдэммит бириэмэтигэр
Чэйиҥ эрэ, оҕолоор.
Эһээкэйдиир оонньууну
Тэниччилиир тутаммыт,
Аҕыһыктыыр салаалаах
Ача күөҕэ араскылаах,
Тоҕуһуктуур туорахтаах
Торҕо солко туорумнаах
Сэттэ уона дьэрэкээннээх
Сирэм күөҕэ тэллэхтээх,
Тоҕуһуктуур туоналаах,
Сэттэкэлиир чэчирдээх
Тоҕой тумул туорумнаах
Сэттэ уона дьэрэкээннээх
Сирэм күөҕэ тэллэхтээх,
Тоҕуһуктуур туоналаах,
Сэттэкэлиир чэчирдээх
Тоҕой тумул туорумнаах
Айхал-силик алааспыт
Аҥаарыйар арҕаһыгар
Ааттаах нуоҕай солко диэ,
Түһүлгэлиир оонньууну
Түөлбэ күөлүн саҕа дьэ
Түгэхтэрдээн бараммыт,
Ырыаканы ыытаммыт,
Тойугунан доҕуһуоллаан,
Дьэрэкээннээх битиини,
Оһуордаахай түһүлгэни
Тоҕуоруччу тутуоҕуҥ! – дии-дии доҕулдьуччу хааман саҕалаабыта. Онтон дьэ этэрэ илбистэнэн, куолаһа чөллөрүйэн дьол-соргу, доҕордоһуу, үлэ-үөрүү туһунан ойуу мандар хоһуйан, түһүлгэтэ күөгэйэ турбута. Айылҕа кытта манньыйбыта – түөрт куба түһүлгэ үрдүнэн элиэтээн ааспыттара. Ол ураты көстүү этэ…
Сергей Афанасьевич Зверев-Кыыл Уолун кылыһахтаах куолаһынан, баай хоһоонунан сөхтөрөн, бар-дьон өрөгөйүнэн түмүктэммитэ – ол ыһыах. Бу Сергей Зверев тапталлаах уолунуун Николай Львовтуун баран көрсүбүппүт. Онно олус үөрээхтээбитэ. Таҥаһын таҥнан баран оронугар сытаахтыыра.
— О, уолаттар, кэллигит дуу? Чэ, үчүгэй. Эһигини көрөн хааллаҕым. Эһиги да миигин көрөн бардаххыт. Тыыннаах көрсүһэр бэрт буоллаҕа. Бүтэн баран сытабын. Бу сиргэ букатын кэлбит суох. Быраһаайдарыҥ. Чэ, уонна тиһэх суолбар атаарылларбар кэлээриҥ, — диэхтээбитэ мөлтөөбүт куолаһынан. Бэркэ хараастан төннүбүппүт…
Сотору улуу тойуксут, сүдү талаан сүрэҕэ тэппэт буолбута. Оҕонньорбут кэриэһин толорбуппут. Саха норуота бүтүннүүтэ санаарҕаан, санньыйан туран ытык ырыаһытын көмүс уҥуоҕун көтөхпүтэ, алтан уҥуоҕун араҥастаабыта. Онтон ыла Элгээйи өртүгэр аанньалаах ыһыах ыһыллыбат буолбута. Ыһыах кута-сүрэ тэрийээччитин, алгысчытын кытта барсыбык курдук саныыбын. О, ол куту-сүрү төннөр бүт киһи!
Аким Кондратьев
Элгээйи.
«Чолбон». – 1995. – №7.
Хаартыска: С.А. Зверев — Кыыл Уолун аатын Сунтаар улууһун уус-уран киинэ.
Читайте нас в:
