Дойдубар, Мэҥэ Хаҥалас оройуонун II Мэлдьэхси нэһилиэгэр (Томтор дэриэбинэтэ) 1892 сыллаахха бастаан «Усть-Сольская церковно – приходская школа» диэн арыллыбыт, онтон 1929 сыллаахха 7 кылаастаах оскуола буолбут. Мин 1940-41 үөрэх дьылыгар онно бастакы кылааска үөрэнэ киирбитим.
Оччолорго оскуола олбуорун чугаһыгар баай Пономарев Манчаарыттан куттанан туттарбыт чуолҕаннардаах хороҕор ампаара турара. Биһиги ол таһыгар олорорбут. Хороҕор ампаар билигин Майаҕа кыраайы үөрэтэр музей олбуоругар турар.
Учууталбыт сэриигэ ыҥырыллыбыта
Мин үөрэнэ киириэм инниттэн оскуоланы билэрим. Учууталлардыын ыаллыы олорорбут, оҕолорун кытта бииргэ оонньуурбут. Сайын оскуолаҕа пионерскай лааҕыр тэриллэрэ, оҕолор онно сылдьалларын көрөрүм. Онон үөрэнэ киирэрбэр толлубуппун, долгуйбуппун өйдөөбөппүн. Бастакы учууталым Жирков Дмитрий Софронович этэ. Yөрэх дьыла бүтээтин кытта бэс ыйын 22 күнүгэр сэрии саҕаламмыта. Иккис кылааска үөрэнэ сырыттахпына учууталбыт сэриигэ ыҥырыллан барбыта.
Саҥа Дьылга оскуолаҕа елка туруораллара. Мин олох кыра сылдьан онно ырыа ыллыырбын өйдүүбүн. Учуутал уолаттар миигин өрө көтөҕөн таhаараллара, оччоҕо бириис быhыытынан елкаттан оонньуур талан ыларым. Ол хаарыаннаах эдэркээн учуутал уолаттар – Харитонов Григорий Семенович, Корнилов Михаил Яковлевич – сэрииттэн эргиллибэтэхтэрэ… Биһиги учууталбыт фроҥҥа барбытын кэннэ Терентьева Анастасия Ильинична үөрэппитэ. Кэлин өр сыл Хаптаҕай оскуолатыгар үлэлээбитэ.
Мин оскуолаҕа «4», «5» үөрэнэрим. Пионерка этим. Ударниктарга тэтэрээт, харандаас бириэмийэ биэрэллэрэ.
Биhигини сэрии кэмин оҕолоро дииллэр. Сэрии кэмигэр оҕолорго эмиэ байыаннай балаhыанньа этэ. Петров Константин Дмитриевич диэн военрук баара. Кыhын биhигини үрэх уҥуор талахтар быыстарыгар сүүрдэр, сыылларар этэ, кими эрэ үспүйүөн оҥорон туттарара. Билигин киhи да күлэр, ол аҕыс-тоҕус саастаах дьон ыга курданан, мас саалаах, мас гранаталаах стройдаан хааман иhэрбитин санаатахха. Военрук бэйэтэ олус хайыhардьыт киһи этэ. Улахан дьону эмиэ байыаннай дьыалаҕа үөрэтэрэ, киниттэн куттаналларын өйдүүбүн. Улахан бырааптаах киһи быһыылааҕа.
10 сааспыттан холкуоска үлэлээбитим
«Туох барыта – фроҥҥа!» дэнэрэ, биир куолас бурдук, биир туорах дөлүhүөн. 1942 сыл сайыныттан холкуоска үлэлээн барбытым. Сайыны быhа үлэлиирбит: үөрэх дьыла бүтүөҕүттэн саҥа үөрэх саҕаланыар диэри. Биhиги «Сардаҥа» холкуоспут Суола үрэх төрдүгэр оҕуруот олордоро – оҕурсу, помидор, моркуоп, хаппыыста, хортуоппуй. Онно кыра кылаас оҕолоро уонна аҕыйах дьахтар буолан үлэлиирбит. Миигин кытта Шариналар — Марина, Тамара, Таня, Эверстов Миитэрэй быраатынаан, Птицын Алеша бааллара. Көрөр-харайар сирбитин барыбытыгар чаас-чаас өлүүлээн биэрэллэрэ. Сарсыарда өттүгэр оҕурсуга, помидорга уу кутуу, эбиэт кэннэ – хаппыыстаны көрүү, үөннээhин үлэтэ. Күһүөрү хортуоппуй сыыс отун ыраастааhын, көмүү саҕаланара. Бары туох да бокуойа суох тиритэ-хорута үлэлиирбит. Хаhан эмэ Суола үрэххэ сөтүөлүү киирдэхпитинэ өтөр буолбакка «Тахса охсуҥ!» диэн хаhыы кэлэрэ. Аҕыйах хоно-хоно оҕурсу быhарбыт. Биир эмэ оҕурсуну сиэтэххэ улахан айдаан тахсара. Yлэттэн кыратык сүрэҕэлдьээтэххэ: «Өстөөххө көмөлөһөөрү гынаҕыт дуо?!» – диэн мөҕөллөрө. Ол улахан куттал этэ. Сайыны быhа бааhынаҕа атах сыгынньах сылдьарбыт, атахпыт хатыран, хаан оҕуолуура. Кимҥэ да атах таҥаhа суоҕа, оскуолаҕа барарга тигии этэрбэс кэтээхтиирбит.
Өрүү аччык
Холкуос хонтуоратыгар төгүрүк хара радиорепродуктор баара, кыhын дьон онно мустан Совинформбюро сводкатын бастаан нууччалыы истэллэрэ. Онтон ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйэ Захарова Мотрена Истуловна сахалыы тылбаастаан биэрэрэ, сэрии туhунан кэпсиирэ. Оскуолаҕа сарсыарда аайы линейка тэрийэн учууталларбыт биһиэхэ эмиэ фронт сонуннарын билиhиннэрэллэрэ.
Нэhилиэктэн бастакынан сэриигэ Харитонов Дмитрий Матвеевич, Макаров Егор Егорович, Попов Иосиф Васильевич барбыттара. Биhиги хонтуора таhыгар олорорбут, онон сэриигэ барар дьон бары кэриэтэ сылдьан, чэйдээн ааhаллара. Сорохтор ходуһаттан быһа дьиэлэригэр сылдьыбакка да бараллара, биhигиттэн курууска, ньуоска ылан ыраах айаҥҥа аттаналлара.
Нэhилиэккэ хоргуйан өлбүт суоҕа да, кырыымчык кэми, өрүү аччык буолары бары билбиппит. Лэппиэскэ сиэбэт этибит, бурдук суоҕа. Күнүс убаҕас хааhы, киэhэ убаҕас миин буолара.
Учууталларбыт барахсаттар
Томторго биһиги оскуолабытыгар Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон дириэктэринэн үлэлии кэлбитэ. Кини тэрийиитинэн күнүскү аhылыкка куобах миинэ иhэрдэллэрэ. Куобаҕы учууталлар бэйэлэрэ бултаан оҕолору эбии аhаталлара. Бука, биһиэхэ ол туhалаатаҕа буолуо.
1944 с. төрдүс кылааска киирэрбитигэр сэрииттэн араанньы буолбут икки баттыгынан сылдьар Р.С.Атласов кэлэн үөрэппитэ. Кини олохтоох Томтор киhитэ. Стрелковай дивизияҕа сулууспалаабыт хорсун стрелок, Харьков куораты босхолооһуҥҥа ыараханнык бааһырбыт байыас, сэриини Кыһыл Сулус уордьаннаах түмүктээбит. Наhаа холку майгылаах, үрдүк култууралаах, ис киирбэх, ылыннарыылаах тыллаах киһи этэ. Уруокка сыыһа саҥардахпытына күлэн мүчүк гына-гына биир-икки этиинэн көннөрөрө. Өссө кини олус үчүгэй куоластаах ырыаһыт этэ. Биһигини үөрэтэрэ да, муусукабыт суох, урут ыллаабатах дьон хаһыытыы-хаһыытыы ыллаан Роман Степановичпытын күллэрэрбит. Кини дьиҥ-чахчы педагог этэ. Уоттаах сэриини, олох араас ыарахаттарын тулуйбут коммунист диэн сыаналыыбын. Учууталбыт Роман Атласов хоһоонноругар Христофор Максимов «Эйэ холууба», кэлин Аркадий Алексеев «Хайа хаһан кэлэҕин?» диэн норуокка киэҥник биллибит, сөбүлэппит ырыалары суруйбуттара. Роман Степанович ыалдьарын биллэрбэккэ, үҥсэргээбэккэ үлэлии-хамсыы сылдьан, муҥур уһугар куоракка киирэн ыарахан ыарыыттан өлбүтэ. Кинини бары олус аһыйбыппыт. Аҕам Сөдүөт оҕонньор:
— Дьэ кырыыстаах сэрии! Ыччаттарбытыттан соҕотох ордон кэлбит бастыҥ киһибитин ситэн сиэтэҕэ, — диэн ытаабыта.
1950-с сылларга Томторго физкультура учууталынан эдэркээн Аркадий Алексеев үлэлии сылдьыбыта. Кини оҕолору, ыччаты спорка, ырыаҕа-тойукка дьарыктаабыта, уһуйбута. Ити курдук Томторбут кырдьаҕас оскуолатыгар дьоҕурдаах дьон айымньылаахтык үлэлээн ааспыттарынан киэн туттабыт.
Кыайыы сыта – алаадьы сыта
Мин дьонум холкуостаахтар этэ, сэрии кэмигэр сайын Суолаҕа эбэтэр Табын Таайыга, кыhын Бэстээх баhыгар, Кытарах арыыга сүөһү көрөллөрө. Биһиги онтон күн аайы сатыы сылдьан үөрэнэрбит. Төһө да итинник кыhалҕалаахтык олордорбут саамай таптыыр, сэргэхсийэр сирбит күндү оскуолабыт барахсан этэ. Мин үөрэхпэр үчүгэй буолан, Саҥа дьылга, Маай бырааһынньыгар биир-икки тэтэрээт, мас уруучука бириэмийэ ыларым.
Сэрии кэмигэр үөрэххэ ирдэбил кытаанах этэ. Мөлтөх буоллуҥ да, кылааскар хаалан хас да сыл үөрэнэрин. Холобур, мин сэттис кылааhы бүтэриэхпэр диэри бэйэбиттэн быдан аҕа оҕолору кытта үөрэммитим. Сорохтор алтыс-сэттис кылааска тиийэн сүүрбэлэрин да туолаллара, уурайан ыал буолан хаалаллара. Оскуолабытыгар Долоон, Бөдьөлөк, Дойдуунускай начаалынай оскуолатын оҕолоро, Төхтүр, Эhэлээх, Баачы арыытыгар олорор Мэлдьэхсилэр үөрэнэллэрэ. Ол иhин кылааска сүүрбэ — отут оҕо буолара.
1945 сыл ыам ыйыгар Улуу Кыайыы туһунан учууталларбыт биллэрбиттэрэ. Үөрүүлээх линейка кэннэ барыбытын дьиэҕэ тарҕаппыттара. Мин төрөппүттэрим Томтортон тэйиччи Табын Таайы учаастакка олороллоро. Оҕолору кытта онно үөрэн-көтөн, ыллаан-туойан тиийбиппит. Алааска чугаһаан истэхпитинэ алаадьы минньигэс сыта саба биэрбитэ. Ыаллар кыайыы сураҕын истэн бары тобох бурдуктарынан алаадьы астаммыттар этэ. Кыайыы сыта – алаадьы сыта …
Дойдубут сайдарын туһугар
Сэттэ сыл устата биhигини элбэх учуутал үөрэтэн ааспыта: А.И. Скрыбыкин, Р.С. Атласов, И.С. Хоютанов, Л.И. Белолюбская, И.И. Птицын, Г.М. Тарабукин, И.И. Игнатьев. Биhиги оччотооҕуга нууччалыы олох билбэт этибит, радио, телевизор суоҕа. Сахалыы эрэ кинигэлэри ааҕарбыт. Алтыска кылааспыт салайааччыта И.С. Хоютанов скрипкаҕа үөрэтэн испитин өйдүүбүн. Элбэх альбомнары, карталары көрдөрөрө, атын куораттар, дойдулар тустарынан кэпсиирэ: «Кэлин үөрэхтээх дьон буоллаххытына, ити куораттары көрүөххүт», – диирэ. Г.М. Тарабукин математикаҕа үөрэтэрэ, үөрэххэ туттарсыа этигит диэн кыhаллара. Директор И.И. Игнатьев историяны үөрэппитэ. Биhиги нууччалыы мөлтөхтүк санарар буолан, биллэн турар, куоракка салгыы үөрэнэрбитигэр уустук этэ.
Мин Дьокуускайдааҕы культурнай-сырдатар оскуола библиотечнай салаатын бүтэрбитим. Онно комсомолга киирэн, актыыбынай позициялаах үлэлииргэ, олорорго үөрэммитим. Төрөөбүт Томторбор библиотека сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитим. Комсомол тэрилтэтин секретара буолан, үөрэппит учууталларбын – коммунистары – кытта араас үлэни тэрийсэн, алтыһан ааспытым. Сэбиэскэй кэмҥэ дьон үксэ уопсастыбаннай дьыалаҕа көхтөөхтүк кыттара. Мин комсомольскай тэрилтэ, онтон партийнай комитет секретарынан талылларым. Дьокуускайга, Аммаҕа, Майаҕа үлэлээбитим, үйэм тухары оҕо библиотекара этим.
Биһиги, сэрии ыарахан кэмин оҕолоро, төрөөбүт дойдубут сайдарын туһугар үлэлээн-хамсаан ааспыппыт, оҕолорбутун, сиэттэрбитин үлэһит, кырдьыксыт буоларга ииппиппит. Миигин кытта оскуоланы бүтэрбиттэр бары сөбүлүүр идэлэринэн чиэһинэйдик үлэлээбиттэрэ, куһаҕан дьаллыкка ылларбакка үтүө дьон буолбуттара. Үйэ аҥарыттан ордук кэм ааста. Билигин ханна баҕарар хаан-уруу дьон курдук көрсөбүт, учууталларбытын саныыбыт-ахтабыт, кылгас түгэҥҥэ оҕо сааспытыгар төннөбүт.
Галина Ошустанова (1932 – 2016),
үлэ, тыыл ветерана, ССРС культуратын туйгуна.
1995 – 96 сс. суруйбут ахтыыта.
Читайте нас в:
