Ил Дархан Айсиэн Николаев тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы стратегическай хайысхаларын туһунан Ыйааҕар “саха төрүт сүөһүтүн боруода быһыытынан эстибэт кэрдиискэ таһаарар туһуттан төрүөх биэрэр ийэ сүөһүнү 2023 сыл түмүгүнэн 1000 төбөҕө тириэрдэргэ” ыйбыта. Соругу олоххо киллэрии чэрчитинэн 2019 сыл ахсынньытыгар СӨ бырабыыталыстыбатын дьаһалынан “Саха сүөһүтэ” удьуор пуондатын хааһына тэрилтэтэ тэриллэн, салайааччынан Александр Артемьев анаммыта.
Былыргы дьыллар быыстарын сэгэтэн көрдөххө, ааспыт үйэ саҥатыгар саха төрүт сүөһүтүн ахсаана 400 тыһ. тахса сылдьыбыта. Уһун кыһыннаах, тыйыс тымныылаах дойдуга саханы саха оҥорбут сүөһүбүт 1930-с сыллартан саҕалаан ынах сүөһүттэн ылыллар бородууксуйаны үрдэтээри киин уобаластартан үрдүк хааннаах боруодалары аҕалан тэнитии түмүгэр сыыйа аҕыйаан, симэлийэн барбыта. Ол курдук, 1960-с сыллар ортолоругар 16-17 тыһыынча саха сүөһүтэ хаалбыта. Онтон 1990-с сыллар саҥаларыгар 986 төбө, ол иһигэр 350 ынах Эбээн Бытантай оройуонугар эрэ ордубута. Ханнык баҕарар сүөһү боруода быһыытынан биир кыра түөлбэҕэ турдаҕына, хаан уруурҕаһан, эстэр айылгыланар.
Саха сирин племенной үлэҕэ холбоһугун салайааччыта О.П. Марков 1993 – 1994 сылларга Эбээн Бытантайтан 72 төбө саха сүөһүтүн маҥнай Куорунай Улуу Сыһыытыгар аҕалтарбыта. Салгыы киин улуустарга “Саха сүөһүтэ”, “Тускул”, Эбээн Бытантайга “Бытантай” удьуор пуондатын тэрилтэлэрэ арыллан үлэлээбиттэрэ. “Тускул” удьуор пуондатын питомнига (дириэктэр Д.П. Карманов) 2000 сыллар саҥаларыгар киин улуустарга 5 филиалы арыйбыта. Саха сүөһүтүн удьуорун пуондата 2017 с. саҥа тэриллибит “Сахаагроплем” (дириэктэр В.Т. Лукин) тэрилтэҕэ салаа быһыытынан сыһыарыллыбыта. Ол саҕана саха сүөһүтүн тэнитэр соруктаах 7 тирэх хаһаайыстыба тэриллибитэ.
“Саха сүөһүтэ” тэрилтэ үлэтин 2020 сылтан тэтимнээхтик саҕалаабыта. Ол курдук, 2019 сыл түмүгүнэн тэрилтэ 5 отделениетыгар 525 сүөһү, ол иһигэр 186 ынах баар эбит буоллаҕына, баара-суоҕа үс сыл иһигэр, 2022 сыл түмүгүнэн 9 отделениетыгар сүөһүтүн ахсаанын 1171-гэ, ол иһиттэн ынаҕын 345 төбөҕө тириэртэ. Ол аата сүөһүтүн ахсаанын 2,2 төгүл, ол иһигэр ынах ахсаанын 1,9 төгүл элбэттэ.
Сүөһү уонна ынах ахсаанын элбэтиини тэрилтэ зоотехния төрүттэригэр уонна өбүгэлэрбит бу уһук хоту дойду киэҥ нэлэмэн иэнин баһылаан, сири-уоту көдьүүстээхтик туһаммыт үөрүйэхтэригэр олоҕуран, аҕыйах ахсааннаах боруода (популяция) уруурҕаһыытын таһаарбат туһуттан айылҕа-килиимэт усулуобуйаларын уларытан, тэнитэр-тарҕатар үлэлэри сөптөөхтүк ыытан ситистэ. Сүрдээх уустук, дьүккүөрдээх, Саха сиригэр кэлиҥҥи кэмҥэ ыытылла илик тэрээһиннээх үлэ оҥоһулунна.
Исписэлиистэр технологическай ротация (сүөһүнү хардарыта атастаһыы) ньымаларын тутуннулар. Барыта 20-чэ улуус сиригэр-уотугар үлэ ыыппыт, сүөһү таспыт суолларын уһуна 10-нан тыһыынча көс буолбут буолуохтаах. Ол курдук, тэрилтэ бэйэтин сүөһүтүн таһынан киин, илин эҥээрдээҕи, Бүлүү сүнньүнээҕи улуустарга, ыраах Мииринэй Сүлдьүкээригэр, Үөһээ Дьааҥыга, Эбээн Бытантайга, Эдьигээҥҥэ, Үөһээ Халымаҕа, Муомаҕа, Өймөкөөҥҥө, Томпоҕо Охотскай Перевозка тиийэ 500-чэ сүөһүнү илтилэр.
Маны таһынан 9 отделениеҕа барытыгар матырыйаалынай-тэхиньиичэскэй базаны хаҥатыы үлэтэ ыытыллар. Таастаах (Нам) уонна Сүлдьүкээр (Мииринэй) отделениеларыгар икки саҥа комплекс, Акана (Ньурба), Өргөннөөх (Мэҥэ Хаҥалас), Таастаах (Нам), Күллэги (Амма) отделениеларыгар барыта 800-тэн тахса миэстэлээх саҥа хотоннор, түөрт отделениеҕа типовой сайылыктар тутулуннулар.
Ити ыытыллыбыт үлэлэр түмүктэринэн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 2023 сыл саҥатыгар саха сүөһүтүн бүттүүн ахсаана (кэтэх уонна бааһынай хаһаайыстыбалары ааҕан туран) 2517-ҕэ, ол иһигэр төрүүр-ууһуур ийэ сүөһү төбөтө 1034-кэ тиийдэ. Ил Дархан Ыйааҕа тахсарын саҕана 660 ынах баара. Билиҥҥи көрдөрүүнү уон сыллааҕы таһымы – 2013 с. баары кытта тэҥнээтэххэ, 1,8 төгүл, ол иһигэр ийэ сүөһү ахсаана 2 төгүл элбээтэ.
“Онон Ил Дархан Айсиэн Николаев саха төрүт сүөһүтүн эстибэт кэрдиистэн таһаарарга сорудаҕын болдьоҕун иннинэ чиэстээхтик толордубут, – диир Александр Еремеевич. – Биһиги инники соруктарбыт баһырхайдар. Салгыы өссө тэтимнээхтик үлэлиэхпит. Боруода хаан уруурҕаһыытыттан эстибэт кэрдииһин бастакы түһүмэҕин – ийэ сүөһү ахсаанын 1000 төбөттөн таһааран, саха норуотун матырыйаалынай сыаннаһа, төрүт сүөһүтэ, аны кэхтибэттии тэнийэрин ситистибит диэн киэн тутта этиэхпитин сөп. Инникитин Айсиэн Сергеевич иккис болдьоххо хаалан, салгыы 3000-ҕа тириэрдэр соругу туруорар түгэнигэр удьуор пуондатын хааһына тэрилтэтин кэлэктиибэ күргүөмнээхтик турунан үлэлэһэргэ бэлэммитин уонна Ил Дархан быыбарыгар биир өйүнэн-санаанан өйүүрбүтүн биллэрэбит”.
Василий Никифоров
Сэргээн ааҕыҥ:
Кыстык түмүгэ: ынах сүөһү көҕүрээтэ, сылгы ахсаана эбилиннэ
Читайте нас в:
