Бэҕэһээ, кулун тутар 31 күнүгэр, Мэҥэ Хаҥалас улууһун киинигэр, Аллараа Бэстээххэ, Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ Мэҥэ Хаҥалас улууһун дьаһалтатын кытта тыа хаһаайыстыбатын үлэтин өйүүр саҥа төһүүлэри дьүүллэһэр мунньаҕы тэрийэн ыыттылар.
Санатыстахха, улуустары олорор түбэлэринэн бөлөхтөөн, маннык хабааннаах тэрээһин маҥнай Намҥа (киин улуустар) кулун тутар 11 күнүгэр, онтон Бүлүүгэ (Бүлүү сүнньүнээҕилэр) кулун тутар 19-гар буолбуттара. Ол гынан баран, хааччаҕа суох аһаҕас киэбинэн ыытыллар буолан, бастакытыгар 9, иккиһигэр 7 улуустан тыа хаһаайыстыбатын салалталарын уонна тыа хаһаайыстыбатыгар быһаччы үлэлии сылдьар тэрилтэлэр салайааччылара, исписэлиистэрэ, нэһилиэктэр уонна бааһынай хаһаайыстыбалар баһылыктара, о.д.а. сүөһүттэн-сылгыттан ылыллар аһы-үөлү оҥорууга сыһыаннаах дьон кыттыбыттара.
Мэҥэтээҕи, чуолкайа, илин эҥээрдээҕи түмсүү, күүтүллүбүтүн курдук, муҥутуурдара: 11 улуустан балтараа сүүсчэ киһи кэлэн, Аллараа Бэстээххэ Р.И. Брызгалов аатынан тырааныспар техникумун киэҥ таас уораҕайын мунньахтыыр саалатын толору олордулар. Ити иһигэр иккис-үһүс мунньахтарыгар сылдьар табаарыстар бааллар. Инньэ гынан, улахан тыа хаһаайыстыбалаах улуустар саҥа төһүүлэри ырытыһыыга бары хабылыннылар. Бу, дьиҥинэн, үлэ дьонун санаатын киэҥ хабааннаахтык истиилэри түмүктүүр мунньах. Онон суолтата улахан.
Күн бастакы аҥаарыгар, эмиэ Бүлүүгэ курдук, министиэристибэ билгэлээһиҥҥэ, былааннааһыҥҥа, судаарыстыбаннай бырагыраамаларга департаменын салайааччыта Инна Оконешникова улуустар бэрэстэбиитэллэригэр өйөбүл саҥа төһүүлэрин 3 барыйаанын эр-биир илдьиритэн быһаарбытын кэнниттэн үс бөлөҕүнэн арахсан дьүүллэстилэр. “Ленин на броневике” диэбит сымыйа, саамай айдааннаах ырытыһыы “хаһаайыстыбалары бөдөҥсүтэр” 1-кы барыйаан кыттааччыларын ортолоругар буолла. “Аһы-үөлү дэлэтиигэ” туһуламмыт 2-с барыйаан туһунан остуол тула олорон кэпсэтиигэ, сүрүннээн, астыыр-үөллүүр тэрилтэлэр салайааччылара, исписэлиистэрэ эйэ-дэмнээхтик ырытыстылар.
Дьон аны аһара “өйдөнөн” дуу, ааттарын-суолларын ыйан туран, “кини маннык эттэ” диэн суруйары сөбүлээбэт буолбуттар. Онон хайа улуус ханнык суолу талыан сөбүн эрэ сырдатыынан муҥурданан эриим. Чурапчы улууһун баһылыга Степан Саргыдаев: “Биһиги саҥа мэхэньииһими бэйэбит испитигэр уһуннук ырытыстыбыт. Маннык мунньахтарга сылдьан, атын дьон санаатын истэр эмиэ туһалаах. Ол гынан баран, чурапчыларга чопчу 3-с барыйаан ордук чугас диэн көрөбүт. Боломуочуйа бэриллибитин туһанан, ыалларбыт мэҥэлэр 7, биһиги 5 хотону тутуннубут. Улууспутугар “Сир ийэ” бырагырааманан сүөһү аһылыгын оҥорууга күүскэ үлэлээтибит. Ол түмүгэр тэриллиилээх хаһаайыстыбаларга үүт ыамын урукку 2 тыһыынча оннугар 3 тыһыынчаттан лаппа таһаардыбыт. Хас биирдии улуус эппиэтинэһи сүктэҕинэ, Ил Дархан тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйаларын 1,5 төгүл элбэтэр соругун толоруохпут”, – диир.
Таатта улууһун баһылыга Айаал Бурцев билинэринэн, улуус чуолкай биир барыйааҥҥа тохтуу илик, били “быһа баттыаҥ иннинэ сэттэтэ кээмэйдээ” диэбиккэ дылы, өссө төгүл дьүүллэһэн баран биирдэ сөптөөх диэбиттэрин талыахтара. Амма улууһун баһылыга Степан Кузьмин өйөбүл саҥа мэхэньииһимнэрин хас биирдии улуус усулуобуйатын аахсан ылынарга эттэ.
Кини Намнааҕы, Бүлүүтээҕи мунньахтарга этиллибит сүрүн санаалар үһүс түмүктүүр мунньахха дьон билиитигэр таһаарыллыбатахтарын итиэннэ маннык улахан тэрээһиҥҥэ Үп, Экэниэмикэ министиэристибэлэриттэн кыттыбатахтарын итэҕэс быһыытынан сыаналаата. Бүддьүөт сокуонугар сөп түбэспэт диэн “кэнниттэн доруоптаатахтарына”, манна этиллибит санаалар салгыҥҥа ыйанан хаалыахтарыттан дьиксинэр.
Олохтоох улуус баһылыга Дмитрий Тихонов: “Бүгүн биһиги үбү тыырыы ньымаларын кэпсэттибит. Үбү туттуу кыраҕытык хонтуруолланар. Баһылыктарбытын кытта ырытыспыппыт. Мэҥэ хаҥаластар көрүүбүт маннык: “3-с барыйааны өссө байытан, коэффициены суох оҥорон, үбү төбөҕө уонна сир иэнигэр олоҕуран тыырыахха!” диэн. Боломуочуйа бэриллибитинэн, ханна туохха туттарбытын бэйэбит быһаарабыт. Ил Дархан оҥорон таһаарыыны үрдэтиигэ туруорбут сыыппараларынан сирдэтэн, министиэристибэ сорудаҕын эрдэ түһэриэх тустаах. Биһиги сыл бүтүүтэ көрдөрүүлэри толорорго бэлэммит. Эппиэтинэһи салгыы сүгэбин. Кыра кыамталаах эбийиэктэри тутууга уонна төбө ахсааныгар тирэҕирэн, сокуоҥҥа уларытыы киллэриллэрин туруорсабыт. Түмүктээх үлэни ситиһиэхпит диэн эрэннэрэбин”, – диэтэ.
Нам улууһун баһылыгын солбуйааччы Филипп Николаев суоттуурунан, 1-кы барыйааҥҥа 10 улуус сүүйтэрэр (билигин ылар субвенциятыттан аҕыйах үп кэлэр), оттон 2-с барыйааҥҥа 16 улуус “оҕустарар” эбит. Онон “икки барыйааны холбоон, биир туһалааҕы оҥорорго” этэр. Оччотугар улуус кытыы нэһилиэктэрэ төбөҕө, суоллаах-иистээх үөс нэһилиэктэр бородууксуйаҕа үлэлииллэригэр табыгастаах буолуо. Кини 3-с барыйаантан коэффициенын ылан кэбистэххэ, барыларыгар сөп түбэһиэн этэр. Ол иһин ыксаабакка, биир бигэ быһаарыныыны ылынарга ыҥырар.
Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл миниистирэ Артем Александров улуустарга бэриллибит боломуочуйа балачча кэҥэтиллибитэ 2025 сылга үтүө түмүктэрдээҕин бэлиэтээн туран, аһы-үөлү дэлэтиигэ ситэтэ суох өрүттэрдээҕин ыйда. Судаарыстыба бүддьүөтүттэн тыа хаһаайыстыбатыгар бэтэринээрийэлиин холбоон 15 млрд солк. кээмэйдээх үп бэриллэригэр 38 млрд солкуобайдаах бородууксуйа оҥоһуллар. “Маны кырата 50 млрд солкуобайга тириэрдэргэ дьулуһуохтаахпыт. Ол иһин көдьүүһүн үрдэтээри сааһылана, уларытыы киллэрэ сатыыбыт. Ырытыһан баран, ол түмүгүнэн муус устарга Ил Дархаҥҥа этиибитин киллэриэхпит”, – диир миниистир.
Ил Түмэн тыа сиригэр уонна аграрнай бэлиитикэҕэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Атласов этэринэн, муус устар 8 күнүгэр Ил Түмэҥҥэ сокуон барылын тула кэпсэтии тэриллиэҕэ. “Онон орто сүнньүн булан, түмүк оҥоһулларыгар уолдьаста. Мэхэньииһим сөптөөҕүн ырытылынна. Сотору эһиилги бүддьүөтү таҥыы саҕаланыа. Саҥа сокуонунан кэлэр сыллааҕы бүддьүөккэ хапсан үлэлиир инниттэн сокуон барыла бэс ыйынааҕы сиэссийэҕэ бастакы ааҕыыга киириэн наада. Онтон сэтинньитээҕи сиэссийэҕэ түмүктэниэ”, – диир парламент тустаах кэмитиэтин салайааччыта.
Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников мунньаҕы түмүктүүрүгэр судаарыстыба тыа хаһаайыстыбатын үлэтин өйүүр боломуочуйаларын кэҥэтэн, улуустарга бэйэлэрин быһаарыыларыгар биэрбитэ көдьүүстээх буолбутун бэлиэтээтэ. Ол үүтү тутуу кээмэйэ улааппытыгар уонна оҕуруот аһын, хортуоппуйу, туораахтаах култуураны үүннэрии көрдөрүүлэригэр көстөрүн ыйда. “Хайа баҕарар үлэҕэ быраабыла, ирдэбил судургу, дьоҥҥо табыгастаах буолуохтаах. Сүрүн ирдэбил – түмүк көрдөрүү. Барыйааннартан бүгүн булгу биирин талыҥ диэн модьуйбаппыт. Боломуочуйа бэриллибитэ, улуус бэйэтин иһигэр талар кыахтаах. Барыйааннар толкуйдатарга, дьүүллэһиини таһаарарга анаан оҥоһуллубуттара. Үстэн биир кэлим, барыларыгар сөптөөх бырайыак оҥоһуллуон сөп. Тустаах исписэлиистэр киирбит этиилэри аахсан, ырытан-ырыҥалаан оҥоруохтара. Туһанааччы олохтоох чэбдик аһы-үөлү хото атыылаһан аһыырын ситиһиэхтээхпит. Ол – биһиги түмүк сыалбыт”, – диир Сергей Васильевич.
Василий Никифоров
Ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ
Читайте нас в:
