Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин экэниэмикэҕэ уонна стратегияны былааннааһыҥҥа департаменын салайааччыта Инна Оконешникова “Саха Өрөспүүбүлүкэтин муниципальнай оройуоннарын уонна куораттааҕы уокуруктарын олохтоох салайыныыга уорганнарыгар судаарыстыба тыа хаһаайыстыбатын үлэтин өйүүр сорох боломуочуйаларын биэрэр туһунан” Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сокуонугар уларытыылары киллэрэр туһунан” сокуон барыла оҥоһуллан бүппүтүн, сэтинньи саҥатыгар бырабыыталыстыба көрүүтүгэр киллэриллиэхтээҕин иһитиннэрдэ.
Санатыһар буоллахха, улуустарга бэриллибит (2025 сылтан кэҥэтиллибит) тыа хаһаайыстыбатын үлэтин судаарыстыба өйүүр сорох боломуочуйаларын төһүүлэрин уларытар, тупсарар туһунан дьүүллэһии быйыл саас кулун тутар ыйы тилэри улуустары, уокуруктары олорор түбэлэринэн түмэн-кииннээн Намҥа, Бүлүү куоракка уонна Аллараа Бэстээххэ (Мэҥэ Хаҥалас) ыытыллыбыта. Ол мунньахтары министиэристибэттэн быһаччы тэрийсибит, көҕүлээбит сирэй эппиэттээх салайааччы итиэннэ, киэҥ хабааннаах кэпсэтиилэр түмүктэринэн сүүмэрдэнэн, сиидэлэнэн, ырытыллан оҥоһуллубут Сокуон барылын сүрүн ааптардарыттан биирдэстэрэ диэтэхпинэ сыыспатым буолуо, бу – кини.
Инна Иннокентьевна быһааран кэпсииринэн, туһааннаах Сокуон барыла РФ Бүддьүөтүн кодексын 140-с ыстатыйатыгар сөп түбэһиннэрэн, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр судаарыстыба тыа хаһаайыстыбатын өйүүр тиһигин тупсарар туһуттан оҥоһуллубут. Барыл 2 ыстатыйаттан турар. Мантан бастакытыгар туох уларытыы оҥоһуллуохтааҕа бүтүннүү киллэриллибит. Бу кэпсэтэр кэммитигэр барыл тустаах уорганнарга, министиэристибэлэргэ сөбүлэһиннэриигэ сылдьар. Ол даҕаны буоллар, ынах сүөһү, сылгы, таба иитэн, эти-үүтү дэлэтэр туһугар туруулаһа-сыралаһа сылдьар дьон туһатыгар туох-ханнык уларытыылар киирэллэрэ торумнанарын билиһиннэриэхпин баҕарабын.
Тыа хаһаайыстыбатын үлэтин өйүүр сорох хайысхалар ааттара уларытыллыбыт. Ол курдук, Сокуоҥҥа 3-с сыһыарыыны, сорох хайысхаларга субвенцияны ааҕыы ньымата (методиката) уларыйбытынан, саҥа эрэдээксийэтинэн ылынарга, холобур, “үүтү оҥорон таһаарыыны уонна астааһыны хааччыйыы” хайысха аатын “үүт аһы оҥорон таһаарыыны сайыннарыыга” уларытарга этэллэр.
И. Оконешникова судаарыстыба өйөбүлүн ньыматыгар сыһыаны (көрүүнү) уларытыы ханнык сүрүн сүрүн төрүөттэргэ олоҕурарын бэлиэтиир. “Бастатан, ас-үөл хаачыстыбатыгар, бородууксуйаны маркировкалааһыҥҥа ирдэбил күүһүрдэ. Онон, биһиги көрүүбүтүнэн, “Үүт аһы оҥорон таһаарыыны сайыннарыы” хайысхаҕа субвенцияны ааҕыы ньымата оҥоһуллубут уонна батарыллыбыт 1 киилэ үүт бородууксуйаҕа, кыынньыбатах үүтүнэн аахтахха, 65 солкуобайга судаарыстыба өйөбүлүн итиэннэ 4 сүрүн көрүҥ үүт бородууксуйаны – сүөгэйи, аһытыллыбыт үүт бородууксуйаны, аһытыллыбыт сүөгэйи (сметананы) уонна ынах арыытын оҥорон таһаарыы кээмэйдэриттэн таһаарыллыахтаах. Хос ааҕыы коэффициеннара Сокуонунан бигэргэнэр ньымаҕа үүт бородууксуйаны оҥорон таһаарыы технологическай хаарталарынан орто көрдөрүүлэргэ тирэҕирэн олохтоноллор. Өйөбүл төрүт (тирэх) кээмэйин Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбата, 2021 сыл ахсынньы 13 күнүнээҕи 515-с №-дээх уурааҕар олоҕуран, олохтуур”, – диир Инна Иннокентьевна.
Кини саныырынан, субвенцияны ааҕыы ньыматын уларытыы улуустар уонна тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорооччулар батарыыга таһаарыллар түмүк үүт бородууксуйа кээмэйин улаатыннаралларын көҕүлүөҕэ. Ол түмүгэр бородууксуйаны оҥорон таһаарыыга хайысхалаах сыһыан олоҕуран, хас биирдии кыттааччы эрэгийиэн ырыынагар уонна экэниэмикэтигэр туһалыыр оруолун көрүөҕэ. Уларытыыттан күүтүллэр көдьүүс: 2029 сылга диэри үүт аһы оҥорон таһаарыы 15 тыһ. туоннаҕа тиийиэ, сылга ортотунан 10-нуу бырыһыанынан эбиллиэ. Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 2025 сылга 4,3 млрд солкуобай кээмэйдээх үүт бородууксуйа сүрүн көрүҥнэрэ оҥоһуллубут буоллахтарына, сыһыаны уларытыы түмүгэр үүт бородууксуйаны оҥорон таһаарыы кээмэйэ сылга ортотунан 400 мөл. солкуобайынан эбиллиэҕэ. Ааҕыылар дьэҥкэ, үбүлээһин оҥорон таһаарыы кээмэйдэрин кытта быһаччы ситимнээх буолуохтара. Бородууксуйаны оҥорон таһаарыы дааннайдара кэтээн көрөр тиһиктэргэ (“Меркурий”, “Чиэһинэй БЭЛИЭ”) бэлиэтэнэр буоланнар, бэрэбиэркэ судургутуйуо.
Иккиһинэн, Сокуон барылын ааптардара үөрдээн иитиллэр сылгы ахсаанын элбэтиини көҕүлүүр туһуттан судаарыстыба өйөбүлүн маннык быһыылаахтык уларытарга этэллэр: тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр, бааһынай хаһаайыстыбаларга уонна урбаанньыттарга баар сылгы төбөтүгэр барытыгар 5 тыһ. солкуобай ыстаапканан биэрэргэ. Билиҥҥи ньыманан өйөбүл биэ төбөтүгэр эрэ оҥоһуллар. Быйыл (01.01.2026) тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрэ, бааһынай хаһаайыстыбалар уонна урбаанньыттар 97 382 төбө сылгылаахтарыттан таһаардахха, өйөбүл бүттүүн кээмэйэ быһа холоон 486,9 мөл. солкуобай буолуо. Онуоха, 445-тээх уураахха 2 сүрүн ирдэбили киллэрэри ыйаллар: сылгы ахсаанын “Хорриот” тиһигэр булгуччу маркировкалатыы уонна сылгыны нэһилиэнньэлээх пууннартан кырата 3-5 км саҕалаан тэйитии. Ол түмүгэр “сылгы ахсаана сыл ахсын ортотунан 10-нуу бырыһыанынан эбиллиэ” диэн ааҕаллар. Сокуон барылыгар торумнанарынан, сылгы ахсаана 170,8 тыһыынчаттан 200 тыһ. төбөҕө тиийиэхтээх.
Үсүһүнэн, оройуоннар 1-кы бөлөхтөрүгэр, хотугу уонна бырамыысыланнай улуустарга, кинилэр инвестицияҕа боломуочуйаларын кэҥэтэн, үгэс буолбут салаалар матырыйаалынай-тэхиньиичэскэй базаларын бөҕөргөтүүгэ “кыра кыамталаахха” маарынныыр саҥа хайысханы эбэргэ этэллэр. Итиэннэ судаарыстыба өйөбүлэ туттуллуохтаах хайысхаларын чопчу ыйаллар: харааллары, бүтэйдэри, сылгыны уонна табаны иитэр базалары тутуу; тэриллэри-тээбириннэри (рефрижератор контейнердар, тоҥорор тэриллэр, буойуна пууннара (сыахтара), көһөрүллэ сылдьар дьиэлэр, болохтор) уонна тиэхиньикэни (хаартан-бадараантан иҥнибэт улахан уонна кыра кыамталаах көлөлөр, квадроцикллар, араадьыйа ыстаансыйалара, квадрокоптердар, дроннар, күн уотунан үлэлиир ыстаансыйалар уонна аккумулятордар, көһөрүллэ сылдьар дизель генератордар, “аргыс” көмөтүнэн үлэлиир моойторуктар) атыылаһыы. Өйөбүл таба иитэр, балыктыыр, сылгы иитэр хаһаайыстыбаларга туһуланар. Хас биирдии улууска сыллааҕы өйөбүл кээмэйин 10-нуу мөл. солкуобайынан быспыттар.
Оттон тыа хаһаайыстыбатын кыра кыамталаах эбийиэктэрин тутууга (сөргүтүүгэ) көрүллэр субвенция кээмэйин быһаарыыга 2-с бөлөххө киирэр улуустарга уонна куораттааҕы уокуруктарга тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрэ, бааһынай (фермер) хаһаайыстыбалар уонна урбаанньыттар өрөспүүбүлүкэҕэ тыа хаһаайыстыбатын тэриллиилээх хаһаайыстыбалара бүттүүн оҥорор бородууксуйаларыттан ылар өлүүлэриттэн таһааран, субвенция ааҕыллар формулатын маннык уларытарга этэллэр: 5-тэн элбэх бырыһыаннаахха – 35 мөл. солкуобай, 2-тэн 4,99 диэри бырыһыаннаахха – 30 мөл. солкуобай, 2-тэн кыра бырыһыаннаахха – 25 мөл. солкуобай.
Департамент салайааччыта быһаарарынан, инвестиция моһуоннаах боломуочуйалары кэҥэтиини уонна үүт аһы оҥорон таһаарыыга субвенцияны ааҕыы уларыйыытын аахсан, субвенцияны ааҕыы ньыматыгар былааннанар уларытыылар, билигин туттулла сылдьар ньыманан ааҕыыны кытта тэҥнээтэххэ, үбүлээһин кээмэйэ улаатарыгар тириэрдиэхтэрэ суоҕа.
“Субвенция бүттүүн кээмэйэ 2027 сылга 8 млрд 980,5 мөл. солкуобайга тэҥнэһиэ. Онон, бүтүннүү ылан көрдөххө, Сокуону уларытыы түмүгэр судаарыстыба өйүүр дьаһалларын тириэрдии дьэҥкэ уонна көдьүүстээх буолуута хааччыллыа, хаһаайыстыбалар оҥорон таһаарыыларын сайыннаралларын, хаачыстыбаларын тупсаралларын, оҥорон таһаарыыларын кэҥэтэллэрин көҕүлүө”, – диэн эрэнэр.
Ил Дархан 2024 сыл кулун тутар 28 күнүнээҕи 269-с №-дээх “Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоох оҥорон таһаарыыны уонна туризмы сайыннарыы туһунан” Стратегическай Ыйааҕар туруорбут соруктара – 2030 сылга диэри олохтоох оҥорон таһаарыыны 1,5 төгүл улаатыннарыы уонна үүт аһы оҥорон таһаарыы кээмэйин 15 тыһ. туоннаҕа тириэрдии – ситиһиллиэхтэрэ. Өскөтүн, бэриллибит боломуочуйалары сөптөөхтүк аттаран, таба туһанар, бииртэн биэһи оҥорор буоллахха.
Тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарыы кээмэйэ, бүддьүөттэн угуллубут 1 солкуобайынан суоттаан, 2021 – 2024 сылларга 2,1 – 2,4 солкуобай таһымыгар халбаҥныыр буоллаҕына, 2025 сылга 2,65 солкуобайга диэри улааппыт. Бүддьүөт үбүн көдьүүһэ тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорооччулар бэйэлэрин үптэрин-харчыларын угар кээмэйдэриттэн эмиэ тутулуктанар. Ол курдук, судаарыстыба өйөбүлүн 1 солкуобайыгар 2021 сыллаахха 0,97 солкуобай угуллубут буоллаҕына, 2025 сылга – 1,12 солкуобай. Тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорооччулар (тэрилтэлэр, кэпэрэтииптэр, бааһынайдар, урбаанньыттар) тыа сиригэр 4,5 тыһыынчаттан тахса үлэ миэстэтин тэрийэллэр. АПК тэрилтэлэрэ 2025 сылга барыта 2,3 млрд солкуобай кээмэйдээх нолуогу уонна страховой усунуоһу, ол иһигэр тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорооччулар 1,8 млрд солкуобайы төлөөбүттэр. Тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар биирдиилээн урбаанньыттар сыллааҕы орто дохуоттара 2025 сылга 3,79 мөл. солкуобайга тэҥнэспит. Онуоха тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын уонна тыа хаһаайыстыбатын сырьетун астыыр-таҥастыыр бородууксуйаларын атыылааһынтан дохуоттара 2,4 мөл. солкуобайга (түмүллүбүт дохуоттарын 63,3 бырыһыана), онон, дьиэ кэргэн ыйдааҕы орто дохуота 257 тыһ. солкуобай буолбут.
Судаарыстыба өйөбүлүн өссө биир суолталаах социальнай өрүтэ – кэтэх хаһаайыстыбалаах ыаллар ынах сүөһү ииттэллэрин көҕүлээһин. Бу дьаһал 5,8 тыһ. дьиэ кэргэҥҥэ сылга ортотунан 141 тыһ. солкуобайдаах эбии дохуоту ылар кыаҕы биэрэр. “Быйыл “төбө харчыта” кэлбэтэ. Эгэ, эһиил мэлитэллэр ини…” – диэн үҥсэргиир саҥаны-иҥэни үгүстүк иһиттим.
Дьиҥинэн, онно министиэристибэ сыһыана суох, улуустар боломуочуйалара кэҥэтиллэн, үүт уонна төбө харчытын хайа хайысханы чорботон тутталларын бэйэлэрэ быһаарар буолбуттарыттан тутулуктаах. Инна Иннокентьевна этэринэн, “төбө харчыта” ханна даҕаны төкүнүйбэтэ, эһиилги бүддьүөккэ эмиэ 1 ынахха 39-туу тыһ. солкуобайынан суоттаммыт өйөбүл көрүллэр. Биһиги сэһэргэһиибитигэр уларытыылары эрэ таарыйдыбыт. Оттон үөһэ тэҥнэбил сыыппаралары улуустарга бэйэлэригэр бэриллибит боломуочуйа кэҥэтиллибитэ эппиэтинэстэрин үрдэппитин көрдөрөөрү биэрдим. Уларытыллыбыт, тупсарыллыбыт төһүүлэр кэлэр сылга өссө көдьүүстээх буолуохтарыгар эрэнэбин.
Туох даҕаны диэн куолулаабыт иһин, ынах сүөһүнү, сылгыны, табаны иитиини уонна атын даҕаны үгэс буолбут дьарыктары өйөөһүн Саха сирин төрүт норуоттара өбүгэ саҕаттан илдьэ кэлбит култуураларын уонна олохторун укулаатын чөл туталларыгар төһүү буолар тосхоллоох. Итиэннэ эти, үүтү, оҕуруот аһын уонна атын даҕаны бородууксуйаны оҥорон таһаарыыны дэлэтии уһук хотугу эрэгийиэн олохтоохторо кэлии, саарбах хаачыстыбалаах бородууксуйаттан харысхаллаах, чэгиэн буолалларын хааччыйара, мэктиэлиирэ саарбаҕа суох.
Василий Никифоров
Читайте нас в:
