Суорун Омоллоон аатынан Опера уонна балет тыйаатырыгар Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүгэр аналлаах үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ өрөспүүбүлүкэ салалтата, куорат олохтоохторо, ыалдьыттара көхтөөхтүк кыттан, ийэ тыл баайа, сүмэтэ өлбөт-сүппэт үйэлээҕин өссө төгүл билэн тарҕастылар.
Дьоро киэһэни Айсен Николаев видеонан эҕэрдэтинэн саҕалаатылар. Ил Дархан бастакы бэрэсидьиэн Михаил Николаев 1996 сыллаахха олунньу 13 күнүгэр Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүн олохтуур уурааҕынан ийэ тылбыт сүппэт кэскилин түстээбитин санатта.
«Сахабыт тыла уонна өрөспүүбүлүкэҕэ олорор норуоттар төрүт тыллара тирэхтээх буоларыгар утумнаах үлэ бара турар. Тыл сайдарыгар табыгастаах эйгэ үөскээтэ диэн этэр кыахтанныбыт. Элбэх омук бииргэ олорор, айар-тутар өрөспүүбүлүкэтэ буоламмыт, күннэтэ саха, нуучча тылларын тэҥҥэ туттабыт, хотугу норуоттар тылларын сайыннарабыт. Бэрэсидьиэммит Владимир Владимирович Путин Арассыыйаҕа биллэрбит Норуоттар сомоҕолоһууларын сыла тыл эйгэтэ сайдарыгар үтүө дьайыылаах буолуо диэн эрэнэбит. Сахабыт сиригэр Култуура сылын биллэрэн туран, дьон-сэргэ ийэ тылыгар таптала өссө күүһүрэригэр баҕарабыт», – диэн кини эттэ.
Айсен Николаев эҕэрдэтигэр аныгы кэм тэтиминэн саха тылын куйаар ситимигэр киллэрии үлэтэ таһаарыылаахтык ыытылларын бэлиэтээн туран, Национальнай киин библиотека сахалыы кинигэлэри сыыппараҕа көһөрөр үлэтин, оҥоһуу өй (искусственный интеллект) олоххо киирэр холобурдарын аҕалла.
«Ийэ тылбытын аныгы технологияларга төһөнөн үчүгэйдик дьүөрэлиибит да, оччонон тылбытын күүһүрдэбит. Күндү биир дойдулаахтарым, төһөнөн бэйэбит тылбытын билэбит да, оччонон омук быһыытынан тыыннаахпыт, сомоҕолоохпут», – диэн Өрөспүүбүлүкэ баһылыга эҕэрдэтин түмүктээтэ.
СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүнэн үөрүүлээх түгэни бэлиэтии кэлбит дьону эҕэрдэлээтэ.
«Тыл уонна сурук-бичик күнүгэр анаммыт тэрээһиннэр өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн олус таһаарыылаахтык ыытылла тураллар, онно дьон-сэргэ көхтөөхтүк кыттар. Тылы харыстыыр уонна сайыннарар үлэ үс таһымынан ыытыллар. Оҥоһулла сылдьар Арассыыйа норуоттарын тылын харыстыыр федеральнай сокуон барылыгар биһиги бырабыыталыстыбабыт уонна Ил Түмэн дьокутааттара сөптөөх этиилэри киллэрэн, чопчу тылы харыстааһыҥҥа уонна сайыннарыыга туһаайыллыбыт сокуон буолуохтааҕын туруорсар. Ол туһугар 2026 сыл устата Судаарыстыбаннай думаны кытта ситимнээх үлэ ыытыахпыт. Оттон өрөспүүбүлүкэ таһымыгар ыытыллар сорук туһунан этэр буоллахха, Ил Дархан Айсен Николаев көҕүлээһининэн оҥоһуллубут судаарыстыбаннай тус бырагыраама үлэлээбитэ номнуо алтыс сыла буолла. Бу бырагырааманы үбүлээһин 100 мөлүйүөн солкуобайга тиийэ улааппыта. Сыл устата уопсайа 51 хабааннаах бырайыак бу бырагыраама нөҥүө үбүлэнэн олоххо киирэр», – диэн кини иһитиннэрдэ.
Сергей Местников муниципальнай таһымҥа төрөөбүт тылы сайыннарыы үлэтэ күүскэ ыытыллыахтааҕын бэлиэтээтэ.
«Муниципальнай таһымҥа тылы сайыннарар бырагыраама ситэри үлэлээбэккэ турар. Хас биирдии улуус бэйэтин таһымыгар төрөөбүт тылы харыстыыр бырагыраама ылыныахтаах уонна сөптөөх үбү көрөн, онно үлэ ыытыахтаах. Улуус бас билиитигэр баар үөрэх, култуура,успуорт эйгэлэрэ, библиотекалар уонна да атыттар төрөөбүт тылы сайыннарыыга күүскэ үлэлэһиэхтээхтэр. Онон сиэттэрэн 2026 сылга судаарыстыбаннай бырагырааматтан муниципальнай бырагыраамалары өйүүр сыаллаах 6 мөлүйүөн солкуобайы көрдүбүт. Үчүгэй муниципальнай бырагыраамаларга эбии харчы көрүөхпүт», – диэн эттэ.
Кини Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбатын иһинэн саха тылын тиэрминигэр анал хамыыһыйаҕа мантан антах хас биирдии министиэристибэттэн бэрэстэбиитэллэр киириэхтэрэ диэн иһитиннэрдэ. Бу дьон бэйэлэрин эйгэлэринэн тылы харыстыыр үлэни ыытар соруктаналлар.
«Биһиги тылбыт тыыннааҕа, чөл хаалара хас бирдии олохтоохтон тутулуктаах. Ыраастык саҥарар, бэйэбит санаабытын төрөөбүт тылбытынан сайа этэргэ дьулуһуохтаахпыт уонна үүнэр көлүөнэни онно иитиэхтээхпит», – диэн эҕэрдэтин түмүктээтэ.
Үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ тылы харыстыырга уонна сайыннарарга утумнаахтык үлэлии сылдьар дьоҥҥо судаарыстыбаннай наҕараадалары туттардылар.
РФ профессиональнай үөрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ, өр сылларга Саха судаарыстыбаннай университетыгар үлэлээбит Николай Слепцов ийэ тылы харыстыырга кылаатын киллэрбит киһинэн буолар.
«Мин Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүн олус долгуйа күүтэбин. Өссө 1990 сыллаахха аан бастакынан көмпүүтэргэ саха тылын шириибин киллэрэргэ үлэлээбитим. Оччолорго көмпүүтэрдэрбит нууччалыы эбэтэр омуктуу эрэ бэчээттииллэрэ. Мин сахалыы ширииби киллэрэргэ сананан программистары ыйытан көрбүтүм, оннук таһымнаах исписэлиис суох буолан биэрбитэ. Онуоха ыксалынан Москваттан исписэлиис ыҥыран аҕалбытым. Ол киһим көмпүүтэр сахалыы шириибин оҥорон биэрбитэ. Оччолорго Ис дьыала министиэристибэтигэр, тырааныспар, мэдиссиинэ тэрилтэлэригэр сахалыы ширииптээх көмпүүтэр бөҕө туруорбуппут.
Ол сыл Бырабыыталыстыба 2№-х дьиэтигэр сүрэхтэниитэ буолбута. Биллэр диэйэтэл Алексей Томтосовка “Саха омугар биир бэлиэ күн үүннэ, сахалыы тылынан суруллубут бастакы тиэкиһи принтерынан таһаарыахпыт”, — диэбитим. Ону кини сахалыы-нууччалыы үөрэн-көтөн туран кэлбит дьоҥҥо тыл эппитэ: “Наконец-то, компьютер заговорил на якутском языке”. Тэрээһиҥҥэ Былатыан Ойуунускай “Үс саха төрүөҕэр” диэн хоһоонун бэчээттээн таһаарбыппыт. Ол кэнниттэн хас да сылынан бэйэбит дьоммут сахалыы ширииби оҥорор буолбуттара. Ити курдук, сахалыы тыллаах сурукка-бичиккэ кылааппын киллэрбит эбиппин, урут улаханнык аахайбат курдук этим», – диэн бырааһынньык кэнниттэн санаатын үллэһиннэ.
Суоттутааҕы “Доҕордоһуу” түмэлин дириэктэрэ Айым Степанов Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ сүдү суолталааҕын бэлиэтиир.
«Мин сүдү киһи Өксөкүлээх Өлөксөй хос сиэнэбин, сыдьаанабын. Бэйэм ийэбинэн Тааттабын, аҕабынан Уус Алдаммын. Ийэ тыл диэн – бу сүдү баайбыт буолар. Хайа баҕарар норуокка үйэттэн үйэҕэ бэриллэн кэлбит баайа. Ону биһиги, аныгы дьон, ыччаттар харыстыах тустаахпыт. Хайдах ону харыстыыбытый? Биһиги сүрдээх аҕыйах ахсааннаахпыт, тылбытын чөл хаалларар туһуттан бары түмсүөхпүтүн наада. Оччотугар эрэ биһиги төрүт култуурабытын, тылбытын-өспүтүн, фольклорбут көрүҥнэрин түмүө, харыстыа, салгыы сайыннарыа этибит», – диэтэ.
Национальнай бибилэтиэкэ пресс-сулууспатын уонна ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ
Читайте нас в:
