Тохсунньу – Таҥха ыйа. Өбүгэлэрбит бу ыйга чараас эйгэлиин алтыһан, түһээбит түүллэрэ ураты иччилээҕин, түҥ былыргыны эбэтэр кэлэр кэмҥэ туох буолуохтааҕын түүллэрин тойонноон билэллэрэ. Саха дьоно билигин даҕаны Таҥха кэмигэр түһүүр түүлбүт илэ курдук олус чуолкай, уһун-киэҥ, умнуллубат буолар. Быйыл тохсунньу уон күнүн түүнүгэр иччилээх, ыарахан түүлү түһээтим.
Олус айманан, түҥ былыргы олоххо илэ сүүрэ сылдьан, быһаарса сатаатым. Түһээтэхпинэ,Өлүөнэ өрүс илин өттүгэр олус кэрэ айылҕалаах, халдьаайылаах алааска дьону кытта тиийбиппин. Сайын ортото алаас оттоммокко турар, эгэлгэ кэрэ сибэкки силигилии үүммүт. Чугас төгүрүк көлүччэ көстөр.
Мин дьонтон тэйэн, халдьаайы диэки дьаарбайа сылдьабын. Халдьаайыга былыргы балаҕан турбута сууллубутун отчуттар биир сиргэ чөмөхтөөбүттэр. Илиибэр кугас эриэн куосканы көтөҕө сылдьар эбиппин. Арай, эргиллэн көрбүтүм – били сууллубут балаҕаным былыргытынан турар эбит. Дьиктиргии санаан, тиийэн балаҕан халҕан аанын арыйан иһирдьэ киирдим…
Балаҕан иһэ хараҥа, тымныы. Эмискэ куоскам түүтэ адаарыччы туран кэллэ. Туох эрэ ынырыгы көрбүт, саллыбыт харахтарын көрөн хааллым. Сарылыы түһээт, тыҥырахтарынан илиибин хайыта тэбэн, таһырдьа субурус гынан хаалла. Хараҥаҕа хараҕым үөрэнэн, өйдөөн көрбүтүм – балаҕан иһэ чэҥирбит муннуктардаах, муус түннүктээх эбит. Көмүлүөк оһох үөлэһин бүөтэ – уһун чорооххо анньыллыбыт көмөр буолбут хара дулҕа эркиҥҥэ өйөнөн турар. Сиргэ будьурхай хара түүлээх икки саха ынаҕа өлөн сыталлар. Сыппыттара ырааппыт, харахтара уолан, ойоҕосторун уҥуохтара адаарыһан көстөллөр.
Кэтит соҕус, баһа суох ороҥҥо түнэ буолбут куобах суорҕанынан бүрүнэн киһи сытар курдук. Суорҕаны арыйа баттаан көрбүтүм – уһун хара суһуохтарын икки аҥы быраҕан, харахтара уолан, өрдөөҕүтэ өлбүт дьахтар тиистэрэ килэйэн сытар эбит… Соһуйан, суорҕанын төттөрү сабаат, чинэрис гынным. Арай, дьахтар атаҕын диэки итии тыын унаарыс гынна, суорҕан илибирээтэ…
– Ийээ, сылаас үүттэ кутууй, наһаа тоҥнум… – диэн оҕо саҥата иһилиннэ.
– Хайа, оҕо баар дуу? – дии санаан, суорҕаны арыйан көрбүтүм – кылбаа маҥан ньуурдаах, хара суон суһуохтаах, биэстээх хастаах кыыс оҕо тоҥ харахтарынан мээнэнэн көрөн сытар. Иэним кэдэҥнээтэ, били куоскам курдук баттаҕым өрө турда быһыылаах. Суорҕанын төттөрү саба быраҕаат, куотуох курдук гынан иһэн, “оҕо тыыннаах” диэн санааттан тохтоон, төттөрү эргиллэн, суорҕаны арыйан көрбүтүм, оҕо онно кураанах буолан биэрдэ. Балаҕан хоту эркинигэр өйөнөн, муус харахтара мээнэнэн көрөн олорор эбит.
“Оҕо тыыннаах дуо? Бу дьону тоҕо харайбатылар? Тоҕо тумна сылдьаллар?” – диэн улаханнык айманан, ханнык эрэ былыргы сайылыкка тиийдим. Аҕыйах балаҕан көстөр, биир улахан соҕус, мин көрдөхпүнэ, тиит хатырыгынан бүрүллүбүт сайыҥҥы ураһа баар. Дьон саҥата суох туора көтө сылдьаллар.
Биир суон, кэтит систээх, тэллэйбит уостаах, кыырыктыйбыт сиэл курдук маҥан баттаҕын кэннигэр анньыммыт, мардьайбыт оҕонньор утары хааман кэллэ. Туох буолбутун сөҥ куолаһынан кэпсээн эрэрэ даҕаны, саҥатын истибэт эбиппин. Баһым иһэ куугунаан, ирим-дьирим бараммын оҕонньор тимир курдук батары көрбүт харахтарын, уоһа хамныырын эрэ өйдүүбүн. Ол эрээри,улуу кырдьаҕас мин аймаммыт куппар хоруйдаабыт, бар дьоммор кэпсиирбин көҥүллээбит эбит…
Лэгэнтэйдээх Малаанньа иккис уоллара Байбал Мас Маарыйа диэн аҥаардас, тулаайах дьахтар кыыһын Даайаны ойох ылар буолбутун истэн соччо сөбүлээбэтэхтэрэ. Мас Маарыйа Даайатын үрдүнэн ыал буолбут уоллааҕа. Дьон “эстибит аймах” дииллэрэ. Ол даҕаны буоллар, Даайа иирэ талах курдук курбачыйбыт, турбут-олорбут, эрчимнээх, наар үөрэн мичилийэ сылдьар кыыһы уолларыгар холбоон, үстээх кунан оҕуһу кытта икки ыанар ынаҕы өлүүлээн, Байбал бэйэтэ сөбүлүүр, соҕуруу түөрт биэрэстэлээх сиргэ сытар Кытах алааска, улахан уоллара Түүлээх Өлөксөөһү көмөлөһүннэрэн, сыһыары хотонноох балаҕан тутан биэрбиттэрэ.
Байбал күнэ Даайаттан тахсара. Даайа буспут моонньоҕон курдук хап-харанан төгүрүччү көрбүт, икки аҥыы өрүммүт уһун хойуу суһуохтаах, ыллаан эрэр курдук саҥалаах, мөтөгөр түөстээх, имиллэҕэс быһыылаах-таһаалаах айыы оҕото. Байбал сүөһүтүн көрөрүн быыһыгар мас көтөрүгэр, куобахха туһахтыыра. Сохсо быһыта охсон, Даайатыгар булдун сүгэн-көтөҕөн кэллэҕинэ, муҥура суох дьоллоноллоро. Өссө Холто атыыһыкка табаар эргинээри сүөһү этин, сүүрбэччэ куобаҕы, мас көтөрүн ууруммуттара.
Иккис сылларыгар Даайа кыыс оҕоломмута. Нарыйа диэн ааттаабыттара. Оҕо көстөр дьүһүнэ кэрэтинэн “ийэтин баһыйыыһы” диэн сылыктаабыттара. Эһиилигэр кулун тутар саҥатыгар Даайа ийэтэ Мас Маарыйа уолугар олорон, эмискэ таарымталанан өлбүтүн истэн, Байбал убайыттан сыарҕалаах атын уларсан уонча көстөөх сиргэ Даайатынаан бараары гыммыттарын убайа Түүлээх Өлөксөөс кыккыраччы аккаастаан кэбиһэн, кыайан барбатахтара.
Ити курдук быр-бааччы олорон Нарыйа биэс сааһын туолан, олоҥхоҕо ылланарыныы, кылбаа маҥан ньуурдаах, тэрбэччи көрбүт киэҥ харахтаах, хойуу хаастаах, толбонурар хара хойуу суһуохтаах, кыыс киэнэ кэрэтэ буолбута.
Алтынньы ортотугар биир күн Байбал сохсолорун, туһахтарын кэрийэн, сүрдээҕин бултуйда. Биэс куобаҕы кытта үс хара улары тайах маһыгар сүгэн, атаҕа сири билбэт буола үөрэн, дьиэтигэр ойоҕор, оҕотугар тиийэ охсоору, ыарахан сүгэһэрэ санныгар быһа киирэрин уларытан биэрэ-биэрэ, тиэтэйэн-саарайан хааман иһэр. Өтөҕүттэн сэттэ биэрэстэлээх сиргэ сытар Хоптолоох күөл атаҕын тумнан сылдьара. Бу сырыыга дьыл эрдэлээн тоҥорбутун уонна урут даҕаны баччаларга күөл атаҕын мууһунан быһа туоруурун санаан, суолун көннөрөргө быһаарынна. Балачча хаардаах муус маҥнай киирэригэр тыаһаабата даҕаны. Байбал күөл атаҕын туораан, нөҥүө кытылга тиийэрэ кыра хаалбытын кэннэ эмискэ хаар анныгар уу чаллырҕаата. Уол этэрбэһин сытытымаары кытыл диэки түһүнэн кэбистэ. Муус тыаһаатын кытта Байбал ууга ньимис гынан хаалла. Нэһиилэ өрүһүнэн, тайах маһын туорайдаан, өр тарбачыһан, уу чоккурас киһи кытылга сыыллан таҕыста. Этэрбэһигэр баһыллыбыт ууну сүөкүүр кыаҕа суох. Эгэ, хататтан уот ылар кыах кэлиэ дуо. Байбал быһаҕын ылан, этэрбэстэрин хайыта анньан уутун сүөкээтэ. “Тымныы обургу ханна тиэрдэн хам тутар” дии саныы-саныы, дьиэтин диэки түһүнэн кэбистэ.
Даайа эрэ хойутаабытыгар сүрэҕэ толугуруу мөхсөн, турар-олорор сирин булбата. Байбал урут даҕаны хараҥардан кэлэр буолара эрээри, уйулҕата маннык аймаммат этэ. Дьахтар нэһиилэ хамныыр, тоҥ кыаһаан буолбут киһини дьиэҕэ киллэрэн, хам тоҥмут таҥаһын кыайан устубакка, ытаан, иэйэн-куойан оҕотун Нарыйаны дэлби куттаата. Саха быһаҕынан Байбал тоҥ арбаҕаһын, этэрбэстэрин харса суох хайыта быһан, бэрт эрэйинэн сыгынньахтаан, оронугар сытыарда. Үүттээх итии чэй, миин иһэрдэн, киһитин ириэрэн баран, туох буолбутун ыйыталаста.
Нөҥүө киэһэтигэр Байбал этэ уоттуу умайан, түлэй-балай барыахча буолбутугар Даайа түүннэри Лэгэнтэйдээххэ барда. Оҕонньор тыллабыры истэн, уолун Өлөксөөһү тэйиччи олорор Сиэллээх Ойууну көрдөһөн, сыарҕалаах атынан тиэйэн кэлэригэр сорудахтаата.
Даайа дьиэтигэр кэлэн, хардырҕаан тыынар кэргэнигэр саба түһэн ытыы-ытыы күнү быһа ойуун кэлэрин көһүттэ. Киэһэ хараҥарыыта сыарҕа тыаһа кыыкынаан кэлбитигэр таһырдьа ойон тахсыбыта – тойоно Лэгэнтэй соҕотоҕун кэлэн турар эбит. Сиэллээх кырдьаҕас ыраах ыҥырыыга баран суоҕун ой дуораанын курдук иһиттэ. Байбал хардырҕаан тыынан, түлэй-балай барарын быыһыгар ойоҕун Даайа ытыһын тута сытта. Даайа дэлби ытаан, хараҕын уута даҕаны баранна. Сүөһүтүн Лэгэнтэй Малаанньатынаан уонна убайдара Өлөксөөс көрөллөр. Бэһис күнүгэр Байбал быстаахтаата.
Лэгэнтэй уолун көмөн, аһыыта уҕарыйарын саҕана дьонун түмэн, огдообо кийииттэрин кыыһын кытта кэҥэс балаҕаннаах Түүлээх Өлөксөөскө көһөрөөрү, уолуттан сөбүлэҥин ылан, Даайаҕа кэпсэтэрдии тиийэн кэллэ. Тойоно ортолуу чэйдээн иһэн, кэлбит соругун эппитигэр Даайа чоҕулуччу көрөн, хаҥыл санаата киирбитэ билиннэ. Түүлээх Өлөксөөс сытыары-сымнаҕас ойохтоох, икки уол оҕолоох эрээри, киниэхэ хараҕын хатыырын, Даайа баарыгар саҥатыттан төрүт матарын кыра кийиит билэрэ. Ийэтэ Маарыйа өлбүтүгэр, Өлөксөөс инитэ Байбал көрдөһүүтүн ылыммакка, атын харыһыйан уларсыбатаҕыттан Даайа хом санаалааҕа. Кийиит тойонугар: “Кыстыыр оттоохпут. Сүөһү, булт этэ уурунуулаахпыт, быйыл оҕобунаан өтөхпөр кыстыам. Эһиил көрүллүө”, – диэн батан кэбиһэр.
Ахсынньы томороон тымныынан кымньыылаан ааста. Таҥха ыйа, тохсунньу, үүннэ. Тоҥ мутук тосту ыстанар түптэлэс тымныыта өрөгөйдөөн турар. Даайа кыбыыга баар ото бүтэн, оҕуһунан алаастан тиэнэн кэлэр. Оҕус хаамара бытаана бэрт буолан, Даайа илиитин-атаҕын иһэлитэн, үлүйэ сыһан кэлээхтиир. Аҕалбыт ото үс-түөрт хонукка эрэ тиийэр. Аны оттук маһыгар Байбаллыын бастакы сылларыгар хатырыгын курдаабыт хаппыт тииттэрин охторон, оҕус сыарҕатыгар батарардыы, иккилии былас гына бысталаан аҕалан, күнү быһа эрбиир. Байбал Холто атыыһыттан биир сүүнэ бэдэр тириитигэр атастаспыт чаачар эрбиитэ олус сыппаата. Игии булан тиистэрин аалан көрдө эрээри, аанньа сытыыламмата.
Оттук маск ыайан булуммакка, балаҕана чэҥирэн, тымныйан, Даайа икки ынаҕын хотонуттан балаҕаныгар киллэрбитэ сылааһы син биэрэллэр эбит. Бу сарсыарда Даайа икки тиити охторон тиэйэн кэлэн, олус уһуннук эрбээтэ. Тымныыта даҕаны бэрт. Оннооҕор эрин Байбал куобах истээх үтүлүгэ туһалаабат, тарбахтара токуччу тоҥон, дьиэҕэ сотору-сотору киирэн иттэр. Үлэтин быыһыгар күрдьүккэ ииктээбитэ, кытаран турар тимиргэ ууну ыспыттыы, муус хайа барар тыаһа өрө хабылла түстэ. Киэһэнэн сэниэтэ эстэн, иһин түгэҕэ ньиргийэн ыалдьан, маһын ситэ эрбээбэккэ, дьиэтигэр киирдэ. Көмүлүөгэр хардаҕас эбэн, миинин буһара уурда, ыаммыт үүт сылытан кыыһыгар иһэртэ. Нарыйа барахсан үөрэрэ-көтөрө аҕыйаан, күнү быһа куобах суорҕанынан сууланан олороохтуур.
Түүн Даайа иһэ уотунан салыырдыы күүскэ ыарыйда. Сэниэтэ эстэн, илиитэ-атаҕа салыбыраан, сарсыарда оһоҕун нэһиилэ отунна. Оҕуһун көлүнэн, оҕотун илдьэ тойонун аахха барыан санаталаан баран, арыый буолар инибин диэн, бэйэтин уоскутунна. Нөҥүө түүнүгэр Даайа ыарыыта күүһүрэн, балыктыы өрө мөхсө хонно. Сарсыарданан кыайан турбата, сүтэн ылаттыыр буолла.“Өйбүн сүтэрэбин быһыылаах” диэн Даайа ыксаан, хара күүһүнэн туран, тэмтээкэйдээн тиийэн, оһоҕун отунна. Хардаҕаһа бүтэн эрэрин көрөн, алдьархай ааҥнаабытын сэрэйдэ, көхсө кыараата, кута хамнаата, хараҕын уута сүүрдэ. Ынахтара иэдээн буолбутун сэрэйэн, харахтарын дьүккэтинэн көрөн, ыҥырана-ыҥырана өрө тилигирии тураллар.
Лэгэнтэй ый ортотугар ыҥыыр атынан кыра кэһиилээх кэлэн, билсэн барааччы. Даайа ый төһө туолбутун көрүөн баҕарда эрээри, турар кыах суох. Хоонньоһо сыппыт кыыһын, бэйэтэ ыалдьан мөхсөрө бэрт буолан, атаҕар сытыарбыта суорҕан анныгар ытаан сыҥыргыы сытаахтыыр. Түлэй-балай баран, төһө өр сыппыта биллибэт. Ыарыыта сөҕүрүйэ-сөҕүрүйэ, күүскэ быһыта-хайыта тутар. Кыыһын быыһыыр күүстээх санаа көмөлөһөн, түүл-бит курдук туран, уотун күөдьүтэн, кыыһыгар ыаммыт үүт сылытан биэрэр.
“Тойонум эппитин тоҕо даҕаны истибэтэҕим буолла. Өлөксөөс ол миигин хайыаҕын. Акаарыбар өчөстөҕүм буолан… Баҕар, Лэгэнтэй кэлиэ, оҕобун Нарыйаны быыһыа. Оҕом тыыннаах хаалыа. Өлбүтүм даҕаны иһин, оҕобун тоҥоруом суоҕа…” – Даайа барахсан нэһиилэ үнэн кэлэн, бүтэһик хардаҕастарын бырахта…
***
Лэгэнтэй оҕонньор улахан тымныылары аһаран, олунньу саҥатыгар ыҥыыр атынан кийииттээх сиэнин көрө барда. Күн уһаан, аттаах айанньыт ыллыан-туойуон баҕарар кэмэ кэлбит. Түөрт биэрэстэни оҕонньор өр гыммакка, Кытахха тибилитэн тиийдэ. Алааска киирээт, хараҕа балаҕан үөлэһэ буруолаабатын, хаарынан бүрүллүбүтүн көрдө. Чугаһаан истэҕин аайы сүрэҕэ кулгааҕар чыбырҕаччы тэбиэлээн, суола-ииһэ суох, хаардаах тэлгэһэҕэ киирээт, алдьархай буолбутун сэрэйдэ. Күрүөҕэ атын баайаары гыммыта, кытта кырдьыбыт бэриниилээх ата сиргэнэн тиэрэ түһэн, көнтөһүн төлө туттара сыста.
Оҕонньор салыннар даҕаны, балаҕан халҕанын хаардаан, хам тоҥмутун хоҥуннаран, иһирдьэ киирдэ. Инчэҕэй эттээх тулуйбат дьулаан көстүүтүн көрөн, Лэгэнтэй уҥуоҕа халыр босхо барда. Буор муостаҕа икки ынах өлөн, тоҥон, муостара хороһо сыталлар. Ороҥҥо куобах суорҕан анныгар сытар кийиитин өҥөйөн көрбүтэ – былыр үйэ кубарыччы тоҥмут эбит. Эмискэ суорҕан үллэҥнээн, кыра сиэнэ тахсан кэллэ, оһох диэки баран иһэн, эргиллэн тоҥ харахтарынан туртаччы көрдө уонна киһи этэ салаһыахтыы чачыгыраччы күлэн баран, оһох кэннигэр түһэн хаалла…
Лэгэнтэй балаҕантан хайдах тахсыбытын өйдөөбөт. Биирдэ өйдөммүтэ – туос бөтөрөҥүнэн көтүтэн иһэр эбит. Суоһар сонуну истэн, чугастааҕы ыаллара Лэгэнтэйдээххэ муһуннулар. “Сиэллээх кырдьаҕаһы көрдөһөн көрүүлэннэриэххэ” диэн түмүккэ кэллилэр. Лэгэнтэй уола Түүлээх Өлөксөөстүүн сылгы ойоҕоһо, икки чабычах арыы кэһиилээх аатырар ойууҥҥа аттаннылар. Киэһэ тиийэллэригэр кырдьаҕас барытын билэн, күүтэн олороро. Дьэ ыарахан, нүһэр кырдьаҕас эбит. Тэллэйбит уостаах, мардьастыбыт сирэйдээх, сылгы сиэлин курдук уһун кыырыктыйбыт баттаҕын кэннигэр анньыммыт. Чыпчылыйбакка, батары көрөрүттэн Лэгэнтэй сүрүн баттатан, туох буолбутун сааһа суох кэпсээн баран, тиийэн көрүүлэнэригэр көрдөстө. Сиэллээх силбиэтэнэн, батыах курдук саҥарталаан баран, Лэгэнтэйдээх улахан моһуокка ылларан, санаалара самныбытын көрөн, ый туолуута тиийэ сылдьыах буолла.
Биир күн Сиэллээх кырдьаҕас Лэгэнтэйдээххэ сыарҕалаах атынан кэлэн хонорун туһунан илдьиттээтэ. Лэгэнтэйдээх сылгы этин, иһин буһаран, чугас ыаллара Көстөкүүннээх биэрбит биир суотай испиирдэрин бэлэмнээн, сарсыарда аттаммыт кырдьаҕастарын кэтэһэн олороллор. Күн дьааһыгырыыта сыарҕалаах ат торҕо бөтөрөҥүнэн иһэрэ көһүннэ. Дьиэлээхтэр бары таһырдьа сырсан таҕыстылар. Өлөксөөс уйуһуйбут аты көҕүлүгэр түһэн, нэһиилэ тохтотто. Ат сыарҕатыгар түөс-маас тыллаһа, үрүҥүнэн көрө сытар ойууну дьиэҕэ көтөҕөн киллэрэн, кыаһааннаах арбаҕаһын устан, ороҥҥо сытыардылар. Сарсыарда өйүгэр кэлэ илик кырдьаҕаһы сыарҕаҕа тиэйэн, Өлөксөөс кутуруксут уоллуун дьиэтигэр илтилэр. Ойуун ол сааһы быһа ыалдьан, кэтит, киппэ бэйэтэ чуочайа ыран, баттаҕа түһэн, сай ортото нэһиилэ бэттэхтээбит. Кэлин тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, оҕо кутугар ийэтин кута киирэн, оҕотун буор кутуттан арааран, туохха даҕаны кыайтарбат сүрдээбит. Төлө туттарбатаҕа буоллар, буор кутуттан арахсыар диэри ойуун кутун оборуо эбит.
Ол саас алаастан алааска ынырык сурах тарҕанна. Кытах балаҕанын үрдүгэр биэстээх кыыс оҕо сайбаллан турар үһү. Арыт киэһэ дьахтар кэп туонарын истэллэр эбит. Дьон саллан, Кытаҕы ырааҕынан тумна сылдьар буолбуттар. Дьиктитэ диэн, суорума суолламмыт дьону, сүөһүлэри харайар туһунан ким даҕаны тыл быктарбатах…
Дьэ, ити курдук илэтэ-түүлэ биллибэккэ, түлэкэчийэ сытаммын куоскам илиибин хайыта тэппитэ аһыйарыттан соһуйан, илэ дойдубар төнүннүм. “Ама бааһыртаҕай?” – диэт, ойон туран харбыалаһан уоппун уматан көрбүтүм, хата, баас-үүт суола суох эбит.
Тоҕо сүтэн-оһон хаалбакка, түҥ былыргыны сэгэтэн көрдөрдүлэр? Сахалар былыр хайдах олорбуппутун, кимтэн хааннаахпытын санаталлар дуу? “Ойуурдаах куобах – охтубат, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбат” диэхтэрин баҕараллар дуу? Аныгы иннэ-кэннэ биллибэт дьалхааннаах кэмҥэ тутуһан олоруҥ диэн сэрэтэллэр дуу? Чэ, хайдаҕын даҕаны иһин, туох эрэ суолталаах, иччилээх түүл буолуохтаах…
Анатолий Петров-Өскөн, Бэрдьигэстээх, Куорунай
Читайте нас в:
