Харыйа

Владимир Сутеев айымньытын тылбааһа

Сарсыарда оҕолор халандаары көрбүттэрэ бүтэһик лиис хаалбыт.

Сарсын Саҥа Дьыл! Сарсын харыйа туруоруута! Оонньуурдар бэлэм буолуохтара, оттон харыйалара суох. Оҕолор Тымныы Оҕонньорго түҥ тыаттан харыйа ыыттын диэн сурук суруйарга сананнылар — барыларыттан ордук лаглаҕары уонна кэрэ көстүүлээҕи.

«Күндү Тымныы Оҕонньор!
Биһиэхэ Саҥа Дьылга харыйа бэлэхтииргэр көрдөһөбүт!
Оонньуурдары биһиги бэйэбит оҥоруохпут.
Сурукпутун Хаар Киһи илдьэн биэриэҕэ!
 
Оҕолор»

Маннык суругу суруйан бараннар, оҕолор тэлгэһэҕэ Хаар Киһини оҥоро сүүрдүлэр. Бары көхтөөхтүк үлэлииллэр: ким эрэ хаары мунньар, ким эрэ хаары төкүнүтэр. Хаар Киһи төбөтүгэр эргэ солууру кэтэртилэр, хараҕын чоҕунан оҥордулар, оттон муннун оннугар моркуобу батары астылар.

Үчүгэйкээн Хаар Киһи-почтальон табылынна! Оҕолор киниэхэ суруктарын туттардылар уонна эттилэр:

— Хаар Киһи, Хаар Киһи,
Эр санаалаах Хаар Киһи-почтальон,
Хара тыаҕа барыаҥ
Суругу Тымныы Оҕонньорго тиэрдиэҥ!
Тымныы Оҕонньор суругу тутуо,
Тыаттан харыйаны булуо,
Ордук лаглайбыты, кэрэни,
От күөх иннэлэрдээҕи.
Ол харыйаны түргэнник
Биһиэхэ аҕалаар!

Киэһэ буолла, оҕолор дьиэлээтилэр, оттон Хаар Киһи эттэ:

— Ыарахан сорудаҕы биэрдилэр! Дьэ ханна барабын?

— Миигин илдьэ бар! — диэтэ эмискэ Бобик диэн ыт оҕото. — Мин эйигин сирдиэм.

— Кырдьык даҕаны, иккиэ буоллахпытына быдан бэһиэлэй! — үөрдэ Хаар Киһи. — Хата миигин уонна сурукпун харабыллыаҥ, суолбутун ыйан биэриэҥ.

Хаар Киһи Бобиктыын уһуннук хаамтылар уонна дьэ түҥ тыаҕа тиийдилэр…

Кинилэргэ Куобах утары сүүрэн таҕыста.

— Тымныы оҕонньор ханна олороруй? — диэн ыйытта Хаар Киһи.

Куобах онуоха хоруйдуур кыаҕа суоҕа: кинини саһыл эккирэтэн иһэрэ. Бобик: «Оҥ, оҥ!» — диэт, эмиэ Куобаҕы эккирэттэ.

Хаар Киһи санаарҕаата:

— Арааһа, мантан ыла соҕотох барар буоллум.

Арай эмискэ тыал түстэ, хаар өрө ытылынна… Хаар Киһи титирэстээтэ уонна… үрэл гынна… Хаарга солуур, сурук уонна моркуоп эрэ хааллылар.

Ыга кыыһырбыт саһыл төттөрү сүүрэн кэллэ уонна:

— Ханна баарый мин куобаҕы тутарбар мэһэйдэспит кыыл? — диэтэ.

Саһыл тулатын көрдө: ким да суох, хаарга сурук эрэ сытар. Суругу хаба тардан ылаат, тыаҕа элэс гынна.

Бобик төттөрү сүүрэн кэллэ:

— Хаар Киһи ханна баарый?

Хаар Киһи ханна да көстүбэт.

Ол кэмҥэ Саһылы Бөрө көрүстэ.

— Балтым, тугу илдьэ иһэҕин? – ырдьыгынаата Бөрө. – Бэрис!

— Бэрсибэппин хайаабаппын, бэйэбэр наада, — диэтэ Саһыл уонна сүүрэн хаалла. Бөрө кинини эккирэттэ.
Оттон сонумсах Соруока кинилэри батыһа көттө.

Бобик ытыы олордоҕуна куобахтар:

— Кэһэй: биһигини эккирэппэт буол, куттаабат буол!.. — дэстилэр.
— Аны куттуом суоҕа, эккирэтиэм суоҕа, — диэтэ Бобик уонна өссө күүскэ ытаан барда.
— Ытаама, биһиги эйиэхэ көмөлөһүөхпүт, — диэтилэр куобахтар.
— Оттон биһиги куобахтарга көмөлөһүөхпүт, — кыттыстылар тииҥнэр.

Куобахтар Хаар Киһини төкүнүтэн киирэн бардылар, оттон тииҥнэр көмө буоллулар: илиилэринэн таптайан лэһиргэтэллэр, кутуруктарынан илбийэллэр.

Төбөтүгэр эмиэ солуур кэтэттилэр, хараҕын чоҕунан оҥордулар, оттон муннун оннугар моркуоп астылар.

— Махтанабын, — диэтэ Хаар Киһи, — миигин саҥаттан таптайан оҥорбуккутугар. Аны Тымныы Оҕонньору буларга көмөлөһүҥ.

Кыыллар Хаар Киһини Эһэҕэ илтилэр. Эһэ арҕаҕар утуйа сытара — нэһиилэ уһугуннардылар.

Хаар Киһи оҕолор Тымныы Оҕонньорго сурук ыыппыттарын туһунан кэпсээтэ.

— Сурук дуо? — диэн көөҕүнээтэ Эһэ. — Ханна баарый ол суруккут?

Дьэ онно өйдөммүттэрэ — суруктара суох эбит!

— Суруга суох Тымныы Оҕонньор эһиэхэ харыйаны биэриэ суоҕа, — диэтэ Эһэ. — Дьиэлээбиккит ордук, мин эһигини тыа саҕатыгар диэри атааран биэриэм.

Арай хантан эрэ эмискэ Соруока көтөн кэлэн чачыгыраата:

— Сурук бу баар! Сурук бу баар!

Дьэ, уонна суругу хайдах булбутун кэпсээн киирэн барда. Кыыллар уонна Хаар Киһи бары Тымныы Оҕонньорго бардылар. Хаар Киһи олус ыксыыр, долгуйар: сыыртан төкүнүйэн да түһэр, аппаҕа да охтор, төҥүргэскэ да иҥнэр. Хата Эһэ баар буолан быыһанна, эмиэ үлтүрүйэн хаалыа эбит. Дьэ, Тымныы Оҕонньорго тиийэн кэллилэр.

Тымныы Оҕонньор суругу ааҕан баран эттэ:

— Тугун хойутай? Хаар Киһи, эн харыйаны оҕолорго Саҥа Дьылга диэри кыайан тиэрдиэ суоххун.

Хаар Киһини кыыллар бары көмүскэстилэр уонна хайдах эрэйдэнэн кэлбитин былдьаһа-былдьаһа кэпсээтилэр. Онуоха Тымныы Оҕонньор бэйэтин сыарҕатын биэрдэ, Хаар Киһи харыйатын тиэйэн оҕолорго ыстаннарда. Оттон Эһэ сааскыга диэри утуйаары дьиэлээтэ.

Сарсыарда Хаар Киһи тэлгэһэҕэ турара, ол эрээри сурук оннугар илиитигэр харыйаны туппут этэ.

«Чолбон» сурунаал