Мандар Уус саҥа XXI-с үйэҕэ үктэниибитигэр «Үһүс үтүмэҥҥэ ырааһыран, дьэгдьийэн, чэбдигирэн» (2000с., “Бичик”) диэн кинигэтигэр Өксөкүлээхтии эттэххэ, “аан дайды дьонун ат гынан мииммит, орто дойду дьонун оҕус гынан көлүммүт” арыгы обургу алдьатыылаах хара дьайа киһиэхэ киирэн иҥиитин уонна ол ыарахан дьайтан хайдах босхолонуохха сөбүн туһунан ойуулаан, кэпсээн суруйбута, үүнэр үйэ кэрдииһигэр ыраастык, чэбдиктик үктэнэн көрсөргө ыҥырбыта.
Мандар Уус арыгы дьайыгар ылларбыт киһи киһилии олох суолугар төннөрүгэр сүбэтин-соргутун улуу классиктарбыт арыгы туһунан айымньыларынан ытаһалаан, бэйэтэ уус-уран тылынан эридьиэстээн, сааһылаан суруйбутуттан судургутутан, кылгатан, бэйэ санаатын киллэрэн, кыһалҕалаахтар тирэх оҥостоллоругар туһаайабыт.
Ааспыт үйэ 90-с сылларыгар арыгы дэлэйбитэ. Бэл, кинигэ презентацията кытта остуоллаах, хайаан да арыгылаах буолара. Уулуссаҕа, бырааһынньыктарга итирик дьон аҕыйаҕа суохтара. Өрөспүүбүлүкэбит Бастакы Президенэ М.Е. Николаев «Чөл олох доктринатын» киллэрбитэ. Бу политиканы Президеннэрбит В.А. Штыров, Е.А. Борисов салҕаабыттара. Ил Дархан А.С. Николаев өрөспүүбүлүкэҕэ Доруобуйа уон сылын биллэрбитэ. Өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун доруобуйаларын уонна олохторун уйгута судаарыстыбаннай политика биир сүнньэ буолар. Ил Дархан уопсастыбаннай доруобуйаны бөҕөргөтүүгэ уонна доруобуйа харыстабылын сайдыытыгар сыһыаннаах стратегическай ыйаахтара тахсыбыттара. Билигин үлэ киһи оҕо эрдэҕиттэн өйдөөн-санаан туран тус доруобуйатын көрүнэр буоларыгар туһаайыллар. Бастакы Президеммит М.Е. Николаев чөл олох туһугар саҕалаабыт көҕүлээһинэ билигин саҥа таһымҥа, Россия судаарыстыбаннай политикатыгар киирэн салҕанар.
Өйдүүгүт, ааспыт сылларга хара сарсыардаттан маҕаһыын таһыгар арыгы иһээри, харчы умналаары кэлэр-барар дьону маныыр арыгыһыт дьон бөлөхтөрө мусталлара. Кинилэр арыгы атыыланар кэмэ-болдьоҕо, чааһа бэрээдэктэнэн, үөрүүнэн мусталлара тохтообута. Ол эрээри арыгыны иһии тохтообот. Дьиэ да иһигэр сытан иһээччи элбэх. Ону ааһан дьахталлар — ыал ийэлэрэ, эбэлэрэ да иһэллэрэ суох буолбатах. Арыгылааһын кыһалҕата үгүс ыалы, аймаҕы таарыйар.
Мандар Уус: «Ылбытын ыһыктыбат, туппутун туллаҥнаппат, харбаабытын халбаҥнаппат хаҥыл күүстээх, хара дьайтан ханыылаах адьарай аһа алыс даҕаны айбардаабыт: үөрдэххэ – арыгы түмүстэххэ – арыгы, өһөстөххө – арыгы, хомойдоххо – арыгы, курутуйдахха – арыгы, кэпсэтиигэ – арыгы, ньымаакка – арыгы, ойохтонноххо – арыгы, оҕолонноххо – арыгы, төрөөбүт күҥҥэ – арыгы, өлбүт аһа – арыгы, Аал уоппут – арыгы, Байанай аһа – арыгы, таҕыл тарҕатар – арыгы, үлэҕэ – арыгы, үөрэххэ – арыгы…” – диирэ сөп ээ.
Санаабыт оонньоотоҕуна – арыгы, санаабыт түстэҕинэ – арыгы, санаабыт көөнньүөрдэҕинэ – арыгы… Дьиҥэр, «кэмин билэн эмтэннэххэ, этиппэт эмп, амаҕаччылаан аһаатахха айыы аһа буоллаҕа”.
Арыгы хара дьайа киһиэхэ сүүс араас кубулҕатынан сөрүөстэн киирэр. Арыт киһи күн тура-тура ыарахан үлэттэн, дьиэҕэ-уокка ыйдаҥата суох ыар олохтон, оҕолорун, ойоҕу кыайан ииппэт кыһалҕатыттан, оронтон турбат кырдьаҕастарын көрүүлэриттэн сылайан, санааны аралдьыта, дьайҕарда диэн ааттаан арыт-арыт амсайар адьынаттанар. Онтон сыыйа-баайа арыгы хара дьайа хараҥа үлэтин толорбутунан барар. Мөлтөх куттаах-сүрдээх, ис-тас туруга туругурбатах киһи улам-улам убанан, түгэҕэ көстүбэт чөҥөрө чүөмпэҕэ умсаахтыы оонньуур, онтон олох да күөрэйбэт гына таастыы тимириэн сөп…
Арыгы хара дьайын кубулҕата элбэх. Бастаан ититэн-кутутан, ириэрэн-хоруоран, үһүс халлааҥҥа өрө көтөҕөн таһаарар. Өр-өтөр буолбат, иһигэр адаар муостааҕы, дэгиэ тыҥырахтааҕы киллэрэн, сибилигин үөрэ-көтө, айхаллаһа олорбут атастарын диэки хойохтоох санааны хоҥнорон, хадьар тыллары быраҕаттаан, хатыылаах хараҕы хатаан бардаҕа… Салгыы аһаан, халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан буолбут кэмигэр, барыта бары босхо барар тыл-өс уһуктанар, илии-атах кычыгыланар, сутурук ыанньыйар. Онтон оһол-төрүөт төрдө Онохочоон-Чоохоон диэбит курдук хохучуол хойдор, этиһии элбиир, охсуһуу олустуур, оһол-моһол уола ордоотоон турар. Өр-өтөр буолбат, охсуһа оонньуу сылдьан, уоттаах күннэри, орто дойдулары умнан кэбиһиэххэ диэри олох ынырык охсуутугар түбэстэхпит ол…
Киһи уһуннук иһэн-аһаан бардаҕына, салгын кутун сатаан салайыммат туруктанар. Бас баттах барбыт салгын куту дьай сиэтэн илдьэ барар, тугу баҕарар оҥотторуон сөп. Ол иһин этэн эрдэхтэрэ «итирбит да иирбит да биир” диэн. Өйө өһүллэн, өстөөҕү эрэ көрдүүр өһөх санаа өрө туран, туох-туох алдьархайы оҥорбуппутун, туох-туох быһылааҥҥа түбэспиппитин сарсыныгар, салгын куппут оннугар түспүтүн эрэ кэннэ, истэн-билэн киһи сирэйин таба көрбөт буолабыт…Ол иһин “ис да итиримэ (итириктээмэ)” — аһара барыма диэн сэрэтэллэр.
Арыгы абааһыта “абырах” көрдүө. Оччоҕо биир үрүүмкэ иһин бэдэргин бэрик биэриэҥ, иккис курууска иһин тугуккун толук туттуоҥ диэн Мандар Уус этиитэ ырааҕы көрөр. Хара дьай үөнэ намырайан, онуоха-маныаха диэри хаптайыа, онтон эмиэ өрө туран кэлиэ. “Бүгүн эрэ маннык, сарсын тохтуом, мин иһээччи үһүбүн дуо” диэн бэйэтин албыннанан,“абырахтана-абырахтана” иһэр киһи арыгыга хам ылларбытын бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалар… Киһи бүтүн сүрэ өр кэмҥэ арыгы истэххинэ умайан барар. Тас хаҕар кимистэҕэстэр үөскүүллэр, мэҥнэр, сүр сүүрээннэрэ кэһиллэн, сүнньэ хамсаан баран, сүтэр, айылҕаттан, куйаартан күүс ылар антенна курдук нуоҕайа олох да биллибэт буолан хаалар. Сүр сүнньүн оннугар дьай киирэр аһаҕастара үөскүүллэр. Хойут арыгыны бырахтахтарына, сүр оннугар түһэригэр оһуохтарын сөп. Оттон кэрээнэ суох испит киһи сүрэ умайан бүтэн, барыта мэҥинэн бүрүллэр. Сүр муҥутуу чарааһаатаҕына, киһи көхсүгэр уонна кыһыл оҕо эрдэҕинээҕи дьулайын туһунан абааһы тайанар. Оччоҕо бу киһини “оо, эрэйдээх букатын буорайбыт, сүрэ тостубут” дииллэр. Салгын кут айманар, бара-бара төннөр, арыгы дьайа, абааһыта өтөрүнэн олох да көтүтэн кэбиһиэхтэрин сөп. Өй-санаа, майгы-сигили кэхтэр. Ийэ кут олус илистэр. Сүрэх муҥур уһугунан үлэлээн, хас тымыр-сыдьаан дьэбиннирбит уу турбатын курдук бу быстыах, бу тэстиэх айылаах буолар. Эт-сиин бүттэлээх миэстэтэ суох барыта ыалдьар. Буор кут букатын буорайар тугу аһаабытыҥ искэр тохтообот, ааһа турар. Буор кутуҥ арыгыттан атыны букатын ылбат буолар. Киһи сиһин үөһүгэр, сүнньүн куоллаҕаһыттан кутуругун уҥуоҕун төрдүгэр тиийэ тоҕус ойбоннорун харахтарын биири да ордорбокко, арыгы дьайа бүөлээн, кэлэр-барар сүүрээннэрин хаайар… Сэниэ-сээбэс эстэр, хаамыы-сиимии, туттуу-хаптыы барыта салбыр-илбир курдук сап-салҕалас. Сырдык ыра өлбөөрөр, инникигэ эрэл эстэр. Ордон хаалбыт кэм-кэрдии устун буор иһээччи диэн олус ыар ааты сүгэн, хам баттатан, нүксүйэн иһэр, уруккута эр бэрдэ, элик үтүөтэ барахсаны аһына да, харааста да көрөҕүн, арыгы дьайа диэн оннук сүдү күүстээх күтүр.
Ыал ийэтэ арыгыны иһэр-аһыыр буолла да, олох төрдүттэн кэхтэр суолга киирэр. Итэҕэстээх оҕолор тоҕус уонтан тахса бырыһыаннара арыгыны антах аспат, балачча иһэр-аһыыр дьонтон эбит диэн билиммиттэрэ ыраатта. Дьахтар сүрэ эр киһитээҕэр быдан чараас гынан баран олус имигэс буолар эбит. Олох охсуутун-тэбиитин эр киһитээҕэр ордук тулуйар эрээри, арыгыга утарылаһар күүһэ букатын мөлтөх эбит, чараас буолан сүрэ түргэнник умайан бүтэр уонна эр киһитээҕэр быдан ыараханнык айманар… Иһэр дьахтар бэйэтин сүрүн уматан бүтэрэн баран, оҕотун сүрүттэн былдьаһар. Сүрэ мөлтөөбүт оҕону дьай кэтээн сылдьан, кэмэ кэллэр эрэ харбаан ылар… Сүрүн былдьаппыт оҕо төрөппүттэрэ аһыы утахтан тэйдэхтэринэ, үүнэн иһэр үүнэн иһэр курдук сыыйа оннугар түһэн барар. Оттон тохтооботохторуна, оҕо сүрэ-кута айманар, төрөппүттэрин күрүөлэрэ-хаһаалара дурда-хахха буолбат, оҕо бэйэтин нуудьаҕай күүһүгэр эрэнэригэр тиийээхтиир. Арыгыһыт киһи дьонун сүрдэринэн аһылыктанар. Бүгүн аҕабыт дуу, ийэбит дуу, эбэтэр ийэлээх аҕаҕа оҕобут – уолбут дуу, кыыспыт дуу өйдөөх кэлэрэ дуу, эбэтэр дьиэбитигэр тиийдэххэ, өйдөөҕө дуу… эбэтэр бырааһынньыкка дуу, кутурҕаҥҥа дуу иһэн собуоттаммата буоллар диэн төһөлөөх дьиэ дьонун санааларын (ону ааһан үлэлиир тэрилтэтин дьонун) аймыыра, баттыыра, айарга-тутарга анаммыт күүстэрин-сэниэлэрин ыһара, былдьыыра буолуой. Иһэ сылдьар буоллаҕына, хаһан арыгылаан тохтуура буолла диэн санааларын самнарара, сүрдэрин былдьыыра буолуой! Иһэр киһилээх ыал сүрдэрэ аччыыр, өрүү санаарҕабыл туругар сылдьар, араас санааҕа, олох охсуутугар тиэрдиэн сөп. Иһээччи бэйэтин доруобуйатын, олоҕун кэрдинэр буоллаҕына, кинини кытта олорор, кинини тулалыыр дьоҥҥо өссө хас да төгүл ыарахан. Иһээччи киһи туһуттан төрөппүтэ, кэргэнэ, оҕото төһөлөөх санаарҕыыллара, муунтуйаллара, эрэйдэнэллэрэ, муҥнаналлара, самналлара, кыбысталлара буолуой… Иһээччилэр төрөппүттэрин, кэргэннэрин таҥнары тардаллар, санааларын да, олохторун да кылгаталлар. Оҕолорун дьоллоох оҕо, эдэр саастарын дьолун быһаллар, саргыларын самнараллар, кэскиллэрин сарбыйаллар.
Арыгыга ылларбыт, иһээччи буолбут киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан, олоххо, үтүөҕэ, сырдыкка тардыһан, эр санааны ылынан арыгыттан арахсарга дьиҥ күүстээх тус баҕата суох буоллаҕына, атын киһи баҕатынан эрэ эмтэнэн үтүөрэрэ кыаллыбат, этэргэ дылы,“бытырыыстаах да быыһаабат, арбаҕастаах да абыраабат”. Туох да бэлэмэ суох, өмүрэх курдук аһыллыбакка эрэ эмтэнэ барыыга эмп киирэрэ уустук. Хат-хат эмтэнэн эти-сиини утарылаһарга үөрэтэн кэбиһэбит. Оччоҕо арыгы хара дьайа хаһан да ыһыктыбакка ылар куттала үөскүүр.
Ийэ кутун арыгыга туттарбыт киһи буор иһээччи буолар. Бачча буолуор диэри испит киһи сүрэ тостор, салгыы истэҕинэ сүтүөн да сөп, киһи олоҕор олус кутталлаах кэм кэлэр. Бу аата орто дойдутааҕы олоҕу хаарты хараҕар ууруу буолар… Ийэ кут Эйигин салайар, бэйэтин бэйэтэ салайынар. Аһары аһаабыт киһи Ийэ Кута бүтүн хаалбыт буоллаҕына, арыгы хара дьайыытыттан тэйиитэ арыычча чэпчэки буолуо.
Арыгы дьайыттан босхолонуон баҕарар киһиэхэ Мандар Уус күрүөнү көтөҕүнэргэ ыҥырар. Бастаан уоскуйарга, бэйэ тулатын көрүнэн, өйү-төйү булунарга, онтон биир бигэ кытаанах санааны ылынарга сүбэлиир. Ытыктыыр аҕа саастаах киһилиин, чугас доҕордуун сүбэлэһии – бу аата күрүө баҕаналарын көннөрүү диэн ааттыыр Мандар Уус.
Дьиэ кэргэн аҕа саастаах дьонун кытта биир санааны булуунуу, биир өйгө киирэр суолу көрдөөһүнү – күрүө сиэрдийэтин сыыйыы диэн ааттыыр Мандар Уус. Уруккаттан бииргэ иһэр-аһыыр дьоҥҥор тохтуурга санаммыккын этэн, салгыы кучуйбаттарын курдук көрдөс. Баҕар ким эмэ эн санааҕын үллэстэн, холобургун батыһан бэйэтэ эмиэ тэҥҥэ быраҕар санааланыа. Оттон салгыы иһэр баҕалаах, соруйан иһэрдэ сатыыр саарбах атастартан дьалты тутун, тэй. Эйигин өйдүүр, өйүүр дьонуҥ биир санаалаах буоллаххытына, күрүөҥ сыыйа оннугар түһэн барыа. Дьиэни-уоту, тэлгэһэни, далы-кыбыыны ыраастыы сатаа. Күрүөҥ салгыы бөҕөргүүрүгэр, сүрүҥ оннугар түһэн, кимистэҕэстэрэ көнөн, мэҥнэрэ сүтэллэр. Сүүрээннэрэ сүгүн оннуларын булан биэрбэттэр. Салгын кутуҥ бэйэтэ сыыйа оннун булан, айыллыбытын курдук үлэлээн-хамсаан барыаҕа эрээри, искэр олорор дьай билигин да дьайҕара, киниттэн ситимиҥ ситэ быста илик буолан, сотору-сотору салгын куккун куудьутан ылан бараары сордуоҕа. Бу кэмҥэ аралдьый, үчүгэй кинигэни аах, суруй, киинэни көр, театрга, кэнсиэркэ сырыт, ойуулаа, уһан, иистэн, илии үлэтин үлэлээ-хамсаа, сууй-сот, ай-тут. Үгүстүк таһырдьа, салгыҥҥа сырыт, хаам-сиимп, үлэлээ-хамсаа. Сүрүҥ көнүүтүгэр арыгыттан букатыннаахтык арахсыахха сөп диэн эрэл санаа күүһүрүө, сирэйиҥ сырдыа, туттарыҥ-хаптарыҥ, хаамарыҥ-сиимэриҥ сэниэтийиэ, дьонуҥ-сэргэҥ эрэллэрэ күүһүрүө, чугас дьоҥҥун кытта сыһыаныҥ тупсуо. Үлэлээбиккиттэн, туох эрэ туһаны оҥорбуккуттан санааҥ көтөҕүллүө, салгыы өссө тугу эрэ гынар баҕаланыаҥ.
Буор куту буҕатытыыга Мандар Уус үгүстүк хара көлөһүнү үлэлээн-хамсаан, сүүрэн-көтөн, баанньыктанан таһаарыахтааххын, көлөһүнү кытта эккиттэн-сииҥҥиттэн дьай тахсыһар уонна сыыйа чэбдигирэр, аһыллар диир. Айылҕаҕа сылдьар, бултуур, сир астыыр, оттуур, көннөрү күүлэйдиир, салгын сиир туһалааҕын билэбит. Аар Айылҕабыт оҕо ийэлээх аҕатыгар эрэнэрин курдук олохпут хайа да түгэнигэр күүс-көмө, өйөбүл буолар. Бу кэмҥэ аһылык сүрдээх суолталаах. Тото-хана, астына аһыыр аһылыккыт күүс-сэниэ киллэриэ. Салгын кутуҥ тилиннэҕинэ тулаҕын, олоххун, дьоҥҥун-сэргэҕин, аһыы-сии сылдьан өйдөөбөтөххүн, аахайбатаххын өйдүөҥ, бэлиэтии көрүөҥ, сыаналыаҥ. Урут арыгынан эрэ көтөхтөрөн үөрэр-көтөр, хорсуҥҥун эрэ киллэрэн искэр иҥэрбит санааҕын этинэр буоллаххына, билигин оннук да көмөтө суох үөрэр-көтөр, санааҕын толору этэр кыахтаныаҥ.
Саха киһитэ тас өттүгэр таһааран көрдөрбөтөҕүн иһин, этинэн-хаанынан, кутунан-сүрүнэн итэҕэйэр. Итэҕэл киһи күрүөтүн бөҕөргөтөр, кэҥэтэр, кутун-сүрүн күүһүрдэр, өйүн-санаатын сааһылыыр, биир сыалга түмэр, Аар Айылҕатын кытта ситимин бөҕөргөтөр, киһи бэйэтин уонна бэйэтин кыаҕын билинэригэр көмөлөһөр. Итинтэн да атын элбэх үтүөнү биэрэр. Киһи итэҕэйдэҕинэ аһыллар, оччоҕо эмтэнии көдьүүһэ улаатар.
Киһи тус бэйэтин санаатынан быраҕара – букатын үтүө хардыы. Онтон саарбахтыы саныыр буоллаххына, соҕотох кыайыам суоҕа дии саныыр буоллаххына – эмтэн, эмтиир ньыма элбэх, сүбэлэһэн баран, биир эрэммиккин тал. Кытаатан уһатыма-тэнитимэ, — диир Мандар Уус.
Мандар Уус эппитинии, «бүгүн өйдөммүт – сарсын көнөр, өйүүн чэчириир”…
Арыгы хара дьайыттан босхоломмут киһи иккистээн төрөөбүккэ тэҥнэһэр. Онтон ким эрэ оҕото, ким эрэ аҕата, ким эрэ ийэтэ киһилии олоххо төннөрүттэн ким үөрбэт буолуой…
Валентина Бочонина
Өссө ааҕыҥ:
Мандар Уус таҥаралара
Читайте нас в:
