Быйыл алтынньы ыйга Үөһээ Дьааҥы улууһун Ытык киһитэ, РФ Норуотун үөрэҕириитин туйгуна, СӨ Учууталлар учууталлара, СӨ Үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, филологическай наука кандидата Филиппова Нина Игнатьевна баара буоллар 80 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтиэ этэ.
Мин кинилиин билсиһиим кэтэхтэн быдан эрдэ, ааспыт үйэ 80-с сылларыттан, саха тылын уонна литературатын учуутала киһи Нина Игнатьевна «Олоҥхону оскуолаҕа үөрэтии», «Төрөөбүт литератураны 4-7 кылааска үөрэтии», «Төрөөбүт литератураны кылаас таһынан ааҕыы методиката», о.д.а. олус туһалаах кинигэлэриттэн саҕалаан, салгыы «Норуот тылынан уус-уран айымньыта уонна литература. Саха уус-уран литературата. 4-11 кылаастар» үөрэх бырагыраамаларыттан саҕаламмыта. Кэлин биир тэрээһиҥҥэ көрсөн, 5 кылааска «Төрөөбүт литература» учуобунньукка сыанабыл суруйарбар көрдөспүтүгэр тута оҥорон ыыппытым. 2000 сс. саҕаланыыларыгар п.н.к. А.П. Колесовалыын сайыннарыылаах үөрэх тиһигинэн «Саха тыла. 4 кылаас» учуобунньукпутунан СӨ Төрүт омуктар оскуолаларын чинчийэр институт учуонай сүбэ мунньаҕар сырыттахпына, мунньах кэннэ ол сыл өрөспүүбүлүкэҕэ саха тылын, литературатын олимпиадатыгар оскуолабыт үөрэнээччилэрэ улахан ситиһиилэммиттэрин, биһиги туспутугар олуһун үөрэн-көтөн туран, түмүгү билиһиннэрбитэ.
Онтон 2003 с. күһүнүгэр бэйэм институтка наука храмыгар киириэхпиттэн, Нина Игнатьевналыын ыкса билсэн, кинилиин үлэлээбитим элбэх. 2005 сылтан ыла уон сыл устата, тус чинчийэр үлэбит таһынан, СӨ Учууталлар идэлэрин үрдэтэр институт саха тылын, литературатын кафедрата этии киллэриитинэн, өрөспүүбүлүкэҕэ судаарыстыба олимпиадатын кэтэхтэн сорудахтарын оҥорууга, ыытыыга, түмүк оҥорууга, онтон супер-финал сорудахтарын оҥорон, онно дьүүллүүр сүбэҕэ түмүк таһааран үлэлээбиппит. Бастаан саха тыла, литературата бииргэ ыытыллара, онтон араарыллан, чопчу саха литературатыгар эрэ сылтан сыл эппиэтинэстээхтик үлэлээбиппит. Улуустар, оскуолалар олимпиадник үөрэнээччилэрин, салайар учууталларын билэрбит. Түмүгэр ханнык ыйытыыны, сорудаҕы кыаммыттарын, ыарырҕаппыттарын ырытарбыт. Нина Игнатьевна үгүс сыл тухары Үөрэх үлэһиттэрин идэлэрин үрдэтэр институт солбуллубат, учууталлар күүтүүлээх лектордарынан сылдьыбыта.
2006 сылтан биһиги институт учууталга, үөрэх үлэһиттэригэр аналлаах алта научнай-методическай сурунаалы таһаарар буолбута. Нина Игнатьевна «Иитии кыһата» сурунаал таһаарар эппиэттээх эрэдээктэрэ этэ, онтон В.В. Аммосова, Д.Г. Ефимова — «Чөмчүүк саас», Е.И. Винокурова, Л.В. Захарова — «Бастакы үктэл», М.К. Попова — «Русский язык и литература в якутской школе», У.П. Тарабукина — «Таткачирук», мин — «Төрөөбүт тыл уонна литература». Бу сурунааллар тустаах дьоно өрүү сүбэлэһэрбит, төһөлөспүппүтүн ыйыталаһарбыт, хардарыта сөптөөх матырыйаалынан байытыһарбыт. Манан сиэттэрэн эттэххэ, хайа баҕарар кэлэктиип үрдүк сиэрдээх, үтүө үгэстэрдээх эйгэлээх буоларын түмэр дьон баар буолаллар, биһиэхэ оннук киһинэн Нина Игнатьевна этэ.
Филиппова Н.И. ЮНЕСКО-ҕа улуу олоҥхобут киһи аймах тылынан уонна өйүнэн айбыт култуурунай нэһилиэстибэтин чулуу айымньыта буолуутугар өрөспүүбүлүкэҕэ Сайаапканы бэлэмнээһиҥҥэ «Олоххо киллэрии былаана» («План действий») салааҕа көхтөөх кыттыыны ылбыта, ону астына кэпсиирэ. Итиэннэ саха оскуолатыгар олоҥхону үөрэтиини саҥа таһымҥа таһааран, олоҥхо тыла тыыннаах, ыччаты иитиигэ-үөрэтиигэ суолтата улахан диэн дириҥ санаатын олоххо киллэриигэ ылсыбыта, оҕо саадыгар, оскуолаҕа үөрэтиигэ бастакы методическай санааларын, ньымаларын олохтоспута.
«Оҕо бэйэтэ кыратыттан олоҥхону истэ улааттаҕына, сэргээтэҕинэ, дьоҕурдааҕын сэрэйдэҕинэ, сыыйа ылына-иҥэринэ, уһуйулла сылдьыан сөп», — диэн өрүү бэлиэтиирэ.
Оскуола иннинээҕи саастаах үөрэх тэрилтэлэрин методистара Д.Г. Ефимова, В.В. Аммосова, Е.П. Чехордуна буолан, үгүс үлэҕэ бииргэ үлэлээбиттэрэ.
«Оскуола иннинээҕи саастаах оҕоҕо ытык өйдөбүлү иҥэрии», «Олоҥхо оҕо уруһуйугар: иитээччигэ, төрөппүккэ аналлаах пособие», «Киһи киһитэ: оҕоҕо, иитээччигэ, төрөппүккэ аналлаах кинигэ-альбом», «Олоҥхо: куукула таҥаһа: каталог», о.д.а. босуобуйаларын элбэх иитээччи, төрөппүт туһаммыта, туһанар. Үрдүкү үөрэхтээһин устудьуоннарыгар «Фольклор тыла», «Олонхо тыла», «Олоҥхоҕо бодоруһуу тыла» куурустара биһирэбили ылбыттара.
Саха оскуолатыгар олоҥхону үөрэтии киириитин Е.П. Чехордунаны кытта биир түстээччилэрэ буолан, 2004 сылтан институт иһинэн үгүс тэрээһин, элбэх үлэ ааптара буолбуттара. Бу сыл «Олоҥхо – сайдыы тирэҕэ» босуобуйаҕа институт «Олоҥхо педагогикатын көрүгэ» тахсыбыта. 2006 сыллаахха институт өрөспүүбүлүкэтээҕи «Олоҥхо: өбүгэ үөрэҕэ уонна билиҥҥи кэм» форум ыыппыта, ол матырыйаалларын хомуйан үһүөн кинигэ таһаарбыппыт. Салгыы Нина Игнатьевналыын «Айыы бухатыыра» диэн араас олоҥхоттон таҥыллыбыт ааҕар кинигэлэр I уонна II чаастара, «Олоҥхо уран тыла» ойуулаах тылдьыт, «Олоҥхо тыла» электроннай босуобуйа, о.д.а. умсулҕаннаах үлэлэргэ бииргэ сылдьыбыппыт. Өрөспүүбүлүкэ аҕыс улууһун хабан, институт сотрудниктара, учууталлар кыттыылаах «Олоҥхо уонна билиҥҥи оҕо» мониторинг ыытыллыбыта (2010 с.). Ол түмүгүнэн ааҕан-суоттаан, ырытан, ыстатыйа суруйбуппут, улуустарынан тарҕаппыппыт. Онно диагностикалыыр исхиэмэтин оҥорууга лаборант Мария Бондарева көмөтө улахан этэ. Бу сыл Е.П. Чехордуна, Н.И. Филиппова, Д.Г. Ефимова, Н.П. Карпова «Олоҥхо педагогикатын төрүттэрэ» монографиялара тахсыбыта.
Бу курдук СӨ национальнай оскуолаларын чинчийэр институтка Олоҥхо лабораториятын былаанынан саха героическай эпоһа олоҥхо иитэр, үөрэтэр, сайыннарар кыаҕын чинчийэр үлэ түмүгэр, билигин өрөспүүбүлүкэҕэ «Олоҥхо педагогиката» хайысханы оҕо саада, оскуола иитэр-үөрэтэр үлэлэригэр утумнаахтык киллэрэллэр, таһаарыылаах үлэ ыытыллар. Ол түмүгэр билигин оҕолор олоҥхолууллар, олоҥхону, олоҥхоһут олоҕун, айар үлэтин чинчийэллэр, бырайыактары оҥороллор.
Институт иһигэр тус чинчийэр тиэмэлэрбит араас буолаллара. Кэлин Нина Игнатьевна салалталаах лабораторияҕа РФ үөрэҕириитин уонна наукатын министиэристибэтин сорудаҕынан тиһигэ быстыбат этнокултуура уонна поликултуура үөрэхтээһинин ис хоһоонугар үлэлээбиппит, орто анал уонна үрдүк үөрэх педагогтарыгар, устудьуоннарыгар анаан Арассыыйа эбэ Хоту, Сибиир, Уһук Илин регионнарыгар олорор аҕыйах ахсааннаах норуоттарга бу тиһигэ быстыбат үөрэхтээһин билиҥҥи туругун быһаарар мониторинг ыытан чинчийбиппит, туһааннаах үөрэх тэрилтэлэрин кытта сибээстэспиппит. Салгыы «Медиакултуура ньыматын литератураны үөрэтиигэ туһаныы» тиэмэҕэ үлэлээбиппит, «Олонхону үөрэтиигэ медиакультура эйгэтин туһаныы» диэн учууталга көмө босуобуйа былаан-проспегын оҥорбуппут.
Н.И. Филиппова айылҕаттан айар, оҥорор дьоҕурдааҕа. Уран тарбаҕынан сылгы кылынан, сиэлинэн өрүү уонна хатыы ньыматын баһылаан, киһини кэрэхсэтэр бэйэлээх харысхалы, дэйбиири, араас оҥоһугу оҥороро, оҕолоругар, сиэннэригэр, чугас дьонугар бэлэхтиирэ. Нина Байдыкаан диэн псевдонимнааҕа. «Дьоппуон тапталын тойуга» диэн орто үйэтээҕи дьоппуон поэттарын танка киэбинэн хоһооннорун сахалыы саҥардыбытын истиҥ тыллаан бэлэхтээбитэ. Кэлин 65 сааспын туолар үбүлүөйбүнэн биэриигэ, мин туспунан иһирэх ахтыыны оҥорон үөрдүбүтэ. Бу курдук атын киһиэхэ наар үөрүүнү эрэ бэлэхтиир, үтүөнү оҥорор сырдык санаалааҕа.
Салгыы да бииргэ үлэлээбиппит элбэх. М.К. Аммосов аатынан ХИФУ ХИНТуоК саха литературатын үөрэтии методикатын кафедратын салайааччыта, ытыктыыр киһибит, п.н.д. Е.М. Поликарпова ыҥырыытынан, саҥа ФГүөС ирдэбилинэн оҥоһуллуохтаах «Төрөөбүт литература. 5-9 кылаас» үөрэх бырагырааматын ааптардара буолан, үһүөн олус тапсан үлэлээбиппит, Евдокия Михайловна этии киллэриитинэн, алын кылаастан ыла кылаас аайы олоҥхо салаата киирэн, саха оскуолатыгар олоҥхону үөрэтии тиһигэ олохтоммута (2016). Бу олус эппиэтинэстээх, суолталаах үлэбитигэр бырагыраамаҕа киириэхтээх айымньыны талыы, оҕо сааһынан уйулҕатын сайдыытыгар сөп түбэһэринэн көрүү, кылаастарынан наардаан ырытыы, хардарыта санаа атастаһыы үгүс буолара. Сирэй көрсөн үлэлээһин кэннэ, аны саҥа санаа киирдэҕинэ, салгыы телефонынан кэпсэтии буолара. Салгыы бырагыраамабытыгар олоҕуран тахсыбыт «Төрөөбүт литература. 5 кылаас» учуобунньукка Евдокия Михайловна, Нина Игнатьевна буолан үһүөн бииргэ үлэлээбиппит. Ол кэннэ Нина Игнатьевна «Төрөөбүт литература. 9 кылаас», «Саха литературата. 11 кылаас» учуобунньуктары салайан таһаарсыбыта. Кини өрөспүүбүлүкэҕэ саха тылын уонна литературатын, култууратын учууталлара саамай билэр, ытыктыыр, таптыыр киһилэрэ этэ. Өссө биир суолталаах үлэбитинэн институт сүрүннүүр научнай үлэһитэ, п.н.к. А.В. Иванова салайыытынан нууччалыы тыллаах оскуолаларга Саха сиригэр олохтоох норуоттар төрүт култуураларын биһиннэрэр, биллэрэр-иҥэрэр аналлаах, киэҥ ис хоһоонноох «Культура народов РС(Я). 5-9 классы» босуобуйаларга элбэх ааптар буолан көхтөөхтүк астына үлэлээбиппит.
Нина Игнатьевна учууталларга эрэ буолбакка, фольклор, култуура бары идэлээҕэр билиниллэр учуонай буолан, наука таһымнаах, саҥалыы көрүүлээх, практическай хайысхалаах методикаҕа үлэлэрэ, учуобунньуктара, ыстатыйалара, талар анал кууруска бырагыраамалара, о.д.а. үлэлэрэ өрөспүүбүлүкэҕэ эрэ буолбакка, Арассыыйаҕа тиийэ биллэллэр, туһаналлар.
2014 сыллаахха Өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо Киинигэр киирэммин, Олоҥхо педагогикатын олоххо киллэриигэ эмиэ бииргэ үлэлээбиппит.
Олоҥхо Киинигэр үлэбинэн элбэхтик улуустарга сылдьарым, ол быһыытынан учууталлары эмиэ көрсөбүт. Ол сылдьан институтка таһаарбыт «Олоҥхо уран тыла» ойуулаах тылдьыт олох аҕыйаҕын, өссө ол туһунан истибэтэх да оскуолалар баалларын соһуйа билбитим. Тылдьыт хат тахсыыта сөптөөҕө көстөн кэлбитэ. Ол туһунан Нина Игнатьевнаҕа этэн, сүбэлэһэн, саҥа үөрэх бырагырааматынан олоҥхону үөрэтии тиһигэ олохтоммутунан, кыаллар буоллаҕына тахсара олус туһалаах буолуо этэ дэспиппит.
Олоҥхо Киинин салайааччыта ф.н.к. А.Е. Захароваҕа тылдьыты көрдөрөн, быһааран, кини олуһун биһирээн, Олоҥхо Киинин сыллааҕы былааныгар киллэртэрбитэ, үбүлээһинэ кэмигэр быһаарыллан, 2021 с. тылдьыт иккистээн эбиилээх тахсыбыта. Ол онно Нина Игнатьевна: «Олоҥхоҕо тылдьыты оҥоруу мин саамай-саамай ыра санаам ээ. Онон ити үөрэнээччигэ аналлаах олук тылларынан ойуулаах тылдьыт оҥоһуллубута», — диэн олус үөрэн, хараҕа чаҕылыйан эппитин өйдүүбүн.
Ыалдьары күүстээх санаатынан кыйдаан, аҕыс кырыылаах айымньылаах үлэтэ, талба талаана ханна барытыгар тиийэрэ. Олоҥхону толорууга уһуйар педагог-маастардарга сыһыана ураты буолара, кинилэри наһаа сыаналыыра.
Н.П. Тимофеев «Оҕону олоҥхолуурга үөрэтии» уһуйааччыга аналлаах босуобуйатын оҥорон таһаарарыгар быһаччы көмөлөспүтүн ытык кырдьаҕас бэйэтэ өрүү махталынан ахтар. Бүлүү улууһуттан М.Е. Григорьева, Уус Алдантан В.И. Троева, Амматтан А.Д. Соловьева олохторун сиэрин, уһуйар ньымаларын ойуулаан бэртээхэй ыстатыйалары суруйбута. 2023 сыллаахха Олоҥхо Киинэ ыыппыт куонкуруспутугар Бүлүүттэн Григорьева Маргарита Егоровна “Сыл бастыҥ уһуйааччыта” буолбутун истэн, буолуон буоллаҕа диэн кини туһугар олуһун үөрбүтэ.
Кэлин ыалдьа да сытан, Олоҥхо Киинэ ыытар кэмпириэнсийэлэригэр, сэминээрдэригэр кыттара. 2022 с. «Олоҥхо дойдутун оҕотобун» бэстибээл 25 сылынан ыытыллыбыт научнай-методическай кэмпириэнсийэ пленарнай чааһыгар дьиэтиттэн куйаар ситиминэн кыттыбыта. 2023 с. ахсынньы ыйга Олоҥхо Декадатын кэмигэр журналист Т.Т. Степанова интервью ылыан баҕарар, олоҥхо туһунан санааларгын араадьыйаҕа тахсан үллэстиэҥ этэ, — диэбиппэр, бастаан кэтэмэҕэйдээн баран, сөбүлэспитэ. Онон Нина Игнатьевна олоҥхобут суолтатын, иитэр-үөрэтэр кыаҕын туһунан дириҥ толкуйун, ыллыктаах тылын дьонугар-сэргэтигэр тиэрдибитэ 2024 сыл олунньутугар «Тэтим» араадьыйанан киэҥ эйгэҕэ бэриллибитэ. Бу саҥа тахсыбыт «Олоҥхо умсулҕана» кинигэтигэр олоҥхо туһунан саҥарар саҥатын куйаар ситиминэн истиэххит. Ол сыл Аммаҕа Олоҥхо Ыһыаҕыттан кэлбитим кэннэ эрийэн, сонун истэн үөрбүтэ. Урут «Олоҥхо дойдутун оҕотобун» бэстибээлгэ өрүү сыаналыыр сүбэҕэ сылдьыбыт буолан, олоҥхону оскуола саҕаттан толорор оҕолору ахсыыларынан билэрэ, салгыы толоро сылдьалларыттан үөрэрэ. Бу сырыыга Ыччат түһүлгэтигэр Алексеева Анастасия бастаан Гран-при, Аянитов Никита, Винокуров Айтал лауреат буоллулар диэбиппэр аһары астыммыта, хайҕаабыта.
Н.И. Филиппова түөрт оҕо тапталлаах күн күбэй ийэтэ, элбэх сиэн эйэҕэс эбэтэ, хос эбэтэ, киэҥ аймах дьонун бигэ тирэҕэ этэ. Дьиэбитин-уоппутун, оҕолору, сиэннэри кэпсэтэрбит. Хардарыта ааттарынан билсэрбит. Оскуола хомуурунньугар учуутал оҕолорбут үлэлэрэ тахсыбыт диэн кэпсээбитим, сиэннэрбит биир оскуолаҕа үөрэммиттэрэ, аны оҕолорбут бииргэ үлэлииллэр диэн үөрэрэ. Тиэргэммитигэр бэлэхтээбит акациялара үүнэн силигилии тураллар. Аҕата И.В. Слепцов Үөһээ Дьааҥыга Калинин аатынан миллионер колхоз бэрэссэдээтэлэ буоларын киэн тутта сэмэйдик кэпсээн баран, кини туһунан таһаарбыт кинигэтин анаан биэрбитэ. Кинигэҕэ ахтыы суруйбут дьон Игнатий Васильевичка киһилии үтүө хаачыстыба барыта баарын, үлэһит бастыҥа, улахан салайааччы, киһи киэнэ килбиэннээҕэ буоларын туһунан суруйбуттарын ааҕа олорон, кыыһыгар Нина Игнатьевнаҕа ол барыта бэриллибит эбит дии саныыгын.
Олоҥхоҕо аналлаах араас таһымнаах тэрээһиҥҥэ, форумҥа, төгүрүк остуолларга, сэминээрдэргэ чинчийэн кыттыбыта, суруйбута, эппитэ элбэх. Ол түмүллэн тахсара туһалаах да буолуо этэ диэн санаабын этэн турардаахпын, үп-харчы көстөн иһиэ буоллаҕа диэбиппэр, сэмэй киһи ону кэбис диэн аккаастаан турар, хаста да эппит кэннэ түмпүтэ, онно бастаан сиэнэ Ника көмөлөспүтэ, кэлин кыыһа Ирина Гаврильевналыын, үөлээннээҕэ Диана Гаврильевна Ефимовалыын төһө кыалларынан ситэрэн-хоторон, «Олоҥхо умсулҕана» диэн ааттанан таҕыста.
Онон быйыл Филиппова Н.И. бэйэтэ баарыгар саҕалаабыт кинигэтэ тахсыбытынан дойдутун дьонугар Үөһээ Дьааҥыларга, чугастык ылынан кыһаллыбыт улуус депутаттарын мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ Екатерина Васильевна Ноговицынаҕа махтанабыт. Бу курдук дьоһун олоҕу олорбут үтүө киһи Нина Игнатьевна норуотун кэлэр кэскилэ сырдыгынан сыдьаайа сылдьарын туһугар бэриниилээх үтүмэн үлэтэ өрүү үрдүккэ кынаттыы туруоҕа.
У.М. Флегонтова,
научнай-методическай уонна тас сибээскэ үлэҕэ
Олоҥхо Киинэ, СӨ АТ «Олоҥхо тыйаатыра»
Читайте нас в:
