Бу күннэргэ саха интеллигенциятын инники күөнүгэр сылдьыбыт, саха үөрэхтээх, сайдыылаах дьахталларыттан биирдэстэрэ, бастакы педагог, поэт, методист, тылбаасчыт, бастакы үөрэх кинигэлэрин автора, общественнай деятель Вера Дмитриевна Давыдова төрөөбүтэ 125 сылын туолла.
Вера Дмитрий Васильевич, Анна Егоровна Давыдовтар дьиэ кэргэннэригэр 1901 с. балаҕан ыйын 16 күнүгэр Дьокуускай уокуругун Амма сэлиэнньэтигэр күн сирин көрбүтэ. Аҕата Таатта Тыараһатын баайа Баһылай Давыдов уола, үөрэхтээх, суруксут киһи. Кини Таатта I Игидэйин баайа Егор Васильевич Оросин кыыһын кэргэн ылан, Амма солобуодатыгар суруксутунан үлэлээбит. Оросин икки кыыһа Анна (Кучайа) уонна Анастасия (Настайа) иккиэн биир күн сүктүбүттэр. Анастасия А.Е. Кулаковскайга-Өксөкүлээххэ кэргэн тахсыбыт. Икки паараны аҕабыыт Василий Попов бэргэһэлээбитэ үһү.
Давыдовтар үс кыыстаналлар — Вера, Надежда, Любовь диэн. Үһүс кыыһын оҕолоноругар Кучайа Аана сырдык тыына быстар.
Аҥардас аҕа Дьокуускайга дьиэ үлэһитинэн ылбыт Людмила Андрониковна Ельцоваттан Вера сурукка-бичиккэ үөрэнэр. Салгыы Татьяна Андреевна Афанасьева диэн эмээхсиҥҥэ олорон дьахтар гимназиятыгар 9 сыл устата үөрэнэр.
Бу сылларга Вера Дмитриевна сыылынай революционердары, саха чулуу ыччатын кытта билсибитэ. Татьяна Андреевна дьиэтигэр В.Г. Короленко, С.Орджоникидзе, Е.Ярославскай, Г.И. Петровскай, К.И. Кирсанова сылдьыбыттарын, кинилэр тылларын-өстөрүн истибитин туһунан ахтан суруйбут. Үөрэнэр кэмигэр 1937 с. Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин көрсөр. 1919 с. гимназия сабыллар, Вера Дмитриевна Таатта Чөркөөҕөр, онтон Игидэйигэр, салгыы Дьокуускайга барыта сүүрбэ сыл кэриҥэ учууталлыыр.
Вера Дмитриевна народнай суруйааччы Н.Е. Мординов-Амма Аччыгыйын үөрэппит. «Сааскы кэм» романыгар Амма Аччыгыйа эдэркээн учууталын аатын уларыппакка да киллэрбит.
Тылбаас, үөрэх кинигэлэрин таһаарыы
Вера Дмитриевна Дьокуускайга учуутал техникума аһыллыбытыгар киирэн үөрэнэр. Манна үөрэнэр сылларыгар «Саха омук» обществоҕа сылдьар, айар дьоҕурдаах ыччат «Кэскил» түмсүүтүгэр сылдьан старостанан талыллар, хоһооннору айар.
Вера Давыдова 1924 с. Наркомпросздрав иһинэн тэриллибит тылбаас хамыыһыйатыгар киирэр. Оччолорго бу хамыыһыйаҕа С.А.Новгородов, А.Е.Кулаковскай, А.И.Софронов, А.Ф.Бояров, П.А.Слепцов, А.А.Иванов-Күндэ, Н.Е. Афанасьев, П.И.Оросин, М.П.Слепцов-Отоороп, Н.Н.Павлов-Тыаһыт үлэлииллэрэ. Техникуму бүтэрээт учуутал — Вера Дмитриевна 7 кылаастаах оскуолаларга нуучча, саха тылларын, естествознание уонна уруһуй предметтэрин үөрэтэрин быыһыгар «Айылҕа үөрэҕэ» учебнигы тылбаастыыр, үөрэх программаларын, методичкалары, брошюралары оҥорууга үлэлиир. 1925 с. букубаар оҥорор үс киһиттэн састааптаах хамыыһыйа тэриллэр. Онтон биирдэстэрэ Вера Дмитриевна буолар, иккилэрэ П.А.Слепцов, Н.Е.Афанасьев этилэр.
«Балартан ордук суолталаахтара «Саҥа олох» диэн үөрэх 2, 3, 4 сыллаах кинигэлэрэ буолбуттар. Манна П.И.Оруоһун уонна В.Д.Давыдова айымньылара хото киирбиттэр. Ону оччотооҕу улахан суруйааччылар олус биһирээбиттэрэ. Вера Дмитриевнаны саха бастакы дьахтар суруйааччыта диэн сүрэхтээбиттэр. Ол туһунан 1966 с. профессор В.Ф.Афанасьев маннык суруйбут: «Вера Дмитриевна вместе с учителем П.А.Слепцовым берется писать первый учебник на якутском языке. Сама сочиняет для учебника детские рассказы, сказки, стихи и зарисовки, делает иллюстрации». Бу кинигэлэр саха оскуолаларыгар тугунан да солбуллубат үтүө өрүттээх буолбуттара», — диэн суруйар Куорсуннаах («Далбар Хотун» 5-с №-рэ, 2011 с.).
1930 с. Вера Дмитриевна «Оҕолорго» диэн 1,2 кылаас үөрэнээччилэригэр ааҕар кинигэтин таһаарбыта. Манна кини кэпсээннэрэ, хоһоонноро киирбиттэрэ, 1975 с. бу кинигэ хаттаан бэчээттэммитэ.
1933 с. ааптарыскай букубаарын таһаарар. Манна Вера Давыдова кэпсээннэр, хоһоонноро киирбиттэрэ.
Платон Алексеевич Ойуунускайы кытта Вера Дмитриевна өссө дьахтар гимназиятыгар үөрэнэр сылларыгар ыкса билсибит, доҕордоспут эбит. Платон Алексеевич эргиччи талааннааҕын, нуучча классикатын билэрин, өйүттэн ааҕарын, бэйэтэ хоһооннору, кэпсээннэри суруйарын, үчүгэйдик уруһуйдуурун бэлиэтиир эбит. Платон Алексеевич биирдэ Вера Дмитриевнаҕа Петр 1–йи харандааһынан үүт-үкчү уруһуйдаан бэлэхтээбит. Киниттэн холобур ылан Вера Дмитриевна уруһуйдуурга үөрэммит. Лермонтовынан үлүһүйэн, түүннэри Тамараны уонна Демоны уруһуйдуурун туһунан ахтыбыт. Үөрэх кинигэлэрин бэйэтин уруһуйдарынан киэргэппит.
Дьахтар хамсааһынын лидерэ
1925 с. кулун тутар 8 күнүгэр Бүттүүн Саха сирин үлэлээн иитиллэр дьахталларын съеһэ ыытыллар. Вера Давыдова бастакынан делегатынан талыллар. Бу съезкэ хаһыат матырыйааллара кэпсииринэн, 86 делегат талыллыбыт, онтон 20-тэ — хомуньуус, 59 бааһынай, 36 үөрэҕэ суох дьахталлар эбит. Вера Давыдова съезд секретара буолбут.
1934 с. Вера Дмитриевна Саха сирин 17 бастыҥ учууталын ахсааныгар киирэн, Москва, Ленинград куоракка экскурсияҕа барбыт. Москваҕа Надежда Константиновна Крупскаяны кытта көрсүһэр буолбуттарыгар, делегация аатыттан кэпсэтэргэ Вера Дмитриевна чиэстэммит. Ол көрсүһүүгэ Вера Дмитриевна саха дьахталларын бастакы съезтэрэ ыытыллыбытын, бастакы үөрэх кинигэлэрэ тахсалларын туһунан кэпсээбит. Крупская Давыдоваттан Саха сирин олоҕун, Саха сиригэр оскуолалар, курстар төһө баалларын, төһө хаһыаттааххыт, библиотекалар хайдах үлэлииллэр диэн ыйыппыт. Ол биллэн турар, сайдыы саҥа суолугар үктэнэн эрэр норуот кыыһыгар салгыы норуот туһугар үлэлииргэ саҥа санаалары сахтаҕа.
«Я теперь редко выезжаю из Москвы, но ко мне часто приезжают из разных мест. И когда я гляжу на вас, то убеждаюсь, о чем мы мечтали с Владимиром Ильичом, воплощается в жизнь — окраины поднимаются.
Возвращайтесь на места, поднимайте народ на борьбу за счастливую жизнь: открывайте школы, библиотеки, избы-читальни, просвещайте людей! Все очаги просвещения, культуры имеют великое значение в поднятии сознательности народных масс», — диэбит кэпсэтии түмүгэр Надежда Константиновна.
«Счастливая, окрыленная не в силах успокоиться, вышли мы от Н.К. Крупской. Есть люди, которые навсегда остаются живыми в памяти людей. Такова и Надежда Константиновна. Ее образ, светлый и добрый, я пронесла через всю свою долгую жизнь», — диэн суруйбут Вера Дмитриевна…
Вера Давыдова уонна Бүөтүр Оруоһун — Хайыкы
1926 с. Вера Дмитриевна Давыдова аймаҕа Петр Иванович Оросинныын холбоһоллор. Эһэлэрэ Ньукулай уонна Дьөгүөр Оруоһуттар бииргэ төрөөбүт дьон эбит. Кинилэр холбоһууларын туһунан оччолорго хоп-сип элбэх эбитэ үһү.
Суруйааччы, бу икки талааннаах дьон хаан аймахтара Е.В.Слепцова-Куорсуннаах бу курдук суруйар:
«…ким хайдах олорорун ааҕа билэр Е.И.Яковлева-Софронова бэйэтин бэлиэтээһиннэригэр маннык ахтыбыт: «Алампа аймахтарын, биир дойдулаахтарын кытта билиһиннэрэрэ. Тааттаҕа үөрэҕэ суох киһи ахсааннаах буолара. Политсыылынайдар ордууламмыт дойдулара этэ (Арамаан Оруоһун туһунан ахтар). Онтон быраата Бүөтүр хадаар, бөппүрүөк соҕус хааннаах, өһүөннээх харахтаах, киһи этэ. Вера Давыдовалыын чугас уруулуу аата холбоһон тураллар. Онон оҕолоро итэҕэс киһи буолуо…». Евдокия ити сэттээх этиитэ олоххо киирэн, Вералаах Бүөтүр оҕолоро табыллыбатахтара. Бастакы төрөөбүт кыыстара Валерия Дьокуускайга үрдүк үөрэҕи бүтэрэр сылыгар ыараханнык ыалдьан, олоҕун инбэлииттэр интернаттарыгар Иркутскай куоракка түмүктээбит. Уоллара Арамаан икки сааһын туолбакка сылдьан суорума суолламмыт. Дьон тыла тиийдэҕэ буолуо, Вералаах Бүөтүр олохторо олус уустук, ыарахан түмүктэммит».
Петр Иванович Оросин-Хайыкы – саха бастакы көлүөнэ интеллигенциятын бэрэстэбиитэлэ, суруйааччы, поэт, журналист. Прозаическай айымньылары сэргэ, хоһооннору суруйара. Кини 1922 с. «Оруоһун саагыбара» диэн дьыала тэриллэн, саха чулуута Роман Иванович Оросин сымыйаҕа балыллан, Томскай куоракка өлбүтүн ыараханнык ылыммыта. Повстанчествоҕа кыттыбыта. Кылгас кэмҥэ тутулла сылдьан баран, П.А.Ойуунускай көмөтүнэн босхоломмут. 1924 с. ЯЦИК боломуочунайынан Айаан-Ньылхан оройуонун тоҥустара өрө турууларын эйэнэн тохтоторго сорудахтанан сылдьыбыт. Наркомпросздравка тылбаас уонна үөрэх кинигэлэрин оҥорууга үлэлээбитэ. Онтон 1927 с. П.В.Ксенофонтов баһылыктаах интеллигенция хамсааһыныгар кыттыгастаах диэн балыллан, Соловкига (СЛОН) хаайыытыгар ыытыллыбыт.
Сыылка-хаайыы сылларын кэнниттэн Петр Иванович Иркутскайга бухгалтердар курстарын бүтэрэн, Бодойбоҕо кэлэн «Золотопродснабка» суоччутунан үлэлээбит. Дьиэ кэргэн 9 сыл арахсыы сылларын кэннэ дьэ бииргэ буолар кыахтаммыттара. Вера Дмитриевна Бодойбоҕо тиийэн «Лензолото» трест ситэтэ суох транспортнай оскуолатыгар учууталынан үлэлээбит.
50-с сылларга Петр Иванович «Заготживсырье» тэрилтэтигэр, Н.И.Никишов диэн Бодойбо олохтооҕо эппитинэн, кылаабынай бухгалтерынан үлэлээбит. Бодойбо төрүт олохтооҕо, ыаллыы олорон, Оросиннар кыыстара Валерияны кытта бииргэ оонньообут Татьяна Михайловна Шаймухаметова этэринэн, дьиэҕэ эр киһи баарын билбэтэх, Куорсуннаах кэргэнинээн Андриан Лукинныын, эдэр суруйааччы Гаврил Андросовтыын бара сырыыларыгар көрсөн, Вера Дмитриевна кэргэннээҕин кинилэртэн истэн соһуйбут, хаһан да көрбөтөҕүн эппит этэ. Кыыстара Валерия олус өйдөөх кыыс, наһаа элбэҕи ааҕарыттан, үөрэнэриттэн ыалдьыбыт дииллэр этэ диир эбит.Ю.В. Давыдов суруйбутунан, институкка туора көрүллүү, араас ыйытыыларынан олуйуу-моһуйуу ыарыыга тиэрпит.
«Заготживсырье» тэрилтэ үлэтэ түүлээҕи, булду хомуйуу эбитэ үһү, онон Петр Иванович тайҕаҕа сылдьыбыта эбитэ буолуо диэн сабаҕалыыллар эбит.
Петр Иванович Оросин көмүс уҥуоҕа чуолкай ханна баара биллибэт.
Вера Дмитриевна сэрии сылларыгар Бодойбо транспорын оскуолатыгар учууталлаабыт. Кини үлэтэ ССРС Верховнай Сэбиэтин Президиумун уурааҕынан «За доблестный труд в Великой Отечественной войне с 1941 по 1945 гг.» диэн мэтээлинэн сыаналаммыт. Вера Дмитриевна Бодойбо исполкомун культураҕа салаатыгар үлэлээбит. Онтон Бодойботооҕу оҕо библиотекатын сэбиэдиссэйинэн анаммыт. ССРС культуратын туйгуна, Бодойбо бочуоттаах гражданина буолбут.
32 сыл устата учууталлаабыт Вера Дмитриевна 5184 экз. кинигэлээх библиотеканы тутан, Н.К.Крупскаяны кытта умнуллубат көрсүһүүгэ өтө көрөн этитиллибитин курдук, кыра ааҕааччылар, үүнэр көлүөнэ билиилээх-көрүүлээх сайдарын туһугар ис сүрэҕиттэн ылсан үлэлээбитэ. Кинини оҕолор олус таптыылларын, аҥардас кинини көрө кэлэллэрин, кини элегантнайын, туруору маҥан куруһуба саҕалаах куоптаны кэтэн, баттаҕын өрүү хомунан, дьып-дьап дьоһуннук туттарын иһин «Английскай королева» диэн ааттыылларын, оҕолорго истиҥ сыһыаннааҕын, оннооҕор кэмпиэт биэрэрин, ким туох литератураҕа наадыйарыгар көмөлөһөрүн, ааҕар кинигэни бэйэтэ сүбэлээн биэрэрин, библиотека өрүү оҕонон толору буоларын оччотооҕу оҕолор, билиҥҥи сааһыран эрэр Бодойбо олохтоохторо ахталлар.
Давыдова Оросинныын Лыткин уул., 18 №-дээх дьиэтигэр олорбуттар. Петр Иванович өлбүтүн кэннэ Вера Дмитриевна кыыһынаан Урицкай уул., 6 №-гэр көспүттэр. Онтон саҥа ылбыт Мир уул., 5 №-гэр 25-с квартиратыгар Вера Дмитриевна 76 сааһын туолаат, биир эрэ хонон баран сүрэҕэ тохтообута.
Кини үлэтэ «За отличную работу», «За доблестный труд в ознаменование 100-летия со дня рождения В.И.Ленина» мэтээлинэн, Бодойбо куоратын исполкомун «За долголетний и безупречный труд» диэн бочуот грамотатынан бэлиэтэммит эбит.
2011 с. Бодойбо куоратын Думатын депутаттара куоластааннар, Вера Дмитриевна Давыдова үлэлээбит Бодойбо куораттааҕы оҕо библиотекатыгар кини аатын иҥэрбиттэрэ, библиотека эркинигэр кини мөссүөннээх мемориальнай дуоска үйэлэргэ өйдөбүнньүк буолан аһыллыбыта. Ол үөрүүлээх түгэҥҥэ, Вера Дмитриевна Давыдова төрөөбүтэ 110 сылын бэлиэтээһиҥҥэ саха норуодунай суруйааччыта Е.В. Слепцова-Куорсуннаах, А.В. Лукин, М.Ж. Оросина, поэт Н.Е. Винокуров-Урсун буоламмыт кыттыбыппыт. Ол оччотооҕуга «Орто дойду сонуннара» хаһыакка бэчээттэммитэ.
Валентина Бочонина
Читайте нас в:
