Олохтоох хортуоппуй үүнүүтэ хайдаҕый уонна сыаната төһөнүй?

Ааспыт нэдиэлэ ортотуттан уонна бүтүүтүттэн хортуоппуйу күргүөмнээхтик хостооһун саҕаланна. Үүнүү хайдаҕын уонна сыаната төһө буолуоҕун идэтийэн дьарыктанар хаһаайыстыбалар салайааччыларыттан туоһуластым.

Быйыл саас өрөспүүбүлүкэ бары киэптээх хаһаайыстыбаларыгар 6,4 тыһ. гектар иэннээх бааһынаҕа хортуоппуй олордуллуохтаах былааныттан 5,8 тыһыынчата, ол эбэтэр 90 бырыһыана туолбута. Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ тириэрдибит былаан-сорудаҕынан быйыл күһүн 76 тыһ. туонна хортуоппуй үүнүүтэ хомуйуллуохтаах.

Нам улууһугар 400-тэн тахса гектар иэннээх ыһыыларыттан 4 700 туонна хортуоппуйу ылар былааннаахтар. Улуус сир үлэтигэр хайысхалаах биир бөдөҥ тэриллиитин – “Сүүрээн” бааһынай хаһаайыстыба баһылыга Александр Жирков хортуоппуй күргүөм хомууругар саҥардыы туруммут. Быйыл сайыҥҥы халаан уутугар 6 гектардаах олордуутун былдьаппытын аахпатахха,40-тан тахса гектартан хостуохтаах. Кини эрдэтээҥи суордунан сирдэтэн:

“Биһиэхэ сайын устатыгар хортуоппуй буорун илитэр гына биирдэ эрэ ардаата, бэйэм нүөлсүтэр ситимнээхпин гынан баран, хортуоппуй ардах уутун сөбүлүүр, билинэр үүнээйи. Онон үүнүү мөлтөх соҕус. Мин сүүрбэччэ сыллаах уопуппар олоҕуран, гектартан 30-тан тахса туоннаны ылар буоллахпына эрэ үчүгэй үүнүүнэн ааҕабын. Билигин хортуоппуйбун киилэтин1-дии мөһөөххө атыылыы сылдьабын. Бука, мантан күһүн сэлээркэ сыанатын сырыһыннаран,биирдиилээн атыылаһар дьоҥҥо 120-чэ солкуобайга диэри таһаарарым буолуо. Кууһунан атыылаһааччыларга – туспа сыана. Билигин “бачча буолуо” диэн чопчу этэргэ өссө эрдэ. Төһө хостоноруттан көрүөхпүт”, – диэн кылгастык билиһиннэрдэ.

Эмиэ Эҥсиэли хочотун идэтийбит “Дьулус” бааһынай хаһаайыстыбатын баһылыга, сопхуос эстиэҕиттэн чааһынайынан үлэлиир Бөтүҥ нэһилиэгин олохтооҕо, Ил Дархан “Үлэ киһитэ” бириэмийэтин быйылгы лауреата Михаил Сивцев хортуоппуй үүнүүтүн “ортону үрдүнэн” диэн сыаналыыр. Кини 6 гектарга ыһыылаах. Тырахтарыыһа ыалдьан, хойутуу киирээри олорор.

“Куорат сыанатынан сирдэтинэбит. Хостоотохпутуна, биллиэҕэ”, – диир Михаил Петрович.

Хаҥалас улууһугар хортуоппуйу 606 гектарга олордубуттар. Мантан 421 гектара ыаллар, 185 гектара тэриллиилээхтэр киэннэрэ. Улуус кылаабынай агронома Пелагея Охлопкова этэринэн, быйыл хортуоппуй төрүөҕэ аҕыйах гынан баран, бөдөҥ эбит. Өлүөнэ өрүс сайыҥҥыхалааныгар улуус үрдүнэн 10 гектардаах ыһыыларын сүтэрбиттэр.

Өктөм олохтооҕо Розалия Петрова 2012 с. бааһынай хаһаайыстыба тэриниэҕиттэн хортуоппуйун бааһынатын сыл аайы кэҥэтэн, быйыл саас 18 гектарга олордубут.

“Маассабай хомууру балаҕан ыйын 3 күнүгэр саҕалаатыбыт, – диир Розалия Романовна. – Үүнүү орто үчүгэй, гектартан 14-15 туоннаны ыларбыт буолуо. Сыана күннэтэ уларыйа турар. Хортуоппуй эрдэтээҥҥи суордун атыыга атырдьах ыйын 5-тэн таһаарбытым, маҥнай 180-нуу солкуобай этэ, кэлин 150-тан саҕалаан баран, билигин 115-тии солкуобайга атыылыыбын, маҕаһыыннарга 110-нуу туттарабын. Күһүҥҥү дьаарбаҥка саҕана ааксыйалаан, 95-100 солкуобайга түһэриэм”.

Манна сыһыаран суруйдахха, Розалия Петрова бааһынатыгар күһүҥҥү хомуур кэмигэр ким баҕалааҕы ыҥыран үлэлэтэр. Дьон эрдэттэн кэпсэтэн, сайаапкалаан суруттаралларын күннэринэн аттаран туруортуур эбит. Аныгы сиэккэ куулга 30 киилэ хортуоппуй киирэр. Маннык 13 куулу толордоххуна, бүтэһигин бэйэҕэр ылаҕын.

Мэҥэ Хаҥалас Хаптаҕайыгар хортуоппуйдарын ыаллар даҕаны хостуу иликтэрин туһунан нэһилиэк дьаһалтатын тыа хаһаайыстыбатыгар исписэлииһэ Людмила Жиркова иһитиннэрдэ.

“Биһиэхэ хортуоппуйбут сэбирдэҕэ күп-күөх уонна сибэккилии турар. Баччаҕа диэри хаһыҥ хаарыйа, тымныы түһэ илик. Билигин саамай улаатар кэмэ. Ол иһин дьон уонна улахан ыһыылаах хаһаайыстыбаларбыт даҕаны хортуоппуйдарын хостуу иликтэр”, – диэн кэпсээн Людмила Викторовна сөхтөрдө.

Дьокуускай “Сайсары” бааһынай ырыынагын тэлгэһэтигэр ойуччу туран, саҥа кэлбит дьону “соһутан” атыылааччылар баар буолаллар. Ол сиэринэн биир дьахтар “даачаҕа үүммүт, олус минньигэс” диэн эрэкилээмэлээн, 180-нуу солкуобайга атыылыыр. Онтон элбэх атыылаах даардарга тиийдэххэ, дьиҥнээх сыананы дьэ билэҕин: олохтоох хортуоппуй бытархайа мөһөөхтөн саҕаланар, кыһыл бөдөҥү 160, маҥан бөдөҥү 140 солкуобайга атыылыыллар.