Бу сылга үктэнээт, Үөһээ Бүлүү улууһун биир ытыктанар сис ыала Анна Дмитриевна уонна Василий Егорович Васильевтар оһоҕос түгэҕинээҕи кыракый кыыстара, «муруннарын бүөтэ» Мааһыҥка, Мария Васильевна Варламова, Россияҕа инсульту эмтээһиҥҥэ сүҥкэн ситиһиилэнэн, Новосибирскай куоракка баран үрдүк наҕарааданы тутар үрдүк чиэскэ тигистэ.
Кини – мин бииргэ төрөөбүт тапталлаах балтым буоларынан, бу сөҕүмэр кыайыыттан улахан дьиэ кэргэммит соһуччу үөрүү, харах уулаах долгуйуу кынатыгар уйдаран сылдьабыт.
Таатта улууһун соҕотох невролога буолан, Мария Васильевна утуйбатах түүннэрэ, күннэрэ ураты үрдүктүк сыаналанан, бэйэтэ да, салайар хамаандата да билигин бар дьонун махталынан, тапталынан доҕуһуолланан, өссө да өлөр өлүү сытыы тыҥырахтарыттан мүччү туттаран, төһө кыалларынан элбэх дьону быыһыыр-абырыыр күүстээх ыра санааҕа куустаран, үлэлэрин-хамнастарын оройугар сылдьаллар.
Мааһыҥка оҕо сааһыттан ойо тутан кылгастык билиһиннэрдэххэ, бэрт кыра сааһыттан наар быраас буолан, куруук биһигини уонна арааһынай куукулаларын, дьүөгэлэрин эпэрээссийээлээн, эмтээн оонньуура.
Аҕабыт Василий Егорович аптекаттан бүппүт эмп хахтарын, туттуллубат пробиркаларын мунньан, кыракый оонньуур дьиэ тутан биэрбитигэр чахчы да «күнэ тахсара». Маны сэргэ эмиэ аҕатын батан, дьээбэ-хообо хата этэ, ырыата-тойуга, үҥкүүтэ-битиитэ элбэҕэ, дьоммутугар киэһээҥи аһылык кэннэ элбэх кэнсиэри көрдөрбүт буолуохтаахпыт.
Уулуссатын хас биирдии оҕотун ааҕа билэрэ, сайынын тиэргэнигэр барыларын мунньан, оонньууну-көрү көҕүлүттэн тутарбыт, арыт «ысыһан» да кээһэрбит. Устар сайыны быһа пицца, бичиэнньэ астаан, уулуссатын оҕолорун барыларын батыһыннарбытынан Бүлүү эбэтигэр сөтүөлүүрүн туохтааҕар да ордороро.
М.А. Алексеев аатынан республикатааҕы гимназияны үрүҥ көмүс мэтэээлинэн бүтэрбитэ. Оччолорго кылааһын салайааччыта, уһулуччулаах химия учуутала Валентина Николаевна Кисиляхова консультациялаан, көмөлөһөн, М.К. Аммосов аатынан медицинскэй институкка «лечебное дело» диэн салааҕа ситиһиилээхтик үөрэммитэ. Үөрэнэр кэмигэр дьонун ахтара бэрдиттэн лаборантка буолуохпун баҕарабын диэн турбуттаах.
Уопсайга биир хоско олорбуппут. Онно элэ-была тылбын этэ сатаан баран, ыксаан чугас доҕорбутун, однокурсникпын, билигин «Саха» НКИХ бастыҥ ыытааччытын Георгий Белоусовы ыҥыран, муннукка ыга анньан олорон ыкпыппыт-түүрбүппүт.
Онуоха уолбут: «Машенька, cанаан көр. Сарсыарда ааттаах эрдэ, хараххын хайа тардаат, үлэҕэр кэлиэҥ. Микроскопка олорон баран көрүөҥ — а там эти забавные животные. Дьэ, төһө үчүгэй буолуой?» — диэн ыйыппыта. Онно биирдэ оҕобут салгыы үөрэнэр эбиппин диэн кытаанах быһаарыыны ылыммыта.
Ити курдук үөрэҕин бүтэрэн, төрөөбүт улууһугар кэлэн, киин балыыһаҕа невролог бырааһынан үлэтин саҕалаабыта. Саамай ытыктыыр, сөбүлүүр учууталынан, наставнигынан дириҥ билиилээх, бар дьонун махталын, сүгүрүйүүтүн ылыан ылбыт Борис Гаврильевич Мартынов буолар.
Кинини кытта араас мүччүргэннээх сырыыларга түбэһэн да биэрэллэрэ. Ол туһунан туспа анекдот аҥардаах кэпсээн. Аҕабыт Василий Егорович дерматолог-венерологынан, маны таһынан улуустааҕы ИДьО-ҕа судмедэксперынан үлэлиир буолан, дьиэтигэр сылдьар ыалдьыт, хонор хоноһо буолара.
Кинилэр баалларына дьиэтээҕи төлөпүөммүт «умайан» олороро. Мааһыҥканы вызовка, онтон аҕабытын киһи өллөҕүнэ онно кэлэн илдьэ бара тураллара.
Бу курдук үлэлии-хамсыы сылдьан, кыыспыт Дьылҕа Хаан ыйааҕынан Таатта улууһугар көһөн, онно дьиэ атыылаһан, невролог бырааһынан күн бүгүнүгэр диэри үлэлии-хамсыы, элбэх ыарыһаҕы анараа дойдуттан төнүннэрэ, бар дьонун махталын ыла сылдьарыттан сахалыы сиэринэн сэмэйдик үөрэбит уонна киэн туттабыт.
Бүгүн кинилиин улахан ситиһиитин туһунан кэпсэтиибитин ааҕааччыларбыт болҕомтолоругар таһаарабыт.
Профессиональнай ситиһии уонна инсульт
— Мария Васильевна, чаҕылхай кыайыыгынан ис сүрэхпиттэн истиҥник эҕэрдэлиибин! Чэ, хара бастакыттан саас-сааһынан кэпсэээтэххинэ, барыта туохтан, хайдах саҕаламмытай?
— Сааһырыы боруогар үктэнэн олорон, үлэттэн дьолломмутум диир улахан ситиһиибэр төрөппүт аҕабар, идэбин таптыырга кыып-кыра оҕо эрдэхпиттэн такайбытыгар махталым муҥура суох. Паапа баара буоллар, миигиннээҕэр дьоллонуо этэ.
Ийэм Анна Дмитриевна элбэх саҥата суох бэйэтэ, бу түгэҥҥэ миигин өйөөн, кэргэммэр көмө буолан, Үөһээ Бүлүүттэн Тааттаҕа кэлэн олорор.
Чугас дьоммун үөртүм. Мин эркиним, үлэбэр умса түһэр күннэрбэр саҥата суох (сороҕор тыыммат буолуор диэри саҥарбат) тапталлаах кэргэним Николай Софронович Варламов өйөбүлүнэн ситиһии кэллэ.
Олунньу ортото киэһэ хойут реанимацияҕа ыарыһах киирбитигэр ТМК оҥорон баран, түмүгүн күүтэн олордохпуна, арай мессенджерынан иһитиннэрии кэллэ: «Ваша теле-ПСО признана лучшей в России, отправляем Марию Васильевну на международный конгресс в Новосибирск с 13 по 14 марта», — диэн.
Ааҕан баран бастаан утаа итэҕэйбэтим, хаста да аахтым, өр да өр толкуйдаатым, буһардым. Харахпар хас да сыллар тухары ыарыһах туһугар утуйбатах түүннэрбит, ыксаллаах сүүрүү-көтүү, түүннэри төлөпүөнүнэн нэһилиэктэри консультациялаабытым көстөн кэллэ. Харахпыттан уу-хаар бастым, саҥабыттан матан олорон, үлэм суолун эргиллэн көрбүтүм.
Мин 2008-2009 сылларга мединститут кэнниттэн, оччолорго төрөөбүт дойдубар Үөһээ Бүлүүгэ сүрүн быраастаабыт Светлана Семеновна Сибирякова этиитин быһа гыммакка, неврологияҕа үөрэнэ барбытым. Санаабар, быраас буолан баран, киһи олоҕун быыһыыр диэн тугун хайаан да билиэхтээхпин диэнинэн сирдэтэн, идэбин быһаарыммытым.
Ол саҕана инсульту хамсаппакка 21 күн устата сытыаран эмтиир ньыматтан Аан дойдуга инсульту эмтиир ньымаҕа тахсар кирбиигэ республика сурун неврологтара улахан үлэни ыытан саҕалаабыт кэмнэрэ этэ.
Республикатааҕы балыыһаҕа регионнааҕы сүрэх, тымыр ыарыыларын эмтиир Киин бырайыага оҥоһулла сылдьар этэ. Үөрэхпин бүтэрэн, икки сыл дойдубар үлэлээн баран, эмискэ Тааттаҕа үлэлии кэлбитим.
Кэлээппин кытта бу сүдү бырайыак олоххо киирбитэ. Инсуллаабыт ыарыһаҕы куоракка диагноз туруора охсон, ыытар буолбуппут. Кэлин Майаҕа тымыр отделениета арыллан, онно базаламмыппыт. Оччолорго син балай да өр соҕотох неврологтаабытым.
Инсульт баар диэтилэр да, түүннэри-күнүстэри туох баар үлэни быраҕан туран, хайа баҕар нэһилиэккэ, Томпо да улууһугар суһал көмөҕө олордум да, барар этим. Ыалдьыбыт киһим инсуллаабытын быһаардым да, Ытык Күөлгэ аҕалан, сынньатан баран, аны бэйэм Майаҕа илдьэр буолбутум. Ирдэбил оннук этэ.
Дэлби сылайан төннөрбөр ыарыһах сытан барбыт носилкатыгар сытан кэлэн иһэн, суоппардарбыттан кыбыста саныыр этим. Бэйэбин кытта тэҥҥэ сылдьар буоллахтара дии. Салгыы миигин дьиэбэр илдьэн, гаражка массыына туруоран баран биирдэ дьиэлииллэрэ, эбэтэр олох да салгыы дьуһуурустубалыы хаалаллара.
Кэлин ирдэбил сымнаан, ыарыһахтары фельдшер илдьиэн сөп буолбута, нэһилиэктэн ыарыһаҕы участковайдар бэйэлэрэ аҕалар буолбуттара.
2023 сыл бүтүүтэ балыыһабытыгар КТ аппарат кэлиэҕиттэн үлэбит саҥалыы хайысхаланан, теле-ПСО диэн ааттанан, ишемическай инсультаабыт киһиэхэ тута тромболизис оҥорор кыахтаммыппыт. 2024 с. балаҕан ыйыгар, кыра оҕолорбун хааллартаан, Казань куоракка үөрэххэ баран үөрэнэн кэлбитим уонна Аан дойду таһымнаах эмтиир ньыманы Тааттаҕа киллэрэр кыахтанан эрэрбиттэн долгуйа, түгэни күүппүтүм (күүтүөм дуо, бэлэм курдук санаммытым).
Сааһыары, регионнааҕы салайааччыларбыт биһиэхэ кэлэн, ымпыгар-чымпыгар диэри өссө төгүл кэлэн үөрэтэн, мунаарар боппуруостарбар толору эппиэттээн барбыттара. Утаакы буолбатаҕа, Чөркөөхтөн ыарыһах кэлбитэ, тута тромболизиска сөп түбэһэр диэн республикатааҕы бас бэринэр балыыһабар видеоконференцияҕа холбоннубут да, историяны оҥордубут.
Биһиги дьолбутугар, киһибит илиитэ-атаҕа тута хамсаан, санаабыт кынаттаммыта. Өссө хаста да оннук ньыманан хас да киһини эмтээтибит. Суох да буолларбын, группаҕа «Тромболизис!» диэн суруйан, суохпар даҕаны терапевтарым, реанимотологтарым бэйэлэрэ оҥороллор.
Инсульт — киһини аҕыйах сөкүүндэ иһигэр инбэлиит оҥорор ыарыы. Бүтүн дьиэ кэргэн олоҕо до/после арахсар, урусхалланар даҕаны диэтэхпинэ сыыспаппын. Инсуллаабыт киһи кэллэҕинэ, соҕотох сүүрбэппин. Бүтүн хамаанда чаас иһигэр сүүрэр-көтөр.
Бастатан туран, вызовка тиийбит эмчит, инсульт бэлиэлэрин эндэппэккэ быhаара охсон, суhал быhаарыныы ылына охсон, барыбытын сэрэтэриттэн сүпсүлгэн саҕаланар. Салгыы ыарыhaҕы поликлиникаҕа аҕалан, КТ аппаракка түһэрэ охсон, анализтарын аҕыйах мүнүүтэнэн бэлэм гынан, киһибитин стационар дьиэтигэр реанимацияҕа таһаарыахха наада, наада буоллаҕына иккистээн таҥыннаран (биһиги кыһыммытын санааҥ), иккис этээстэн түһэрэн, КТ таһаарыы-киллэрии — санаан көрүҥ — бу барыта носилканан илиинэн көтөҕө сылдьан.
Салгыы маны барытын кумааҕыга таһааран, куораттарга ыыта охсон түмүк ылыы – бу элбэх киһи хара көлөһүнүн тоҕор күүстээх уонна түргэн үлэ. Махтанабын бары салайааччыларбар, «Суһал көмө» фельдшердэригэр, диспетчердэригэр, суоппардарга, КТ кабинетын бары үлэһиттэригэр, саамай-саамай эрэнэр эркин курдук реаниматолог уолаттарбар Степан Петрович Эляковка, Иван Иванович Соловьевка, ПИТ бука бары үлэһиттэригэр, терапевтарбар.
— «Россияҕа бастыҥ телеконсультируемай первичнай тымыр салаата» диплом — федеральнай таһымҥа үрдүк сыанабыл. Новосибирскайга кулун тутарга эйиэхэ уонна эн салайан үлэлэтэр хамаандаҕар үрдүк наҕарааданы туттарыыга Таатта улууһун сүрүн бырааһа Сардаана Владимировна Кононованы кытта сылдьан, үрдүк сыанаҕа чиэстэнэн-бочуоттанан, ол кэннэ уопут атастаһан кэллигит.
Бу кыайыы эйиэхэ тус бэйэҕэр туох суолталааҕын кэпсиэҥ дуо? Экспертэргэ ханнык критерийдэр саамай уустук этилэрий?
— Бу куонкуруска анаан-минээн кыттыбатахпыт. Россия доруобуйаҕа харыстабылын Министиэристибэтэ ааспыт 2025 сыл түмүгүнэн бастыҥ үлэлээх сүрэх-тымыр ыарыыларын эмтиир кииннэри сыллааҕы отчуот көрдөрүүлэринэн бэйэтэ талан быһаарбыт.
Сүрүн критерий — ишемическай инсультунан ыалдьыбыт дьону тромболизис ньыматынан эмтиир ахсаан. Тромболизис оҥоһуллар сүрүн критерийэ — бириэмэ, ол аата ыарыы саҕаламмыта 4,5 чаас иһигэр тромболизис туттуллуон сөп. Быйыл «Бастыҥ теле-ПСО» номинация аан маҥнайгытын туттарылынна
— Инсульту эмтээһиҥҥэ телемедицина – «кэм-кэрдии сырсыытыгар» тэҥнээх. Эн уонна хамаандаҥ биир да мүнүүтэни көтүппэккэ суһал наадалаах процесстары хайдах ыыта охсоҕутуй? Отделгыт «ситиһиитин формулатын» үллэһин эрэ.
— Телемедицина көмөтүнэн эмтээһини саҕалыырбытыгар республикатааҕы салайааччыларбыт кэлэн, ымпыгар-чымпыгар тиийэ үөрэтэн барбыттара. Ыарыһах киирэр түгэнигэр тутуһар схемабытын эрдэ сүрүн бырааспыт эмтиир чааска сүрүн бырааһы солбуйааччыны кытары торумнаабыппытын бигэргэппиттэрэ.
Бириэмэҕэ репетицияламмыппыт кэнниттэн «от двери — до иглы» ирдэбилгэ 45 (стандарт 45-60 мүнүүтэ) мүнүүтэҕэ эппиэттээбиппит.
Бу кэм иһигэр биһиги ыарыһахпыт КТ аппаракка түһэн, аналиһын тута ылан лабораторияҕа таһааран биэрии уонна реанимация палататыгар таһааран, невролог, реаниматолог көрө охсор кэмнэригэр анализ, КТ түмүгүнэн куораттааҕы салалтабытыгар ВКС-ка холбонон, түмүктүүр быһаарыынан тромболизис укуолун туруоруу буолар.
Бастаан үлэлээн саҕалыырбытыгар сыһыаннаах дьоҥҥо анаан социальнай ситимҥэ суһаллык реакциялыыр бөлөҕү арыйбытым. Тромболизиска бириэмэттэн ыалдьыбыт киһи эрэ инники олоҕо буолбакка, бүтүн дьиэ кэргэнин олоҕо тутулуктанарын быһааран суруйбутум.
Коллективпыт эйэлээх, истиҥ сыһыаннаах уонна профессиональнай да өттүнэн үрдүк таһымнаах буолан, түргэнник уонна эппиэттээх быһаарыыны ылыммыттарын түмүгэ буолар.
Республика сүрүн неврологтарын үлэлэрин түмүгэр Саха Сирин олохтоохторо Аан дойду таһымнаах ньыманан эмтэнэр кыахтаахтар. Эппитим курдук, быйыл регионнааҕы тымыр ыарыыларын эмтиир киин 15 сыллаах өрөгөйдөөх үбүлүөйэ. 2007-2008 сыллартан саҕаламмыт үлэ 2011 сыллаахха олоххо киирбитэ.
Урукку нейрососудистай отделение сэбиэдиссэйэ Кузьмина Земфира Макаровна саҕаттан тэриллибит Киин.
Уопсайынан, Россия үрдүнэн 68 теле-ПСО баарыттан биһиги бастаабыт эбиппит. Саха сирин сүрүн неврологтара — Татьяна Яковлевна Николаева, Саргылана Федоровна Шарина, 2-с нүөмэрдээх республикатааҕы балыыһа инсультнай реанимациятын сэбиэдиссэйин Елена Васильевна Им сүҥкэн үлэлэрин түмүгэ диэтэхпинэ сыыспаппын.
«Суһал көмө» фельдшердара уонна участковай вызовнойдара инсульт диагностикатыгар үчүгэй буоланнар, «окнобутугар», ол эбэтэр 4,5 чаас иһигэр тиийинэбит. Бу үлэни барытын реаниматологтар салайаллар.
— Инсульт кэнниттэн чөлүгэр түһэрии туһунан этэр буоллахха, невролог уонна олоххо көхтөөх позициялаах киһи быһыытынан, ыарыһахтар аймахтарыгар туох сүбэни биэрэҕиний? Бастакы ыйдарга саамай суолталаах тугуй?
— Инсульт — киһи үөйбэтэх-ахтыбатах ыарахан ыарыыта. Сарсыарда чэгиэн туруктаах киһи аҕыйах сөкүүндэ иһигэр орон-тэллэх киһитэ буолан хаалыан сөп, маныаха бүтүн дьиэ кэргэн олоҕо айгырыыр.
Бу маннык ыалдьыбыт киһиэхэ, биллэн турар, дьиэ кэргэнин өйөбүлэ уонна болҕомтото улахан оруолу оонньууллар. «Киһи — санаа кулута» диэн саха норуотун этиитин үлэлээбитим тухары саамай сөптөөҕүнэн ааҕабын. Ханнык баҕарар стрессовай түгэн 4 стадиялаах: кыыһырыы (гнев), утарыы (отрицание), торгуйдаһыы (торг) уонна ылыныы (принятие). Төһөнөн түргэнник 4-с стадияга тиийэҕин да, ыарыыгын кытары олоро үөрэнэҕин.
Дьиэ кэргэн династията уонна силистэрэ
— Аҕабыт Василий Егорович — ураты киһи: дерматолог быраас, судмедэксперт, артыыс… Кини элбэх өрүттээх буолуута эн идэҕин таларгар уонна үлэҕэ сыһыаҥҥар хайдах дьайбыта буолуой? Кини олоҕуттан, эбэтэр идэтийбит принциптэриттэн бэйэҕэр тугу ылбыккыный?
— Бэйэбин өйдүүр буолуохпуттан, быраас буолуом диэн быһаарыммытым. Паапам, биллэн турар, ити баҕа санаабын өйүүрэ уонна өйдүүрэ. Уопсайынан даҕаны, биһиги дьиэ кэргэҥҥэ инникини былаанныырга күһэйии диэн суоҕа.
Арай мин баҕабын өйөөн, сааспыттан көрөн, эмтиир эйгэҕэ аргыый аҕайдык сыһыарбыт эбит. Кыра эрдэхпинэ Үөһээ Бүлүүгэ биэрэк үрдүгэр турбут амбулаторияҕа сылдьарбын, коллектив сылаас сыһыаннааҕын наһаа сөбүлүүрбүн өйдүүбүн.
7-с кылааска сылдьан сайыҥҥы каникулга санитаркалаабытым, муостаны наһаа кыһаллан сууйар буолан, хайҕанар этим. Паапаҕа дьиэтээҕи телефоҥҥа наһаа элбэх билэр-билбэт киһитэ эрийэн консультациялаһара, идэтигэр сыһыана суох да, ыарахан түгэҥҥэ түбэспит даҕаны киһи көннөрү сүбэ көрдөөн элбэхтик эрийэрэ.
Кинилэри кытары паапа наһаа истиҥник кэпсэтэрэ, туох баарынан сүбэлиирэ, уоскутара, наар үчүгэй өрүтүгэр хайыһыннаран, дьон санаата чэпчиирин курдук кэпсэтэрэ. «Киһиэхэ киһилии сыһыан наада», — диэн куруутун хатылыыра.
Мединститукка 2-с курска сылдьан, нууччалыы экзамен, зачет туттарарбын кыайбакка, академ ылбытым уонна Үөһээ Бүлүүгэ хирургия отделениетыгар операционнай санитарканан үлэлии сылдьан, эмтиир эйгэ чахчы аналым эбит диэн санааҕа кэлбитим. Паапам кабинетыгар, тирии бырааһа да буоллар, ыскаапка наар кэмпиэттээх буолара.
«Баастаах оҕолорго бэйэҕинэн кэмпиэт биэрэҕин дуо?» — диэн ыйыппыппар: «Оҕолор киирэн дэлби ытыыллар ээ, саатар, улаханым да бэрт» диэн күлээччи уонна: «Быраас кабинетыттан ыарыһах үтүөрэн тахсыахтаах, Машенька, оннук кэпсэтиэхтээххин» диэн элбэхтик этэрэ. Бу этэр тылларын үлэлиирим тухары принцип оҥостобун.
— Судмедэксперт ИДьО-ҕа үлэтэ тимир тулууру ирдиир, аналитическай өйү-санааны эрэйэр. Бу хаачыстыбалар неврологияҕа да, ордук инсульт курдук сытыы турукка да олус көмөлөһөллөр ини. Ону кытта сөбүлэһэҕин дуо?
— Уопсайынан, эмтиир эйгэ үлэһиттэрэ бары итинник хаачыстыбалаах буолуохтаахтар. Сахалар холкубут бэрт буолан, ыарыыны баалатар идэлээхпит, элбэх киһи ыксаатаҕына эрэ көрдөрө кэлэр, оннук түгэҥҥэ балыыһа үлэһиттэрин өттүттэн түргэн уонна сөптөөх хамсаныы эрэ киһи олоҕун быыһыыр.
Саха дьахтарын аҕыс кырыылааҕа
— Эн үс уол ийэтэҕин, онуоха оройуон медработниктарын профсоюзтарын активиhа, «Үөһээ Бүлүүлэр — Тааттаҕа» түмсүү салайааччыта, общественница буолаҕын. Балансаны хайдах тутуһаҕыный? Тайм-менеджмент кистэлэҥэ баар дуо, эбэтэр манна «дьахтар муудараһа» уонна дьиэ кэргэн өйөбүлэ эрэ үлэлиир дуо?
— Тайм- менеджмент суох буоллаҕа, дьиэ кэргэним — кэргэним уонна эбэбит, эдьиийдэрбит өйөбүллэрэ күүстээх буолан, ситиһэ сатыыбын. Эбэбит Ульяна Николаевна хайа да түгэҥҥэ быыс-арыт булан, сиэн көрө диэн үлэтиттэн ордон кэлэн, куруутун өйөбүл буолар.
Профсоюзнай үлэбит хобби курдук, үксэ билиҥҥи үйэҕэ суотабай ситим, мессенджер көмөлөрүнэн быһаарыллар.
2013 сыллаахтан Тааттаҕа олохсуйбут биир дойдулаахтарбытыгар мессенджерга группа тэриллибитэ. Дойдубут ахтылҕанын, сонуннарын үллэстэр буолбуппут.
Кэлин көрсүһүү тэрийэн, аймахтыы курдук истиҥ сыһыаннаахпыт, өрүү бэйэ-бэйэбитигэр көмөлөсүһэбит. 2025 сылга ыытыллыбыт XXII Манчаары оонньууларыгар дойдубутуттан кыттыбыт уонна үрдүк ситиһиилэммит 2 спортсмеҥҥа анал бириис туруоран бэлэхтээбиппит. Эйэлээх буоламмыт, түмсэ охсор туһугар элбэх сыраны бараабаппыт.
— Айар талааннааххын билэбин: үчүгэйдик ыллыыгын, эбиитин оҕуруонан үлүһүйэҕин. Бу олус сыралаах искусство. Айар үлэҥ эмоциональнай умайыыттан быыһыыр дуо? Таптыыр мелодиялааххын, эбэтэр санааны көтөҕөр музыкальнай айымньылааххын дуо?
— Урукку сахалыы ырыалары истэрбин ордоробун. Кэлин олонхону сэҥээрэн истэ сатыыр буолбуппун.
— Аҕабытыгар артыыс талаана баара, норуот таптала этэ дииллэр. Кини артыыстыыр талаанын утумнаабыккын. Дууһаҥ бу өрүтэ билигин тахсар суолун булар дуо? Баҕар, идэтийбит бырааһынньыктарга ыллыырыҥ дуу, уолаттаргын кытта самодеятельноска кыттаҕын дуу?
— Ыллыырбын сөбүлүүбун. 2021 сыллаахха сүрүн бырааспыт Сардаана Владимировна көҕүлээһининэн, балыыһа коллективын медосмотрдаах, концертаах «Чэбдик Таатта» диэн бырайыагын оҥорбуппут. Ковид хааччахтарынан бу бырайыак 2023 сыллаахха олоххо киирбитэ. 20-чэ киһи үҥкүү, ырыа ансамбылын тэринэн, сольнай да номердар туран, толору концерт онорбуппут.
Мин сценарий, тыл-өс өттүгэр үлэлэспитим уонна аан маҥнайгыбын сыанаҕа соҕотоҕун тахсан ыллаабытым. Бу бырайыак коллективка ураты истиҥ сыһыаны олохтообута. Кэлин 2025 сыллаахха улууска биллэр «Две звезды» күрэххэ Георгий Матаннановтыын 1-кы степеннээх лауреат буолбуппут.
Быйыл Зоя Андросовалыын 3-с степеннээх дипломант буоллубут. Ыарахан үлэттэн аралдьыйан, сыана кэрэ эйгэтигэр умсан ылан, күүс-сэниэ киллэринэр ньымам эбит. Уолаттар ырыаҕа сыһыана суохтар да, улахан уол гитаранан үлүһүйэр, орто уол олоҥхону сэҥээрэр. Хас биирдии киһи дьиэ кэргэнин дуу, карьератын дуу,биитэр барытын дуу талара – бэйэтин үтүө көҥүлэ
— Быраас, профсоюз активиha, үс уол ийэтэ, кэргэнэ, кыыһа, эдьиий, балыс, кийиит, илиинэн айааччы-тутааччы, артыыс… Бу оруоллартан хайалара, эн санааҕар, саамай уустугуй, оттон хайалара — эйиэхэ саамай ресурсалааҕый, кыаҕы биэрэрий?
— Хайысхам барыта ыарахан да, үчүгэй да өрүттэрдээх. Үлэбэр түүннэри-күнүстэри сырыы, ыарыһаҕы, ыалдьыбыт киһи чугас дьонун кытта ыарахан кэпсэтии үгүс, билиҥҥи кэмҥэ киҥир-хаҥыр да саҥарсыыттан киһи илистэр. Ол гынан баран үлэҥ түмүгэр киһи үтүөрэрин, чөлүгэр түспүтүн көрдөххүнэ, махтаннахтарына «ради этого стоило работать» диигин.
Ийэ буолар эмиэ эппиэтинэс, уолаттарбытын төһө кыалларынан күрэхтэргэ кытыннара сатыыбыт, өйүүбүт. Наһаа үчүгэй учууталлардаахпыт, иитээччилээхпит. Ыллыыр эйгэбэр эмп курдук уура сылдьан биирдэ эмит улахан бырааһынньык курдук тахсабын.
— Билигин эйиэхэ көрсүһүүгэ неврологияны талабын дуу, дьиэ кэргэни, карьераны дьүөрэлиибин дуу диэн саарбахтыыр эдэр кыыс кэлэрэ буоллар, бэйэҥ суолгун көрөн тугу этиэҥ, сүбэлиэҥ этэй?
— Киһи сатаабатаҕа суох, үлэттэн уонна оҕоттон өлбүт суох диэм этэ.
— Интервьюбутун түмүктээри олорон, оҕуруонан үлүһүйүүҥ туһунан ыйыппакка хаалбаппын. Бу илии оҥоруутугар, неврологияҕа курдук, ымпыгар-чымпыгар болҕомто, дьулуурдаах буолуу уонна дьүөрэлэһии иэйиитэ улахан суолталаах. Билигин тугу өрөҕүнүй? Итиэннэ эйиэхэ ордук күндү үлэҥ ханныгый?
— (Мичээрдиир). Дьахтар симэхтэрин, сумочкаларын сөбүлээн оҥорор, оһуордуур-мандардыыр этим. Оттон саамай күндү үлэлэрбин — ийэбэр, хотуммар, эдьиийдэрбэр бэлэхтээбитим. Хас биирдиилэригэр мин бириэмэм, тапталым сороҕо баар.
Миэхэ оҕуруо – бу атыҥҥа аралдьыйар, ис турукпун чөлүгэр түһэрэр ньыма. Хас биирдии утаҕы өрөн кэбистэххинэ, санаабар, доруобай организмҥа ньиэрбэ импульстарын курдук синньигэс утахтар өрүллэн тахсаллар.
– Бэртээхэй тэҥнээһин! Мария Васильевна, миэхэ бүтэһик, үгэскэ кубулуйбут ыйытыым хаалла. Билигин инсульт кэнниттэн чөлүгэр түһэ сылдьар ыарыһахтарга, кинилэр чугас дьонугар туһаайан этэр кыах баара буоллар, бэйэҥ уопуккар тирэҕирэн, ханнык саамай сүрүн сүбэни биэриэҥ этэй?
– Саамай сүрүнэ – бэринимиэххэ уонна бириэмэни халтай сүтэримиэххэ наада. Инсульт – бириигэбэр буолбатах, бу – Дьылҕа Хаан тыйыс тургутуута. Чөлгө түһүү туһуу тулууру, итэҕэйиини уонна күннэтэ кыра да буоллар инникигэ хардыыны эрэйэр.
Мин бэйэм пациеннарбар уонна кинилэр аймахтарыгар куруук биири этэбин: «Биһиги бииргэ баран иһэбит, мин бу суолгутугар аттыгытыгар баар буолуом», — диэн. Уонна, биллэн турар, таптал сүдү оруолу оонньуур.
Ханна дьиэ кэргэн уонна коллектив кыһамньыта, өйөбүлэ баар да, онно саамай уустук пациеннар атахтарыгар турар түгэннэрэ үгүс. Бэйэҕитин уонна чугас дьоҥҥутун харыстааҥ, быраастарга кэмигэр көрдөрүнүҥ, алаһа дьиэҕитигэр мэлдьи сылаас буоллун.
— Бу кэпсэтиибит, аһаҕас буолууҥ, бар дьонуҥ туһугар үлэҥ-хамнаһыҥ уонна бэйэҥ холобургутунан санааны өрө көтөҕөрүҥ иһин — быраас да, дьахтар да, улахан буукубаттан турар Киһи да быһыытынан эйиэхэ барҕа махтал!
«Россия бастыҥ телеконсультируемай бастакы тымыр отделениета» диэн үтүөлээх дипломҥутунан эҕэрдэлиибин! Бу чахчы эһиги коллективкыт уонна Таатта оройуонун доруобуйатын харыстабылын бүтүн систематын кыайыыта. Эһиэхэ саҥа ситиһиилэри, бөҕө доруобуйаны, дьиэ кэргэҥҥэ үөрүүнү уонна айар көҕүлээһини баҕарабыт!
— Махтал! Наһаа астынным. Эһиэхэ бука барыгытыгар уонна тапталлаах, ахтылҕаннаах Үөһээ Бүлүүм дьонугар-сэргэтигэр саамай үчүгэйи баҕарабын!
Түмүктүүр комплиментарнай ыйытыы
— Медицинаҕа ситиһиилэргин, доҕордуу дьиэ кэргэҥҥин, общественнай көҕүлээһиннэргин көрөн, эйиэхэ туох да кыаллыбат суоҕун курдук өйдөбүл үөскүүр. Бүгүн «дьоллоох киһи буолуу» диэн эйиэхэ туох суолталааҕый?
— Хас биирдии киһи дьиэ кэргэнин дуу, карьератын дуу, биитэр барытын дуу талара – бэйэтин үтүө көҥүлэ.
— Мария Васильевна, биһиги кэпсэтиибитигэр үрдүк таһымнаах, идэтийбит, дьиэ кэргэн үгэстэрин араҥаччылааччы быһыытынан, профсоюзка үлэлии да, үс уолу иитэн-үөрэтэн, айар-тутар бириэмэни булан ситиһэр киһи быһыытынан көһүннүҥ. Бу суолу эргиллэн көрдөххө, уустук быһаарыылары ылынарга күһэллибит түгэннэргэр – медицинаҕа дуу, олоххо дуу саамай сүрүн тирэх пуунуҥ туох этэй?
— Билэн олордоҕуҥ, мин дьиэ кэргэним күүстээх өйөбүлүн куруук билэбин. Аҕам бэйэтин холобурунан быраас көннөрү идэ буолбатаҕын, дууһа туруга буоларын көрдөрбүтэ. Ийэм, чугас дьонум, кзргэним, уолаттарым – бу бэйэм ыарыһахтарбар эрэллээх быраас, көхтөөх общественник буоларбар кыаҕы биэрэр база. Дьиэҕэр барыта сөп, нус-бараан буоллаҕына, отделениеҕа да, профсоюз дьыалаларыгар да көдьүүстээх буоларым табыллар.
Галина Васильева, РФ суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, СР бэчээтин туйгуна
Хаартыскаларга 1. Хаҥастан уҥа: Таатта улууһун невролога Мария Васильева, Таатта улууһун киин балыыһатын сүрүн бырааһа Сардаана Кононова, Россия доруобуйаҕа харыстабылын инсулька сүрүн специалиһа Николай Шамалов
2. Хаҥастан уҥа: Саргылана Шарина, республикатааҕы тымыр Киинин мэйии, хаан эргииригэр сытыы кэһиилээх ыарыһахтарга неврологическай отделениетын сэбиэдиссэйэ, Сардана Кононова, Тааттатааҕы киин балыыһа сүрүн бырааһа, Мария Варламова, Таатта улууһун киин балыыһатын невролог бырааһа, Саргылана Чугунова, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ медицинскэй институтун неврологияҕа уонна психиатрияҕа кафедратын доцена, инсульту эмтиир киин научнай салайааччыта, Лия Аммосова, республикатааҕы тымыр Киинин мэйии, хаан эргииригэр сытыы кэһиилээх ыарыһахтарга реанимация уонна интенсивнай терапия отделениетын невролога, Дмитрий Шишигин, хаан эргииригэр сытыы кэһиилээх ыарыһахтарга неврологическай отделениетын невролога
Читайте нас в:
