Идэмэрдээх иирсээн иэнигийэ турар сиригэр саха боотура кыыннаах быһаҕын иилинэн, төрүт таҥаһын кэтэн уонна төрөөбүт өрөспүүбүлүкэтин былааҕын өрө тутан, бойобуой сорудахтары толоро барар. Кини аатын-суолун билигин толору суруйарым сатаммат. Онон кылгастык “Клык” эрэ диэн билиһиннэриэхпин сөп.
Клык туохтан даҕаны чаҕыйбат эр санаалаах. Өстөөҕүн өһөрдөҕүнэ, кыайыы бэлиэтин, Арассыыйа былааҕын, ыйыырыгар “Если умереть, то красиво” дэбииһинэн салайтарар. Кини хорсун-хоодуот сырыыларыгар анаан ырыаһыт доҕоро Евгений Тихонов “Саха уола – штурмовик” диэн ырыаны айбыта. Ырыа Клык “Пентагон” собуокка блиндажка сытан, бойобуой табаарыстарын быыһыыр кэмигэр айыллыбыта. Билигин бу ырыаны “Тэтим” араадьыйаҕа сакаастаан истиэххэ син.
Клык ийэтинэн Үөһээ Бүлүүттэн, аҕатынан Чурапчыттан тардыылаах. Култуура эйгэтигэр киэҥник биллибит эһэтин аатынан Чурапчыга Одьулуун нэһилиэгэр Култуура, сынньалаҥ киинэ ааттаммыта. Айылҕаттан айдарыылаах эһэтин аатынан сүгэр уол анал байыаннай дьайыыга бииргэ төрөөбүт икки инитэ ыҥырыллан барбыттарыгар бэйэтэ тылламмыта.
Дьиҥинэн, мэдиссиинэ хамыыһыйата кинини доруобуйатынан сыыйбыта эрээри, Аҕа дойдутун көмүскүүр уонна бииргэ төрөөбүт бырааттарыгар дурда-хахха буолар туһуттан булгуруйбат санааны ылыммыта. Онно эбии аармыйаҕа сулууспалаабыта, Ис дьыала уорганыгар үлэлээбитэ, Алдаҥҥа көмүс хостооһунугар буспута-хаппыта, булчут хааннааҕа, эр санаалааҕа барыта мунньулланнар, сыалын-соругун ситэригэр тирэх буолбуттара.
Маҥнай Борзяҕа байыаннай чааска тиийбитэ. Онно бүрээттэргэ дьонноро ыытар кэһии эттэриттэн саха уола уҥуохтары-иҥиирдэри тиниктиирин көрөннөр: “Зубы не болят что ли? Как будто у тебя одни клыки”, – диэн саллыбыттара, сөхпүттэрэ.
Онтон ыла позывной буолан иҥэн хаалбыта. Сотору Борзяттан 150 байыаһы, ол иһигэр 6 саханы, Ростовка ыыппыттара. Сөмөлүөттэн тута “Урал” массыыналар Донецкай Амбросьевкатыгар баар үөрэтэр байыаннай базаҕа илдьибиттэрэ. Араартаан тарҕатыыга кинини кытта Сунтаар уола Габышев Михаил (Миха) түбэспитэ.
Сарсыарда байыаннай таҥас-сап, саа-сэп биэрэн бараннар, стройга туруорбуттара. Хамандыыр: “Ким аармыйаҕа сулууспалаабытай? Саанан ытаҕыт, булчуттар бааргыт дуо?” – диэн ыйыппытыгар бастакынан Клык: “Мин”, – диэт, строй иннигэр тахсыбыта. Кини кэнниттэн Миханы кытта сахалар бары, бүрээттэр уонна хас даҕаны нуучча уолаттара тахсыбыттара. Кинилэри сыал ытар сиргэ илдьэннэр, СВД бинтиэпкэнэн, Калашников аптамаатынан 100, 200, 500 миэтэрэ ыраахтан ыттарбыттара уонна 25 киһини таланнар, биэс күн дьарыктаабыттара.
Онтон дьэ айаҥҥа туруммуттара. Биир суукканы быһа айаннаан, Владимировкаҕа тиийбиттэрэ Онно эрэ билбиттэрэ – өрүү инники сылдьар 9-с штурмалыыр ротаҕа түбэспиттэрин. Клык отделение хамандыырынан анаммыта. Сотору Клык бааһырбыт, өлбүт байыастары таһаарар бөлөххө көспүтэ. Миха штурмовиктарга хаалбыта…
***
Бэс ыйын саҥатыгар штурмовиктар элбэх киһилээх бөлөхтөрө бойобуой сорудаҕы толоро барбыттара. Онно Миха эмиэ баара. Кинилэр сибээскэ тахсыбакка, сүтэн хаалбыттара. Ол кэмҥэ кимэн киирэргэ бирикээс кэлбитигэр, Клык доҕорун көрдүү бараары, бэйэтэ тылламмыта. Биэс киһилээх бөлөххө ыстаарсайынан анаабыттара. Түүн борук-сорукка Владимировка “Чебак” диэн ойуур балаһатыгар тиийбиттэрэ ытыалаһыы, дрон бөҕө эбит.
Онно атын байыаннай чаастар оборуонаҕа сытар байыастарыттан Клык ыйыппытыгар, Миха баар бөлөҕө ааспытын эппиттэр. Иннилэригэр “Марь” ойуур балаһатыттан өстөөхтөр дроннара көтөн кэлэллэрэ. Бу сири икки-үс хонугунан сэриилээн ыланнар, өссө үс аһаҕас сири этэҥҥэ ааспыттара. Дьэ, мантан ыла иннилэригэр – өстөөхтөр эрэ бааллар.
Кимэн киирээри, оборуоналанан, көмө кэлэрин күүппүттэрэ. Көмө күүс кэлээтин, дьон хаһыытын кытта эмиэ дрон, сэнэрээт бөҕө түспүтэ. Клык иннигэр үрэллибит, күөрэ-лаҥкы түспүт блиндаж баарын көрөн тиийэн, буору тимир күрдьэҕинэн хаһыйбыта. Бэрэбинэлэр анныларыгар дьон баарын билэн, буору ыраастаан, түөрт киһини таһаарбыта.
Кинилэртэн биир эрэ байыас өйүн тута сылдьара. Үс уол хонтууһуйаланан, уйулҕалара мөлтөөбүт этэ. Кэпсэтэн билбитэ, Миха бөлөҕө эбит. “Я помню Миху, но точно не знаю, где он”, – диэбитэ. Блиндаж иһиттэн сэттэ өлүгү таһаарбыттара. Били түөрт уолу Клык базаҕа төттөрү ыыппыта.
Штурмовиктар салгыы “Омуль” ойуур балаһатыгар тиийэн, оборуонаны күүппүттэрэ. Итинтэн “Пентагон” диэн гражданскай собуокка тиийиэхтээхтэрэ. Онно тиийэргэ икки-үс килэмиэтир аһаҕас, миинэлээх хонуулары туоруохтаахтар. Клык хомуһуолун уонна өрөспүүбүлүкэтин былааҕын моонньугар иилинэн баран: “Уолаттар, мин үктэммит суолбунан бараарыҥ”, – диэт, бастаабыта. Оннук миномет, тааҥка, БМП уоттарын ортолорунан бааһынаны туораан, “Пентагон”-ҥа тиийбиттэрэ.
***
Онно тиийбиттэрин кэннэ Клык бөлөҕүн дьонун өстөөхтөр стройтан туоратан кэбиспиттэрэ. Бэйэтэ хонтууһуйаламмыта, оскуолакка таптаран бааһырбыта. Ол даҕаны буоллар, тыыннаах хаалбыт биир уолу соһон, блиндаж булан, онно илдьибитэ.
Өстөөх сиригэр иһирдьэ кимнээх бааллара биллэр буоллаҕа: Клык аанынан икки кыранаатаны бырахпытын кэнниттэн блиндажка киирбиттэрэ – икки укронацист өлөн сыталлара. Блиндаж иһигэр 40 кыраадыс итии, салгына суох, тамаҕы сиигирдэр аҕыйах таммах даҕаны уу көстүбэт. Өлбүт киһи биир хонугунан сытыйар. Киһи тулуйбат амырыын сыта тунуйбута.
Соһон аҕалбыт уола үһүс хонугар тыына быстыбыта. Клык манна түөрт хонук сыппыта. Уу суох буолан, бэйэтин иигин иһэргэ күһэллибитэ. Иигэ маҥнай сырдык өҥнөөх этэ. Утаттаҕын аайы иигэ харааран барбыта, кэлин хап-хара буолбута.
Клык төрдүс хонугар араассыйатынан, баҕар, ким эмэ истээрэй диэн саҥара сатаабыта. Хата, көмө тиийэн кэлбитэ, эбиитин лиитир аҥаара истээх бытыылкаларга уу аҕалбыттара. Кэлээттэрин, били чуумпуран сыппыт сири дроннарынан ытыалаабыттара. Элбэх буойун бааһырбыта, өлбүтэ.
Бу курдук уонча күн ааспыта. Хабыр хапсыыһыттан сэниэлэрэ эстибитэ, ботуруоннара бүппүтэ. Эмиэ араассыйа үрдүгэр түспүттэрэ эрээри, ким даҕаны хардарбатаҕа. Онтон Клык ыксаан, балтараа күн сахалыы саҥарбыта. Арай: “Кимҥиний, ханнык биригээдэҕиний?” – диэн сахалыы саҥа иһиллибитигэр Клык координатын эппитэ. “Сөп, тиийиэхпит”, – диэн хоруй кэлбитэ.
Сарсыныгар киэһэ уу чуумпуга блиндаж үрдүгэр дьон хаамара иһиллибитэ. Баҕар, өстөөхтөр буолуохтара дии санаан, Клык ботуруона суох аптамаатын аан диэки туһаайан сыппыта. “Клык, Клык, манна бааргын дуо?” – дииллэрин, ааҥҥа сыыллан тиийэн, нэһиилэ истибитэ.
Бу түгэҥҥэ Клык кулгааҕын сарыытын тэһэ ыттарбыта сытыйан, ыалдьа сылдьара. Кинини быыһыы Үөһээ Бүлүү Харбалааҕын уола Валентин Ноговицын кэлбит этэ. Клык урут участковайдыы сылдьан көрөр уолун кытта хараҥа блиндаж иһигэр чугастык билсэн, табахтаабыттара, блиндажтан хайдах тахсалларын сүбэлэспиттэрэ. Илиилэрэ-атахтара тостубут, сэниэлэрэ эстибит түөрт уолу Валентин икки суукканы быһа, сороҕор сүгэн, сороҕор сыылла сылдьан соһон, базаҕа тиэрдибитэ. Биир хонугунан Клыгы кэлэн ылбыта. Валентин аҕалбыт уолаттарын эмтэтэ ыыппыттара.
Клык Ставрополь госпиталыгар эмтэнэ сытан, маҥнай Валентин Ноговицын сураҕа суох сүппүтүн, иккис сырыыга өлбүтүн туһунан бассаапка суруйалларыттан билбитэ. Эмиэ бу эмтэнэ сытар кэмигэр доҕоро Миха олохтон туораабытын истибитэ. Алдьархай ааҥнаабыт сиригэр хаарыан эдэр уолаттар олохторун толук ууран эрдэхтэрэ. Саха ньургун уолаттара Миха, Валентин дьоруойдуу охтубуттара.
Клык эмтэнэн баран, биир ый уоппускаҕа Сахатын сиригэр кэлбитэ. Ол саҕана кинини быыһаабыт хорсун буойун Валентин Ноговицын көмүс уҥуоҕун дойдутугар аҕалбыттара. Клык хорсунун, бойобуой сырыыларын иһин мэтээллэрдээх доҕорун тиһэх суолугар атаарсар кутурҕаннаах түгэҥҥэ: “Кини самныбат эр санаалаах, бэйэтин кыанар күүстээх байыас этэ”, – диэн чугас дьонугар кэпсээбитэ.
***
Клык доруобуйатынан сыыйылыннар даҕаны, биир дойдулаахтара, бойобуой доҕотторо баар сирдэригэр, Донецкай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтигэр, төттөрү барбыта. Гуляй Полеҕа баар штурмовой ротаҕа тиийбитэ. Кини элбэх хорсун быһыыларыттан биир түгэни Забайкальеттан сылдьар Шипка диэн позывнойдаах байыас: “Блиндаж иһигэр төрдүө буолан сыккырыыр тыыммыт эрэ хаалан сыттахпытына, эр санаалаах саха уола Клык быыһаабыта.
Өлүү-сүтүү, кытаанах кыргыһыы кэмигэр өстөөхтөр быыстарынан, киэҥ, нэлэмэн сирдэринэн бааһырбыт киһини соһуу, сүгүү чэпчэкитэ суоҕа биллэр. Бу түгэҥҥэ аҥаардас хорсун буолуу эрэ кыра, сиргэ-уокка быһаарсарыҥ, кытаанах иҥиирдээх, холку майгылаах буоларыҥ эрэйиллэр.
Мин дьолбор, дьылҕам оннук киһини тосхойбута. Саха уола Клык элбэх киһини, ол иһигэр эписиэрдэри, быыһаабытын туһунан кэпсииллэр, кининэн киэн тутталлар. Тыыннааҕым тухары бойобуой сырыыларбын кэпсиирбэр Клыгы булгуччу махтанан ахтыам”, – диэн, госпитальга эмтэнэ сытан, Арик диэн позывнойдаах саха уолугар кэпсээбит. Кини Клыктыын бииргэ сылдьыбыт. Арик билигин дойдутугар баар.
Клык кыргыс толоонугар охтубут эбэтэр бааһырбыт уолаттары таһаарар, араас быһыылаах бойобуой сорудахтарга сылдьар. Кини: “Эйэлээх олоххо олорон билбэтэхпин биллим. Ол курдук, омугуттан тутулуга суох истиҥ доҕордоһууну, боростуой саллаат уонна эпиһиэр сыһыаннарын, ууну уонна аһылыгы сыаналаатым. Дойдубар атын омук дьонун аанньа ахтыбат эбит буоллахпына, манна таджик, узбек, казах о.д.а. омуктар бары биирбит, бэйэ-бэйэбитигэр көмөлөсүһэн, ытыктабыллаахтык сыһыаннаһабыт.
Штурмовиктары саамай кыахтаах уолаттарынан ааҕаллар, убаастыыллар, сыаналыыллар. Сахалары айылҕаттан булчут хааннаахтарын, тоҥору-хатары билбиттэрин, тулуурдаахтарын чорботон бэлиэтииллэр, өбүгэлэрин саҕаттан тииҥи харахха түһэрэр бэргэн ытааччылар, дьиҥнээх буойуттар диэн сыаналыыллар.
Ханнык даҕаны кэмҥэ киһи бэйэтин омугун түһэн биэриэ суохтаах. Саха сахатынан хаалыахтаах. Кытаанах санаалаах буоллаҕына эрэ куттанарын көрдөрүө суоҕа. Мин ол иһин даҕаны, бу сэрии буола турар сиригэр төрүт таҥаспын кэтэн, өрөспүүбүлүкэм былааҕын күөрэччи тутан, буулдьа, миинэ ортотунан кимэн киирэбин, бойобуой сорудахха барабын.
Манна сулууспалаабыт, дойдуларын туһугар олохторун толук уурбут эбэтэр бааһыран дойдуларыгар төннүбүт саха уолаттара бары дьоруойдар”, – диэн Клык санаатын үллэстэр.
***
Сурукпун бүтэрэн, бэйэтигэр аахтарар-көрдөрөр кэммэр Клык таҥнан, быһаҕын иилинэн, былааҕын күөрэччи тутан, эмиэ бойобуой сорудахха бараары сылдьара. “Хорсунун иһин” мэтээллээх, “Анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕа”, “Бойобуой сырыылар туйгуннара” бэлиэлэрдээх, элбэх байыаһы, эпиһиэри сэрии толоонуттан таһаарбыт уонна билиҥҥэ диэри быыһыы-абырыы сылдьар саха штурмовик уола Клык дойдутугар эргиллэн кэлэрин кэргэнэ, оҕолоро, хаан-уруу дьоно, биир дойдулаахтара күүтэллэр.
Лариса Аввакумова
Читайте нас в:
