Ыалдьыппыт Иннокентий Спиридонов – Саха сирин аҥаардас аҕаларын эрэгийиэннээҕи уопсастыбаннай тэрилтэлэрин бэрэссэдээтэлэ уонна анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕа, бэтэрээнэ. Үс уоллаах аҕаны, Дьокуускай Хатаһын олохтооҕун кытта кэпсэтэр тиэмэбит киэҥ, ис хоһоонунан кэрэхсэбиллээх даҕаны буолла.
– “Аҥаардас аҕалар” диэн түмсүүбүт аан бастаан “Подросток” тэрилтэ иһинэн учуокка турар этэ. Онтон 2017 с. Аҕалар өрөспүүбүлүкэтээҕи 2-с сийиэстэригэр дэлэгээтинэн талыллан кыттыбыппыт, онно аҥаардас аҕалар боппуруостарынан биир даҕаны биэдэмистибэ дьарыктамматын билэммит биир санаалаахтарбын кытта маҥнай кумааҕыта-тойо суох, онтон 2019 с. эрэгистирээссийэлэтэн, уопсастыбаннай тэрилтэ быһыытынан үлэлээн кэллибит.
Тэрилтэбит хас киһини түмэрин туһунан чуолкай сибидиэнньэ суох эрээри, статистика көрдөрөрүнэн, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 10 тыһыынчаттан тахса аҥаардас аҕа баар. Кинилэртэн үгүстэрэ арахсыбыт, кэргэннии олохторугар табыллыбатах дьон, билиҥҥи үйэҕэ сүнньүнэн эдэрдэр олус кэбэҕэстик арахсаллар-холбоһоллор. Онон сыыппара халбаҥныыр буолуохтаах.
Ыарахан ыарыы, суол саахалын, ол-бу оһол, уокка былдьаныы содулларыгар кэргэттэрин сүтэрбит огдообо дьон эмиэ аҕыйаҕа суохтар. Саха эр киһитэ дьиппиэн, ытыы-соҥуу сылдьыбат, кыһалҕатын иһигэр тутар. Мин олохпор маннык кыһалҕаны көрсө сылдьыбыт, билбит буоламмын – төһө даҕаны толору дьиэ кэргэннээҕим иһин, билиҥҥэ диэри өйөөн, тэрийсэ-сүрүннэһэ сылдьабын, итиэннэ аныгы сайдыылаах үйэҕэ “аҥаардас аҕа” диэн суох буолуохтаах диэн бигэ санаалаахпын.
– Иннокентий Николаевич, туох идэлээххин, дьарыктааххын?
– Анаан үөрэнэн ылбыт идэм суох. Үөрэммитим эрээри, ситэ бүтэрбэтэҕим. Сатаатар, мин үлэһит буоларым саҕана үйэ уларыйан, уопсай, кэлэктиибинэй үлэттэн тэйэн, арҕам-тарҕам барыы саҕаламмыта. Онон чааһынай тэрилтэ тэринэн, наар тутууга үлэлээтим. Тыанан-куоратынан элбэх кэтэх дьиэни тутустум. Дьону сырдык, сылаас саҥа дьиэлээн дьоллууртан, үөрдэртэн ордук бу орто дойду олоҕор суох диэн санаалаахпын.
– “Саамай эйэлээх, иирсээнэ суох идэ – тутааччы” дииллэр. Эн туох санааттан анал байыаннай дьайыыга баҕа өттүгүнэн барбыккыный?
– Кырдьык, киһи ылбычча санаммат дьыалата. Бииргэ төрөөбүт быраатым уола Добун Нам улууһуттан мобилизацияҕа хабыллан, анал байыаннай дьайыыга барбыта. Бааһыран, дойдутугар кэлэ сырыттаҕына көрсүбүппэр: “Барыахпын баҕарбаппын. Ынырыктаах аат дойдута онно баар…” – диэхтээбитэ.
Биир рота (100-тэн тахса киһи) киирбититтэн иккиэ эрэ буолан тыыннаах тахсыбыттар этэ. Иккистээн тиийдэҕинэ, эргиллибэтин сэрэйэрэ. Дьоруойдуу охтубутун туоһута – Эр санааланыы уордьанын төрөппүттэригэр туттарбыттара.
Отут эрэ саастааҕа, олоҕун оҥосто-тэринэ илигэ, вахтаҕа үлэлиирэ. Бүтэһик көрсүһүүбүтүгэр “барыам, тиийиэм” диэн эрэннэрбитим. Ол иһин манна дойдутугар тиһэх суолугар атааран, кистээн баран, тылбын толорон, иллэрээ сыл “Барс-2” – “Боотур” аатыттан 18-с этэрээккэ киирэн барсыбытым уонна биир сыл сулууспалаан кэлбитим.
– Көрдөххө-иһиттэххэ, уолаттар анарааттан кэлэ-кэлэ бара тураллар. Эбэтэр, кэпсииллэрин курдук, төрүт ыыппаттар, босхолооботтор дуу?
– “Боотур”-нан бардахха, сыл аҥаарыгар (6 ыйга) хантараакка илии баттыыгын. Болдьоҕуҥ бүттэҕинэ, кэлиэххин сөп, ким даҕаны туппат. Сэрии саҕаланыаҕыттан сылдьааччылар даҕаны бааллар. Мин улахан уолум тиийбитин иһин, өссө сыл аҥаара уһаттарбытым.
Кини куоракка баһаарынайдыыр, 35 саастаах, биэнсийэҕэ тахсара 1,5 сыл хаалбытын тулуйбакка, доҕотторун батыһан, тиийбитэ. Хата, биһигиттэн чугас буолан, көрсөр этибит. Билигин артиллерия оросчуотун хамандыырынан сулууспалыы сылдьар.
Чааһынай байыаннай хампаанньалар эрэгийиэн аайыттан Ис дьыала уорганыгар сулууспалаабыт, Чечня сэриитигэр сылдьыбыт дьону баҕа өттүлэринэн ылаллар, олор уһуннук сылдьаллар. Оборуона министиэристибэтин нөҥүө ыҥырыллан барбыттар хантараактара анал байыаннай дьайыы бүтүөр диэри уһатыллан иһэр.
– Ханна, туох сэриилэргэ сулууспалаатыҥ?
– Анал байыаннай дьайыы буола турар сиригэр тиийээппин артиллерияҕа анаабыттара. Аармыйаҕа Украинаҕа икки сыл аракыата сэриилэригэр сулууспалаабытым уонна аармыйа кэнниттэн Киевкэ үөрэнэ сылдьыбытым. Ол дойдуга онон Саҥа сылы төрдүһүн көрүстүм. Буускабыт 122 мм халыыбырдаах гаубица, аҥаардас сэнэрээтэ 24 киилэлээх. Ыарахан тэргэн буолан, биир сиртэн ытаҕын. Оросчуокка 5 киһи киирэр. Бэһиэн саха этибит.
Ыччат миниистирэ Петр Шамаевтыын Дьокуускайтан бииргэ барбыппыт. Кини артиллеристарга пилота суох көтөр аппараат көмөтүнэн сыал булан биэрээччинэн сылдьыбыта. Хамандыырбыт ону ааҕа-суоттуу охсон биэрбит координатынан ытабыт.
Көтөр аппараат батарыайата түргэнник бүтэр, ол иһин уһуннук көтүтээри инники кирбиигэ чугаһаан, иһирдьэ киирдэхтэринэ, буусканан 5-6 төгүл ытар кыахтанабыт. Шамай оннук сылдьан, дрон көтөн кэлбититтэн хаххаланаары, сэнэрээт омуһаҕар ойон түһэригэр “лепестокка” түбэһэн, атаҕын быһа тэптэрбитэ. Миинэ көрүҥэ элбэх, киһи саҥардаҕына кытта эстэр баар. Өлбүт куобах иһигэр кытта угаллар.
Сиргэ аптечка сытарын ыллаххына, илиитэ суох хаалыаххын сөп. Итинник “сюпризтары” түүн дроннарынан түһэрэллэр. Өссө дрону бэйэтин суол кытыытыгар саһыараллар. Ааһан иһэр “Сокол”-га кэнниттэн саба түһэр. Ону “ждун” дииллэр, олус кутталлаах, элбэх киһи былдьанар. Биһиэхэ сарсыарда, дрон көппөт кэмигэр, бородуукта аҕалан испит “Урал” массыынаҕа түспүтүгэр суоппар өлбүтэ.
– Инньэ гынан,нники кирбииттэн төһө ыраах сыттыгыт?
– Кэпсээбитим курдук, биһиги буускабыт гаубица буолан, муҥутаан 15 км ыраахха ытар. Онон үксүн 7-9 килэмиэтирдээх сиртэн ытабыт. Ол аата инники кирбииттэн чугас. Икки өттүбүтүгэр 100-түү миэтэрэ тэйиччи “воякалар” (Оборуона министиэристибэтинэн ыҥырыллыбыт саллааттар) оросчуоттара сыталлар. Ытыалаан бүтэргин кытта аны дроннар көтөн кэлэллэр.
Биирдэ “камикадзе” буускабыт үрдүгэр түспүтэ. Хата, цилиндрэ бүтүн буолан, үлэлээбитэ. “Дьэгэ-баабалар” 90 киилэҕэ тиийэ ыараханы көтөҕөллөр. Өстөөхтөр үөһэттэн көрө олороллор. Биһиги эмиэ көтүтэн, көрөбүт. Хардарыта ытыалаһыыга ким самнарбыт – кыайыылаах хаалар.
– Төһө ботуруону, сэнэрээти ороскуоттуурум хааччахтаах дуу эбэтэр муҥура суох ытыахпын сөп дуу?
– Элбэхтэ ытаары, биэрэр сэнэрээттэригэр эбии көрдөнөбүт. Өстөөх сыппыт “лесополкатыгар” киирдэххэ, быраҕыллыбыт саа-сэп элбэх, ботуруон, сэнэрээт ыһыллан сытар буолар. 122-лээх халыыбыр буоллар эрэ хомуйабыт.
Кэриэйдэр оҥоһуулара ордук хаачыстыбалаах буолар. Элбэхтик ытар уонна табар буоламмыт, өстөөҕү үтүрүйэн, самнаран истэхпит…
– Иннокентий Николаевич, аны булт туһунан кэпсэтиэххэ. Кэбээйигэ төрөөбүт-үөскээбит буолаҥҥын булка кыраҕыттан сыһыннаҕыҥ?
– Оннук. Аҕабын алта сааспыттан батыһар буолбутум, аан маҥнай сэттэ саастаахпар саанан ыттарбыта. Бииргэ төрөөбүт түөрт уолтан иккиспин, миигиттэн икки сыл аҕа убайдаахпын, икки сыл балыс бырааттаахпын. Кырабыт миигиттэн 13 сыл балыс. Улахан уолаттарын булка бииргэ илдьэ сылдьааччы.
Аҕабыт Ньукулай Спиридонович Спиридонов Үөһээ Бүлүү Боотулуутуттан төрүттээх, 75 сааһыгар диэри тутууга үлэлээбитэ. Ийэбит Евдокия Афанасьевна төрүт Кэбээйи, Тереховтар аймах. Эһэбит Афанасий Семенович Терехов Кэбээйи оройуонун тэрийсибит, төрүттэспит салайааччы. Быйыл 125 сылын туоларыгар анаан кинигэ оҥорон таһаарар баҕалаахпыт. Анал байыаннай дьайыыга позывнойбар “Охоой” диэн бу эһэм аатын ылыммытым.
Кэбээйи нэһилиэгиттэн 1990-с сылларга Сангаарга дьиэ кэргэнинэн көспүппүт. Убайым Сангаарга олохсуйан, хаалбыта. Хата, онон саас-күһүн киниэхэ тиийэн бултуубун. Үөһэ Алдан, аллара Бүлүү өрүстэр ууларын кутар үс үөстээх өрүс сүнньэ сир буолан, элбэх бултаах: куһа-хааһа, тайаҕа, чубукута, балыга.
Аатырар Түөрт уон арыылар, Лямпушка баар дойдулара. Эдэр эрдэхпинэ үлэттэн, дьиэттэн-уоттан иҥнэн, кыайан барбат этим. Сааһыраммын дуу, дойдум тардан, сыананы кэрэйбэккэ, хайаан даҕаны бултуу тиийэбин.
Мин Дьокуускайга 1999 с. кэлбитим, 2000 с. аҕам аах Хатаска агрогородокка дьиэ туттубуттара. Онтон ыла Хатаска олоробун. Бэйэм уһаайба сирэ ылан, туспа дьиэ туттан киирбитим.
– Саха байыастара бултаабыт-балыктаабыт хаартыскаларын, видеоларын социальнай ситимнэринэн элбэхтик тарҕаталлар. Эн көрдөххүнэ, төһө кыыллаах-сүөллээх дойду эбитий?
– Кыыл-сүөл сырдыкка аһаҕас сиргэ көстүбэт, ойуурга кирийэр. Сэнэрээт-миинэ түһэн эстэр тыаһа-ууһа сүрдээх буоллаҕа, аптамаат-бүлүмүөт буулдьата сирилээн олорор. Ойуур даҕаны буолбатах, онно дьиҥнээх тыаны көрбөккүн. Сирдэрэ барыта оҥоһуу, бааһына. Футбол хонуутун маарынныыр, ол икки өттүнэн сиэмэни тыал ыспатын диэн олордуу мастардаах, ону “лесополка” (ойуур балаһата) дииллэр.
Эйэлээх олох кэмигэр туһаныллыбакка сытар сир суох быһыылаах. Биһиги даҕаны, өстөөх даҕаны оннук ойуур балаһаларыгар окуопа, блиндаж хастан сытан сэриилэһэбит. Холобур, өстөөх итинник ойуурга 3 тирэх пууҥҥа 3-түү саллааттаах буолуо, олору сэриилээн ылаҕын.
Икки өттүттэн хардары-таары ытыалаһыыга сир-уот, от-мас бөҕө алдьанар, онно төһөлөөх көтөр-сүүрэр өлөрүн, бааһырарын киһиттэн ордорон ким ааҕыай. Дьиктитэ диэн, сэрии уота-күөһэ баһаам буоллаҕа, сэтиэнэхтээх аһаҕас сирин сиир, онтон ойуурга киирэн умуллан хаалар. Маһа курааҥҥа түргэнник куурар-хатар, сиик түстэр эрэ тыллан-көҕөрөн кэлэр.
Хараҥаҕа харахтаах хойдор. Түүн “дьэгэ-баабалары” ытыалыы тахсан баран, таарыйа “теплягынан” (тепловизорынан) хонууга мэччийэ сылдьар кабаннары, туртастары көрдөхпүтүнэ, ытан ылабыт уонна түргэнник дьиэбитигэр аҕалан астыыбыт. Айахпытыгар бултаан сиирбитин бопсубаттар гынан баран, хараҥаҕа анаан бултуу тахсар көҥүллэммэт.
Өстөөх элбэх дрону көтүтэр, сынаайпарга даҕаны түбэһиэххэ сөп. Онон киһи хайдах даҕаны дьаарбайа сылдьар курдук холкутук, астына-дуоһуйа бултаабат дойдута. Ол даҕаны буоллар, саха киһитэ этэ, балыга суох сатаммат, быыс-арыт булан, киэһээ күөспүтүн хааччынабыт. Бүрээт “тушенка”-тынааҕар минньигэс эт кэнсиэрбэлээхтэр эрээри, биирдэ-иккитэ сиэн баран, сөп буолаҕын. Онон наар этинэн аһылыктанан сырыттыбыт.
– Дьэ, хайа кыыл этин ордук сөбүлээтиҥ?
– Кыылын-сүөлүн барытын амсайдыбыт. Буобура, барсук, куобах, туртас. Куобахтара бөдөҥ баҕайы, 5 эр киһи тото аһыыр күөһэ буолар. Дьабарааскылара эмиэ сүрдээх улахан, биһиги таарбаҕаммыт саҕа уонна олус уойар эбит. Саамай минньигэстэрэ – кабан этэ. Барыларыттан, оннооҕор аймаҕа сибиинньэттэн чыҥха атын амтаннаах. Сыата киһи сүрэҕин эрийбэт. Сэрии моһуоктаабата буоллар, дэлэччи үөскүөх кыыл эбит, 10-тан тахсалыы оҕолонор. Этин ыйааһына 200-250 киилэҕэ тиийэр.
Атын сиргэ сытар саха уолаттара тайаҕы эмиэ охторбут этилэр. Көтөр кынаттаахтан фазан олус элбэх. Ытан сиэччибит. Кыһыннара кылгас, сылаас буолан, кустара-хаастара кыстыыр. Олохтоох көҕөттөр төттөрү-таары көтөллөрүн биирдэ эмит ытабыт.
Уулара эмиэ оҥоһуу. Илим бырахтахха, балык арааһа кэлэр: сазан, карп. Өрүс балыга элбэх. Соболоохтор. Ыһаарыылаан сиибит. Биһиэнигэр тиийбэт, мииннээтэхпитинэ, Хатас оскуолатын үөрэнээччилэрэ оҥорор бакыаттаах бороһуоктарын кутан, амтанын тупсаран биэрээччибит.
Саха сириттэн хайа даҕаны эрэгийиэннээҕэр элбэх гуманитарнай көмө тиийэр. Онон аһынан адьас тутайбаппыт. Бородууктаттан уонна булпут этиттэн аттынааҕы “воякаларбытыгар” хайаан даҕаны бэрсэбит. Күн аайы көрсөр, алтыһар бойобуой табаарыстарбыт буоллаҕа. Сир аайы атас-табаарыс элбэх.
– Атын эрэгийиэнтэн сылдьар байыастар бултаабаттар дуо?
– Саха эрэ бултуур буолбатах. Аттыбытынааҕы чаас саллааттара бултуу сылдьалларын “теплягынан” көрөөччүбүт. Ол гынан баран, сахалар экстремальнай усулуобуйаҕа сылдьа үөрүйэх буоланнар ордуктар. Блиндажка олороруҥ син биир үүтээҥҥэ курдук. Бэйэҥ уоттанаҕын-күөстэнэҕин.
Киин улахан куораттарга үөскээбит оҕолортон биһиги уолаттарбыт айылҕаҕа, сиргэ-уокка чугастарынан букатын атыттар, хааннарыгар баар буоллаҕа. Кыра эрдэхпититтэн сааламмыппыт аһара туһалыыр эбит. Холобур, нуучча саллааттара нейтральнай (күөх) зонаттан өлүктэри биэстэ-алтата кырынан таһаараллар.
Ол тухары: “Син биир таппаппыт, таах ыйааһын эрэ буолар”, – диэн аптамаата суох сылдьаллар. Нейтральнай өссө кутталлаах, өстөөх дрон бөҕөнү көтүтэр. Саха буоллаҕына, хайаан даҕаны саалаах-саадахтаах сылдьар. Аптамаат ордук, 100 миэтэрэттэн ырааҕы доруоп саа ылбат. Наар ыта сылдьар буоллаххына, быыкаайык дрону даҕаны табар буолаҕын.
Биһиги дроннары былдьаһа-былдьаһа ытар этибит. Оттон ыалларбыт “позицияларын биллэримээри” саһан хаалаллар. Өстөөх дроннара көрдөөн көтөн кэлэ тураллар, булан быраҕа иликтэринэ арахпаттар. Хохуоллар сахалар баалларын биллэхтэринэ, “син биир сууллараллар” диэн сэптэрин харыстаан, мээнэ көтүтээччилэрэ суох…
Василий НИКИФОРОВ
Хаартыскалары Иннокентий Спиридонов тус архыыбыттан биэрдэ
Читайте нас в:
