Саҥа сылы төһө-хачча сүөһүлээх-астаах саҕалаатыбыт? Саха сиригэр дьиэ кыыла-сүөлэ көрүҥнэринэн 7 бөлөххө араарыллан ааҕылларыттан ааспыт сыл туһааннаах кэмин көрдөрүүтүн табаны иитии салаата эрэ аһарда, онтон уратылар, хомойуох иһин, ахсаан өттүнэн татымсыйдылар.
Бастакынан сүрүн салааны – ынах сүөһүнү иитиини көрүөҕүҥ. Өрөспүүбүлүкэ бары киэптээх хаһаайыстыбаларыгар быйыл 144 993 ынах сүөһү, ол иһигэр 60 628 ынах, кыстаан турар. Ааспыт сыл тохсунньу 1 күнүгэр баар төбө ахсаанын кытта тэҥниир буоллахха, туһааннааҕынан 4,7 уонна 6,9 бырыһыанныынан көҕүрээтилэр. Төбөтүгэр таһаардахха, былырыын баччаҕа 152 116 (65 098) сүөһү баайдаах этибит, онон 7 123 ынах сүөһүнэн, ол иһигэр 4 470 ынаҕынан, тутахсыйдыбыт. Ити иннинээҕи 2024 сыл тохсунньутугар 158 911 (67 428) төбө сүөһү баара. Ол дьыл туора муостаах ахсаана муҥутуурдук сарбыллыбыта: 2023 сыл тохсунньу 1 күнүгэр баар 170 400 сүөһүттэн, ол иһигэр 71 627 ынахтан – 11 489 (о.и. 4 199 ынах) төбө көҕүрээн турар.
Көстөрүн курдук, таҥнары түһүү тохтуох быһыыта суох. “Элбэхтэн – элбэх, аҕыйахтан – аҕыйах” дэнэринии, төбө аҕыйаатаҕын ахсын көҕүрээһин өттүгэр хамныыр сыыппара намырыан сөп этэ эрээри, кэтэхтэргэ “төбө харчытын”, тэриллиилээхтэргэ “үүт харчытын” тэбэн биэрэр ыанньык ахсаана сүөһү муҥутуурдук сарбыллыбыт 2023 сыллааҕы түмүк көрдөрүүнү куоһарбыта (4 199 оннугар 4 470) – олус хобдох көстүү. Хаһаайыстыбалар, урукку дьылларга курдук, “кыстыгы туоратарбытыгар оппут кырыымчык” диэн сигэниэхтэрин төрүөт суох. Арай, ааспыт сайын Индигиир өрүс халааныгар хабыллыбыт уонна Дьааҥы эҥээригэр курааннаабыт аҕыйах хотугу улууска министиэристибэ киин улуустартан оту тиэйии кыһалҕатын, сүнньүнэн, быһааран олорор. Дьиҥинэн, хотулар бүттүүн көрдөрүүгэ күлүк түһэрэр дэлэй сүөһүлэрэ даҕаны суох.
Ынах сүөһү бүттүүн ахсааныттан улахан аҥаарын – 57,2 бырыһыанын, ол иһигэр ынах 53,1 бырыһыанын кэтэх хаһаайыстыбалаах биирдиилээн ыаллар бас билэллэр. Тустааҕынан тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр (ТХПК-гэр, ХЭУо-ларга) – 14,1 уонна 16,3; урбаанньыт-бааһынай хаһаайыстыбаларга – 28,7 уонна 30 бырыһыанныыта тиксэр. Ити иннинээҕи сылга ынах сүөһү уонна ынах ахсааннарын, бырыһыанынан охсуһуннардахха, маннык этэ: кэтэхтэргэ – 59,3 / 57,2; тэриллиилээхтэргэ – 13,6 / 15; бааһынайдарга – 27,1 / 27,8.
Урбаанньыт-бааһынайдар былырыын баччаҕа баар 41 171 сүөһүлэрин (о.и. 18 093 ынахтарын) 41 629 төбөҕө (о.и. 18 592 ынахха) тириэрдэннэр, туһааннааҕынан 101,1 (102,8) бырыһыанныынан эбэри ситистилэр. ТХПК-тэрэ уонна ХЭУо-лар 20 747 сүөһүлэриттэн энчирээн, 20 463 төбө хаалбыт (98,6%). Ол оннугар ыанньыктарын эппиттэр: 9 768 ынах оннугар 9 871 (үүнүүтэ – 101,1%). Кэтэх хаһаайыстыбалаахтар туора муостаахтарын балачча сарбыйбыттара ала-чуо ырылхайдык көстөр: былырыын 90 198 сүөһүлээхтэриттэн 82 901 төбөнү (91,9%), ол иһигэр 37 237 ынахтан 32 165-ин (86,4%) хаалларбыттар. Маны кэлтэйдии идэһэҕэ туттуу диэн көрбөккө, кэпэрэтиип уонна бааһынай хаһаайыстыба нөҥүө үүт туттаран, сылы быһа быстыбат дохуоттаныан баҕалаах ыал элбээн иһэринэн эмиэ быһаарыахха итиэннэ дьиҥ-чахчы кэпэрээссийэлэһии сыһыаныгар олоҕурар тэриллии буоллаҕына, уруйдуохха эрэ сөп.
Төбөтүгэр көмө харчы көрүллэр тэриллиилээх хаһаайыстыбалар биэлэрин ахсаана эбиллэрин суотугар сылгыны иитии салаатын көрдөрүүтэ урукку сылларга ынах сүөһү киэнинээҕэр лаппа ордук буолааччы. Онтубут быйыл эмиэ таҥнары күккүрээн, 170 821 төбөттөн 165 442-гэ түстэ. Маныаха буруйдаахтар – били “тэриллиилээхтэрбит”: кэпэрэтииптэр 32 399 сылгыларыттан 30 211-и (93,2%), бааһынайдар 73 025-тэн 69 336-ны (94,9%) кыстатан туруораллар. Ол оннугар ыаллар далга хаайан туран, сүөһүлүү аһатан кыстатар сыспай сиэллээхтэрин санаа курдук эптилэр: 65 397 оннугар 65 895 (100,8%).
Хаһаайыннааһын киэбинэн көрдөххө, сылгы 41,9 бырыһыанын (былырыын 42,7 этэ) урбаанньыт-бааһынай хаһаайыстыбалар, 39,8 бырыһыанын (38,3 этэ) ыаллар кэтэх хаһаайыстыбалара, 18,3 бырыһыанын (19 этэ) кэпэрэтииптэр бас билэллэр. Онон, сылгыны үөрдээн иитиигэ кэпэрээссийэлэһии өссө кэҥиэн кэриэтэ бытарыйан иһэрэ көстөр. Атыы-тутуу эйгэтигэр убаһа (сылгы) этин сыаната кэлиҥҥҥи сылларга лаппа үрдээбитэ уонна сүөһүтээҕэр көрүүтэ судургута, ороскуота кырата дьон иҥсэтин көбүппүт бадахтаах.
Дьэ, аны баар-суох кыайыылаах салааҕа – табаны иитиигэ киирэбит. Былырыын тохсунньу 1 күнүнээҕи ааҕыынан, 162 568 таба баар эбит буоллаҕына, быйыл саҥа сылга үктэнэр сахха 166 563-кэ тиийбитэ чопчуланна. Онон 103,2 бырыһыаннаах эбиллиини ситиһэн, атын салаалартан уһулуччу көрдөрүүлэннэ. Дьиэ табатын 95,8 бырыһыана (159 490 төбө) тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр иитиллэр, улахан хаһаайыстыбалар табаларын ахсаанын 3,2 %-нан элбэттилэр. Урбаанньыт-бааһынайдар бас билиилэригэр 5 135 табалаахтар, былырыын баччаҕа 5 721 төбө баарын сарбыйдылар (89,8%). Кэтэх таба ахсаана эмиэ лаппа көҕүрээтэ: былырыыҥҥы 2 339 оннугар 1 938 төбө (82,9%). Онон, таба бүттүүн ахсаана эбиллэригэр тэриллиилээх улахан хаһаайыстыбалар баһылыыллара баһыйар суолталааҕын өссө төгүл бигэргэттэ.
Балартан ураты көрүҥнэргэ: сибиинньэ – 77,8% (2 433-тэн 1 892 ордубут), көтөр – 74,5% (944 931-тэн 704 358), коза, хой – 88,3% (1 270-тан 1 121), куруолук – 68% (1 289-тан 877) көрдөрүүлээхтэр. Маныаха сибиинньэлэрин ахсаанын урбаанньыт-бааһынай хаһаайыстыбалар эрэ эппиттэрин бэлиэтиэххэ син. Былырыыҥҥы 881 төбөлөрүн 944 оҥорбуттар. Дьиҥинэн, куһаҕан үчүгэйдээҕэр дылы, Хатастааҕы уонна Мархатааҕы сибиинньэ пиэримэлэрэ эстэннэр, ким дьиҥнээхтик үлэлиэн баҕалаахха – суол аһаҕас. Урукку тирэх бааһынайдар “тиллэн” кэлэннэр, үлэлэрин сөргүтэллэригэр кэм-кэрдии тосхойдо.
***
Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин дьиэ кыылын-сүөлүн иитиигэ эппиэттээх исписэлиистэрэ быһааралларынан, сүөһү-ас аҕыйаабыт сүрүн төрүөттэрэ – дьиэ кыылын-көтөрүн аһылыга уонна бэтэринээрийэ өҥөтө ыараан иһэллэрэ; сүөһү-хотон көрөр дьон сааһырыыта; хаһаайыстыбаларга ыанньыксыт, сүөсүһүт, сылгыһыт курдук тутаах үлэһиттэр уонна тыа хаһаайыстыбатын бары хайысхатыгар идэлээх дьон тиийбэттэрэ. Ону тэҥэ хамнас татыма, сүрүннээн, эдэр дьону тардыбат буолбута. Тириппэккэ-хоруппакка, аҕыйахта хамнанан элбэҕи “өлөрөр” өй-санаа баһыйар…
(Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Судаарыстыба статистикатын федеральнай сулууспата бүтэһиктээх сыыппаралары ыам ыйыгар биирдэ таһаарыаҕа).
Василий Никифоров
Читайте нас в:
