Людмила Константиновна Цой – Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын стипендиата, саха героическай эпоһын – Олоҥхону толорооччу уонна тарҕатааччы. Кини Таатта улууһун уонна өрөспүүбүлүкэ биир бастыҥ олоҥхону толорооччута.
Людмила Цой сэттэ олоҥхону толорор. Маны сэргэ өрөспүүбүлүкэ биир бастыҥ “Дьолуо” олоҥхону толорооччулар бөлөхтөрүн салайар. Людмила Константиновна олоҥхоҕо дириҥээн киирэн, илдьиритэн, бэйэтэ ураты көрүүтүн сэһэргиир таһымҥа тиийдэ.
Людмила Константиновна Таатта Ытык Күөлүгэр үөскээбитэ. А.И. Софронов-Алампа аатынан Ытык Күөл орто оскуолатын туйгун үөрэнээччитэ, лиидэрэ, оскуола комсомольскай тэрилтэтин сэкирэтээрэ этэ. Оскуола кэнниттэн Саха судаарыстыбаннай университетын физика факультетыгар үөрэммитэ. Үөрэппит учууталлара, үөрэнээччилэр да киниттэн салайааччы үүнэн тахсыан сабаҕалыыллара.
Людмила таптыыр идэтинэн үөрэммит оскуолатыгар учууталлаабыта. Дойду үрдүнэн уларыйыы кэмнэригэр кэргэннии Людмила уонна Георгий Цойдар атыы-эргиэн эйгэтигэр чааһынай тэрилтэ тэринэн үлэлээбиттэрэ. Билигин сылгы хаһаайыстыбалаахтар. Аҕалара уолаттарын кытта тутуу бөҕөтүн ыыталлар. Үс уол, биир кыыс оҕолоохтор, сиэннэр улааталлар. Биир уол Виктор анал байыаннай дьайыы буойуна.
Людмила Константиновна орто сааһыттан олоҥхо эйгэтигэр киирэн дьарыктанан, Олоҥхо умсулҕаныгар дууһатынан ылларбыта. Кини олоҥхо этитиилээх, уустук эйгэтигэр Кыыс Ньургун курдук кимиэллээхтик киирэн тыыллан-хабыллан таҕыста.
Ис кыаҕынан, эрчиминэн олоҥхо эйгэтигэр дириҥник киирэн, сэттэ олоҥхону толорон, этэн-тыынан, ыллаан-туойан толорор. Кини репертуарыгар М.Н. Андросова-Ионова “Үүс-аас бэйэлээх Үрүҥ Айыы Тойон ыччаттара”, “Күлкүл бөҕө уонна Силлирикээн эмээхсин икки”, К.Г. Оросин “Дьулуруйар Ньургун Боотур”, П.Е. Решетников-Көһөҥө “Уордайа Хаан”, “Айыы Дьураҕастай”, И.М. Давыдов-Дарыбыан Дабыыдап “Тойон Ньургун”, П.А. Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхолор бааллар.
Сэттэ олоҥхону толоруу эти-сиини эмньирэтэр өй-санаа үлэтэ олоҥхону толорооччу аайы бэриллибэт. Людмила Цой билигин Саха сирин биир бастыҥ олоҥхоһута.
Кини олоҥхону биирдиилээн толорууга Бүлүүгэ Олоҥхо Ыһыаҕар “Сэһэн сүнньүн тутааччы”, Чурапчы улууһугар аатырбыт олоҥхоһут И.Г. Тимофеев-Теплоухов төрөөбүтэ 150 сылыгар аналлаах өрөспүүбүлүкэтээҕи олоҥхо толоруутугар күрэххэ II истиэпэннээх лауреат, Чурапчы Мырылатыгар биллиилээх фольклорист Г.М. Васильев төрөөбүтэ 110 сылыгар аналлаах олоҥхону толорооччулар өрөспүүбүлүкэтээҕи күөн күрэстэригэр бастакы миэстэни ылбыта.
Олоҥхоһут М.Н. Андросова-Ионова төрөөбүтэ 155 сылыгар аналлаах “Ондуруоһап эмээхсин курдук онолуйа туойдахпына…” диэн өрөспүүбүлүкэтээҕи олоҥхо толорооччулар күрэстэригэр “Үгэс утума”, Алдаҥҥа олоҥхо Ыһыаҕар “Уһун тыыннаах толорооччу”, 2019 с., 2021с. “Уруйдан, улуу Олоҥхобут!” өрөспүүбүлүкэтээҕи фестивальга I истиэпэннээх лауреат буолан, инники сылдьар.
2018с. Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтигэр Уфа куоракка сэсэннэр – эпоһы толорооччулар Бүтүн Россиятааҕы куонкурустарыгар кыттан, лауреат үрдүк аатын ылан, түөскэ кэтэр үрүҥ көмүс бэлиэнэн наҕараадаламмыта.
2022с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин бөлөҕүн састаабыгар киирэн Калмыкияҕа “Эпосы мира на земле Джангар” фестивальга кыттан дипломант буолбута. III норуоттар икки ардыларынааҕы “По зову Земли Олонхо” эпоһы толорооччулар фестивалларыгар ситиһиилээхтик кыттыбыта, о.д.а.
Людмила Константиновна Цой саха фольклорун уонна олоҥхотун көхтөөх тарҕатааччыта. Людмила Цой тус бэйэтэ олоҥхону толоруунан дьарыктанарын сэргэ, салгыы диэн олоҥхо бөлөҕүн тэрийэн салайар. Бөлөҕүн “Дьолуо” диэн олус үчүгэй суолталаах тылынан сүрэхтээн ааттыыр.
Людмила Константиновна салалтатынан “Дьолуо” олоҥхоҕо аналлаах түһүлгэлэргэ көхтөөхтүк кыттан, билигин өрөспүүбүлүкэ киэн туттар биир бастыҥ бөлөҕө буолар. Дьолуолар 2017 с. “Уруйдан, улуу олоҥхобут!” өрөспүүбүлүкэтээҕи фестивалга У.Г. Нохсоороп анал бирииһин ылбыттара, Бүлүү улууһугар ыытыллыбыт Олоҥхо Ыһыаҕар куолаан толорууга бастаабыттара, Алдаҥҥа Олоҥхо Ыһыаҕар Кылаан-чыпчаалы ылар үрдүк чиэстэммиттэрэ, Үөһээ Бүлүүгэ Олоҥхо Ыһыаҕар иккис истиэпэннээх лауреат буолбуттара.
2018 с. Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтигэр Бүтүн Россиятааҕы эпоһы толорооччулар куонкурустарыгар лауреаттаабыттара. “Грани алмаза” – өрөспүүбүлүкэ, норуоттар икки ардыларынааҕы, Бүтүн Россиятааҕы куонкурустар кыайыылаахтарыгар аналлаах фестивальга “Бастыҥ фольклор ансаамбыла” номинация кыайыылаахтара.
“Северная радуга” норуоттар икки ардыларынааҕы фольклор фестивалыгар “Норуот тылынан айымньыта” номинацияҕа бастаабыттара. Дьэ, аатын курдук “Дьолуо” дьолуолаах бөлөх. “Дьолуоҕа” сэһэн сүнньүн, олоҥхо тэтимин Людмила Константиновна тутар.
Дьолуолар олоҥхо декадатыгар «Ыалга олоҥхолооһун” бырайыак чэрчитинэн Таатта Дьүлэйигэр Оруоһуттарга олоҥхолоон, А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх төрөөбүтэ 130 сылыгар “Сэргэ-үс кут” бырайыакка, о.д.а. үгүс бэлиэ тэрээһиннэргэ өрүү кытталлар.
Людмила Константиновна Цой олоҥхону ситиһиилээхтик толорорун, олоҥхону толорооччулар бөлөхтөрүн салайарын ааһан, аны сөхтөрүөн иһин, өссө олоҥхо философиятыгар дириҥээн үөрэтэн-чинчийэн, өбүгэлэрбит түҥ былыргыттан Куйаар сокуонун, сир-халлаан тутулун, планеталар, сулустар, иччилэр тустарынан этитии курдук билэн-көрөн, өйдөрүгэр сааһылаан, тылларыгар түһэрэн, олоҥхо оҥорон, сүдү айымньы сүрүн олуктарын сиргэ-буорга түһэрбэккэ, энчирэппэккэ аҕалбыттарын сөҕөн бэйэтин ураты көрүүтүн кэпсиир бөлөһүөк, сэһэнньит буола үүннэ.
Бүгүн Таатта улууһунааҕы норуот айымньытын дьиэтэ, Таатта улууһун Олоҥхо ассоциацията тэрийиилэринэн “Моя история – Россия” историческай пааркаҕа “Олоҥхоҕо Улуу куйаар тутула” диэн ааттаах өрөспүүбүлүкэ уонна Таатта улууһун биир бастыҥ олоҥхону толорооччута Людмила Константиновна Цой халлаан хаттыгастарын кэпсиир кэрэ кэпсээнин, сээркээн сэһэнин сэргээн истии буолла.
Олоҥхоҕо этиллэр халлаан хаттыгастарын, “үөһээ үлүскэннээх үрдүк мэҥэ халлаан”, “тохсус добун маҥан халлаан”, “дьулусханнаах дьолуо маҥан халлаан”, “үс хаттыгастаах үрдүк мэҥэ халлаан” диэн көннөрү этии, тыл оонньуута буолбатаҕын Людмила Цой эттээн-сииннээн, олохтоон быһаарар.
Аҕыс хаттыгастаах халлаан алын өттүгэр, үс хаттыгастаах халлаан үрүт өттүгэр олохтоох Үрүҥ Аар Тойон олорор сирэ тугун-ханныгын, күн систиэмэтиттэн туһунан ыраах көстөр сулустар бөлөхтөрүн сахалар эмиэ билэллэрин кинилэр сахалыы ааттаахтара туоһулуурун, Айыылар, иччилэр үөскээһиннэрин, Аал Луук мас диэн тугун сэһэргиир Людмила Константиновна. Салгыы кини суруйуутун ааҕан билсиҥ.
Олоҥхоҕо куйаар уонна киһи өйдөбүлэ
Олонхоҕо халлаан хаттыгастара кэпсэнэриттэн саҥа да ааҕар киһи олоҥхо куйаары кытта ситимнээҕин удумаҕалатыан сөп. П.А.Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олонхотун ааҕарбар, маҥнайгы ырыатыгар кэпсэнэр аан дойду айыллыытын, үөһээ, аллараа дойду кэпсэнэрин кэпсииргэ сүрдээҕин диэн ыарырҕаппытым.
Үөһээ аллараа дойдулары көтүтэн ааҕарым дуу диэн санаталаан ылбытым.Ол эрэн ыччакка олоҥхо ис хоһоонун, тутулун өйдөтөр гына уонна кинилэргэ арыый чугас өттүттэн, оскуолаҕа үөрэтэр астрономияларын, күннэтэ интэриэһиргиир гороскоптарын, астрология нөҥүө олоҥхо тылларын быһааран биэрээри ырытарга санаммытым.
Олонхоҕо халлаан элбэҕэ сөхтөрбүтүнэн бастаан халлааннартан саҕалаабытым.
“Халлаан хаттыгастара” диэн олонхоҕо планеталар, сулустар тулалара, икки ардылара эбит.
“Үөһээ үлүскэннээх үрдүк мэҥэ халлаан” диэни “мэҥэ” диэн тыл урут баар буола сылдьыбыт өлүүскэтэ диэн ис хоһоонугар олоҕуран Марс уонна Юпитер икки ардыларыгар эргийэ сылдьар астероидтар (мэҥэ таастар) эбит диэтим, оччотугар мэҥэ халлаан диэн Сиртэн мэҥэ таастарга диэри ырааҕа этиллэр эбит.
“Тохсус добун маҥан халлаан” диэни “тохсус” диэн ахсааныгар уонна “добун халлаан” диэн аһары ыраах диэн ис хоһоонугар олоҕуран бу Күн эргимтэтин (солнечная система) бүтүүтүгэр баар планеталар икки ардылара диэн сабаҕалаатым.
“Дьулусханнаах дьолуо маҥан халлаан ” — дьулусхан диэн тохтоло суох, түргэн хамсааһын диэн тыл ис хоһоонугар олоҕуран, тохтоло суох буола турар хамсааһыны көрдөрөр. Планеталар сулус тула эргийэллэр. Сулуспут бэйэтин тула эргийэр, куйаарга айанныыр суоллаах (траекториялаах).
“Үс хаттыгастаах үрдүк мэҥэ халлаан” диэни мэҥэ таастартан Күҥҥэ диэри үс планета, Меркурий (Мэндэҥэ), Венера (Дьэллэҥэ), Сир (Земля) баар диэҥҥэ олоҕуран бу сирдээҕи бөлөх (земные группы планет) диэн сабаҕалаатым.
“Аҕыс хаттыгастаах араҥас маҥан халлаан” диэни “аҕыс” диэн ахсааныгар олоҕуран Күн тула планеталар бүтэһик, кытыы өттүттэн күҥҥэ диэри халлааннара диэн өйдөөтүм.
Ол кэнниттэн ким хаһыс халлааҥҥа олорорун ырыттым.
Үрүҥ Аар тойон “аҕыс хаттыгастаах халлаан алын өттүгэр, үс хаттыгастаах халлаан үрүт өттүгэр” олорор диэни, Үрүҥ Аар тойон бу Күн эбит, Сирбититтэн Күҥҥэ диэри үс планета, хаттыгас баар, онтон түгэх бүтэһик планетаттан Күҥҥэ диэри аҕыс планета, хаттыгас баар диэҥҥэ олоҕуран бу икки араас сиртэн көрдөххө, араас халлаан тахсар эбит диэн быһаардым.
Куйаарга үөһээ алараа, хоту, соҕуруу диэн суох. Ону тэҥэ күнүһэ, түүнэ суох, барыта хараҥа, тыас-уус иһиллибэт сирэ (безвоздушное пространство) буоларын астрономия уруоктарыттан билэбит.
Планеталар былыргыттан сахалыы ааттанан кэлбиттэрэ. Меркурий-Мэндэҥэ, Венера-Дьэллэҥэ, Земля-Сир. Кинилэр олоҥхоҕо “Күн улуустара” эбиттэр (земная группа планет). Марс – Хатааһын чолбоно диэни тэҥҥэ “Айыы хаан аймаҕа” дэнэр эбит. Үргэл (Плеяды), Араҥас сулус (Большая медведица).
Аны бу Күн систиэмэтиттэн туһунан ыраах көстөр сулустар бөлөхтөрүн сахалар эмиэ билэллэрин туоһута — бу кинилэр сахалыы ааттара. Ыҥыыр Сулус (Козерог), Тайахтаах сулус (Водолей), Үс Мэндэҥэ (Рыбы), Саһыл Тумса (Овен), Эҥээр Сулус (Телец), Кус Уйата (Близнецы), Ынах Буута (Рак), Тоҥус Тимэҕэ (Лев), Куйбаҥ Кутурук (Дева), Быа Сулус (Весы), Кэһэх Сулус (Скорпион), Араҥас Сулус (Стрелец).
Саха айылҕа хаамыытынан олорор. Онтуката кытта халлаанын сулустарыгар баар. Кэһэх сулус. Добдурҕа саҕана суол туруута саха сэриилэһэ барара. Кэһэх диэн оноҕосторун хаата буоллаҕа. Сөп түбэһэр курдук. Аны Кус Уйата сулус. Кус кэлэн уйа туттар кэмэ. Ынах буута, от ыйа. Мэччирэҥ муҥутаан, ынахпыт буута буһара, идэһэ уойара-тоторо дии. Онон барыта оруннаахтык ааттаммыт.
Онтон мэҥэ халлаан үрдүгэр баар планеталар ааттарын “Дьулуруйар Ньургун Боотурга “ этиллэрэ барсар эбит дии санаатым. Ол курдук “үөһээҥҥи алларааҥҥы үөтүүлээх үс биис үрдүнэн, үөмэн тиийбэт үрдүк баһылыгынан бу киһи буоллун диэннэр бука барылара сүрэхтэрэ сөбүлээн Дьылҕа Тойон, Чыҥыс Хаан, Одун Хаан оҥоруута дуо дэтэннэр, огдолуйбат улуу күүстээннэр олохтообуттар эбит” диэҥҥэ олоҕуран Юпитер- Чыҥыс Хаан, Сатурн-Одун Хаан, Плутон-Дьылҕа Тойон диэн буолуохтарын сөп эбит диэн сабаҕалаатым.
Астрология этэринэн халлаан 12 дьиэҕэ араарыллан турар. Ол хантан кэлбит 12 дьиэ (бөлөх сулустар) диэтэххэ… Күммүт сыл устата бу 12 бөлөх сулустар аттыларынан ааһар, сылдьар суоллаах (траекториялаах). Хас дьиэ киһи күүһүн күдэҕин, үбүн харчытын, дьиэтин уотун, доруобуйатын, олоҕун аргыһын, дьону кытта алтыһыытын, үлэтин-хамнаһын, эргимтэтин, санаатын баттыгын көрдөрөр.
Ол онно үс планета хайа дьиэҕэ турбутуттан киһи олоҕо быһаччы тутулуктаах.”Чыҥыс Хаан ыйдаҕына”, — Юпитер чахчы сайдар кэҥиир суолгун көрдөрөр, “Одун Хаан оҥордоҕуна”, — Сатурн хааччахтыыр, бэрээдэктиир, оҥоһуутун оҥорор, “Дьылҕа Хаан эттэҕинэ” — Уран салайар, тосту уларытар, уураахтыыр.
“Үс биис ууһуттан үөмэн тиийбэт үрдүк баһылыгынан Чыҥыс Хааны олохтообуттар” диэн Күн эргимтэтигэр (Солнечнай системаҕа) Юпитер саамай түргэн, сабардамынан саамай улахан, ытылла, холоруктуу турар гаас мөчөхөтө буолан кырдьык даҕаны баһылыктыан баһылыктыыр.
Үөһээ дойду “соҕуруу соххор холорук дугуйдаммыт”, “мэҥэ халлаан үрүт өттүгэр” баарын туһунан этиллэр олоҥхоҕо. Ол аата мэҥэ таастар (астероидтар иилэрин) кэлин өттүгэр, холоруктуу турар Юпитер (ЧыҥысХаан) буолан тахсар.
Үөһээ дойду ”оҥойор уолугун үүтүгэр оҥолдьуйа олорор бааһыттан умсары холоруктуу турар уот оҕурук тайахтаах”диэнэ Юпитерга чахчы тохтообот холорук, кытаран көстөр аан талҕа (Фосфор торнадо) эрийэ турарын астрономия быһааран турар. “Алып чаалай халлаан аныардаах алаастаах” диэнэ — Юпитеры (Чыҥыс Хааны), сиртэн телескобунан көрдөххө, алып чаалай (кугас эриэн) буолан көстөр.
Аллараа дойду “арбаҕаһын бүрүммүтүнэн үөскээбит, адаҕатын кэппитинэн төрүөбүт” диэн Сатурн планета кэпсэнэр буолуон сөп эбит .Сатурн (Одун) чахчы адаҕалаах (кольца Сатурна), арбаҕастаах (ядовитый туман) .
Үөһээ, аллараа дойду диэни быһаардахха, үөһээ эппитим курдук, космоска үөһээ, аллараа суоҕугар олоҕурар.
Куйаар бары эттиктэрэ уустук хамсааһыҥҥа кытталлар, ол эбэтэр бэйэлэрин тула эргийэллэр, тардыллан сылдьар сулустарын тула эргийэллэр, ол сулустара бөлөхтөһөллөр (созвездие), ол бөлөхтөр чөмөхтөһөллөр (галактика).
Дьөлөрү үтүгэн үүтэ (черная дыра) диэн галактика ортотунааҕы, барыны барытын оборо, оннооҕор сырдык сардаҥатын быһыта тарда турар хара дьөлөҕөс буолуон сөп эбит.Тылдьыкка этиллэринэн “үтүгэн” диэн “неизвестная даль”.
«Алта айыы намыһын удаҕаттара” диэн Үргэл сулус бөлөҕө (Плеяды) буолуон сөп. Кыһыҥҥы Күн тэҥнэһиитин күн түүнүгэр ( ахсынньы ый 22 күнэ) халлаан оройугар Үргэл (Плеяды) тахсар, Күн эргимтэтигэр муҥутаан чугаһыыр. Олоҥхоҕо алта айыы намыһын удаҕаттара арчылыыр күүстээхтэр, бухатыыр кыргыһан күүһэ өһүллүүтүгэр, өлүүтүгэр кэлэннэр тилиннэрэллэр, тыҥыраҕыттан, баттаҕыттан бүтүн бухатыыры оҥорон таһаараллар.
Үргэл (Плеяды) бу биир сулус буолбакка, элбэх сулустар бөлөхтөрө, Сиртэн көрдөххө, алта улахан сулустартан турар, ол туһунан норуот номоҕор, “Илиадаҕа” кэпсэммит улуу титаннар киирсиилэригэр Посейдон алта кыыһа титаннары бааһырбыттарын эмтээбит буруйдарыгар Зевс бу алта кыыһы халлааҥҥа сулус оҥортоон хам хатаан кэбиспитэ кэпсэнэр, аҕаларын Посейдону Олимп таҥараларын утары барбыт буруйугар халлааны сүктэрэн кэбиһэллэр.
Ийэлэрэ Плеона кыргыттара Плеядалар (Үргэл) сулустара буолбут номохторугар олоҕурдахха, “алта айыы намыһын удаҕаттара арчылыыр, араҥаччылыыр” кыахтаахтарын сахалар да билэннэр, ахсынньы ый 22 күнүгэр Айыы намыһыннарга сүгүрүйэр эбиттэр.
Билигин кытайдар, индустар эрэ айбыт зодиактара буолбакка, урут да сахалар, былыргы былдьаһыктаах дьылларым быралыйар быраман мындааларыттан илдьэ кэлбит билиилэрэ буоларын олоҥхобут туоһулуурун өйдүүгүн.
“Орто курбуу-дьаҕыл дойдуга отут биэс биис ууһа олохсуйбут олохторун” быһаардахха, “үс саха үөскээн-үөдүйэн үүттээх үүчээн эттэнэ илигинэ” (дьон үөскүү илигинэ) үөһээ биис уустара (образование планет солнечной системы) билиҥҥи оннуларын була иликтэринэ, үөһээ үс биис уустара “сүүс үйэ тухары үҥүүнэн, үөрбэнэн өтөрүтэ түсүһэн, сүүс үйэ тухары сүтэн биэрбэт сүгүлээн, атыыр ампаалык, баһа атаҕа биллибэт балай бардама, соххор содуома, сүүс үйэ тухары сүтэн биэрбэт сүгүлээн” бу Күн эргимтэтин олохсуйуутун саҕанааҕы 4-5 млрд. сыл анараа өттүгэр Хатааһын чолбоно (Марс) уутун-хаарын, тулалыыр атмосфератын сүтэриитин туһунан кэпсэнэр диэн сабаҕалаатым.
Үс биис уустара бу планетаҕа олордохторуна астероидтар куйаартан кэлэн Марска тобулута түһэн, иҥнэн иэдээни, дэлби тэбиини оҥорбуттар, ол охсуу күүһэ Марс кэтэх өттүгэр бэриллэн, планета иэнэ быһа баран, вулканнар тоҕо ыстанан тахсыылара, Күн диэкиттэн күүстээх электромагнитнай сардаҥалар, онно эбии дэлби тэбииттэн үөскээбит сатарыйааһыннар (взрывная волна), Марс атмосфератын, уутун-хаарын көтүтүүгэ тиэрпиттэр курдук.
Оннук буоларын эрдэттэн сэрэйэн чугастыы эргийэр Сиргэ (Земля) икки атахтаах геннарын (баттаҕын, тыҥыраҕын) айыы намыһын удаҕаттарынан ыытан Сиргэ киһи баар буолбут сабаҕалааһыныгар сөпсөһөбүн. Киһи, “иэгэйэр икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх үс биис ууһуттан үтүмэхтэнэн ылан, босхо бастааҕынан, бокуйар сүһүөхтээҕинэн, сиик туман тыыннааҕынан орто дойду олоҕун олохтуурга улуу күтүрдэр, уот буурайдар ууруу ууран кээспиттэрэ үһү.”
Ол аата Чарльз Дарвин эппитинэн киһи эбисийээнэттэн үөскээбит буолбакка, Кураан Чолбонуттан (Марстан) геннара кэлэннэр, сөптөөх усулуобуйаҕа, пробиркаҕа клонирование көмөтүнэн кэриэтэ үөскээн үөдүйэн кэлбиппит курдук.
“Таас килиэ оҕо” бу Күн эргимтэтэ оннун булуон иннинэ Чыҥыс Хаан (Юпитер) Одун Хаантан (Сатурнтан) аргыһын (спутнигын), алыс чугаһаабытыгар, тардан ылбыта кэпсэнэр быһыылаах. “Хаттыгастаах хандыа маҥан халлаантан хантан да хараҕата суох, туналҕаннаах туой буор сиртэн туохтан да тутулуга суох, алдьархайдаах аллараа дойдуттан сиик-туман курдук ситимэ суох, түҥнэри холоруктуу турар” диэн этиллибит.
Аны “үөһээ дойдуттан үргүөр үргүйдэҕинэ, аллараа дойдуга аргыар аргыйдаҕына, орто дойдуга оһол олохсуйдаҕына, оччоҕуна эрэ” диэн этиллибитэ бу эттик Одуҥҥа (Сатурн), Чыҥыс Хааҥҥа (Юпитер), Сиргэ (Земля) да суох, туһунан эргийэ сылдьарын көрдөрөр.
Айыылар, иччилэр үөскээбиттэрин бэрээдэгин сэһэниттэн көрдөххө, олоҥхоҕо үксүгэр киһи орто дойдуга үөһээ дойдуттан сылгы буолан кэлэр диэҥҥэ олоҕуран, Дьөһөгөй Айыы – бу Сир атмосферата, ото маһа, кыыла сүөлэ үөскээһинэ. Кытай Бахсылааны иччи олохсуйуута – бу Сир полюстара, планетабыт иһигэр, ыгыллыыттан үөскээбит умайар тимир, вулканнар.
Сээркээн Сэһэн иччи олохсуйуута – бу атмосфера үөскээһинэ, атмосфера үөскээн тыас тарҕаныыта, үөскээһинэ эбит. Хатан Тэмиэрийэ иччи олохсуйуута — бу чаҕылҕантан уот үөскээһинэ. Өдүгэт Боотур уу иччитэ – бу Сиргэ уу баар буолуута кэпсэммит.
Онтон Баай Байанай иччи- кыыл сүөл үөскээһинэ.Эдьээн Иэйэхсит ийэ хотун – бу эр киһи, дьахтар үөскээһинэ, оҕо төрөөһүнэ. Айыыһыт Хаан Хотун – бу дьиэ сүөһүтүн иитии, ыал буолуу, тэнийии. АанАлахчын Хотун – бу тыллар үөскээһиннэрэ, алгыһы билинии кэпсэнэр эбит.
“Арҕаһыттан тэһииннээх айыы хаан аймахтара” диэн этии Сиргэ дьон Марстан кэлбиттэрин быһаарар. ”Көхсүттэн көнтөстөөх күн улууһа” диэн көнтөс бу сылгыны салайар бас быата диэҥҥэ олоҕурдахха тахсан кэлэр эбит. Чахчытын да Күн тардар күүһүнэн эргийэ сылдьаллар буоллаҕа Меркурий, Венера, Сир.
“Аал Луук мас” Күн эргимтэтигэр планеталары тардан турар электромагнитнай хонуу буолбакка, бүтүн галактика электромагнитнай хонуута эбит диэн сабаҕалаатым. Тоҕо диэтэргит, уустук планеталар, сулустар тардыһыы күүһүнэн эргийиилэрэ, бу, кэлиҥҥи астрономнар телескоптарын көрдөрүүтүнэн, умнастаах, лабаалаах мас курдук ойуу тахсан кэлэр эбит.
Улуу куйаар тутулун былыргы өбүгэлэрбит хайдах билэн көрөн тылларыгар түһэрэн олоҥхо оҥорон аҕалбыттарын аныгы киһи сөҕөр эрэ. Киҥкиниир киэҥ халлаан тутула былыргы норуоттарга этитии курдук киирэн, өйдөрүгэр сааһыланан, тыл көмөтүнэн үйэлэри уҥуордаан, сурук-бичик үөдүйүөр диэри тиийэн, кумааҕыга тиһиллэн олоҥхо буоллаҕа.
Оччоттон баччааҥҥа диэри олоҥхоһуттарбыт, хайдахтаах курдук кыһамньылаахтык олоҥхо олуктарын энчирэппэккэ, быспакка-оппокко тиэрдэннэр олоҥхобут аан дойду, киһи-аймах чулуу айымньыта буоллаҕа. Онон биһиги олоҥхо тылыгар ытыктабыллахтык сыһыаннаһыахтаахпыт. Санаатах аайы быһан-отон иһэр, ырыатын-тойугун эрэ толоро сатыыр оннуттан табыллыбат эбит.
Манна П.А.Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхотун маҥнайгы ырыатыгар ойууламмыт аан дойду айыллыытын, ырытан холоннум. Олоҥхо норуот айымньыта буоларын быһыытынан, олоҥхону толорооччу тус бэйэтин билиитигэр олоҕуран хайдах өйдөөбүтүн, ылыммытын тиэрдиэн сөп дии саныыбын.
Билиҥҥи балысханнык сайдар сахха, омук дьоно халҕаһалыы кэлиилэригэр саха итэҕэлэ омуктар итэҕэллэригэр суураллан симэлийиэн сөп. Ол иһин, итэҕэлбит төрдүн — олоҥхону үөрэтиэхтээхпит уонна ыччаттарбытыгар тиэрдиэхтээхпит.
Түҥ былыргыттан сахалар аан дойду, куйаар тутулун билэр, олохторугар туттар, дьылҕаларын суолун быһаарар этилэр, Кытай, Индия омуктарыттан туох да итэҕэһэ суох сайдыылаах эбиппит диэн кэлэр көлүөнэҕэ тиэрдэр ытык иэспит буолар.
Валентина Бочонина
Читайте нас в:
