Лидия Свинобоева хаартыскаҕа түһэриитэ
Саха сирин өрүстэригэр муус төһө халыҥый уонна хаар саппааһа хайдаҕый? Бу ыйытыыларга Гидрометеосулууспа Саха сиринээҕи салалтатын начаалынньыгын солбуйааччы Вячеслав Шехиров Росводресурс Өлүөнэ тардыытынааҕы уу салалтатын билим тэхиньиичэскэй сүбэтин мунньаҕар иһитиннэриитигэр хоруйдаата.
Ол иннинэ кини ааспыт күһүн балаҕан ыйыгар Саха сирин баһыйар өттүгэр халлаан сөрүүдүйбүтүн, ыйдааҕы орто температура нуормаҕа тэҥнэспитин уонна сорох сиргэ нуорматтан 1-2 кыраадыс намыһах буолбутун санатта. Ити кэмҥэ ыйдааҕы нуормаҕа хабааттар уонна 60-тан 130 бырыһыаҥҥа диэри элбэх сөҥүү түспүт. Оттон өрөспүүбүлүкэ соҕуруу уонна соҕуруулуу-илин өттүгэр, Томпо, Аллараа Халыма улуустарыгар уонна Эдьигээҥҥэ, Өлөөҥҥө сорох сиринэн сөҥүү түһүүтэ нуорматтан ырааҕынан итэҕэс. Марха өрүс тардыытыгар нуорманы 190-210 бырыһыан куоһарар самыыр түспүтэ бэлиэтэммит. Инньэ гынан, балаҕан ыйын бүтүүтэ кыһын кэлиэн иннинэ өрөспүүбүлүкэ үгүс өттүгэр сир-уот нуормаҕа сөп түбэһэр сииктээх тоҥмут.
– Саха сирин өрүстэригэр муус халыҥа, бу дьыл тохсунньу 20 күнүнээҕи кээмэйдээһин түмүгүнэн, элбэх сыллаах орто көрдөрүүгэ, сүрүннээн, 5 – 45 см тиийбэт, – диир Вячеслав Анатольевич. – Ол гынан баран, сорох учаастактарга – Өлүөнэҕэ Витим, Пеледуй, Покровскай, Хаҥалас (чохтоох), Сангаар, Бүлүүгэ Бүлүү куорат аттыларынан, Адыаччыга Чаккый төрдүнээҕи метео-ыстаансыйаҕа уонна Халымаҕа Зырянка бөһүөлэк аннынан нуорманы 5-тэн 35 см диэри куоһарар.
Муус Өлүөнэҕэ Витимтэн саҕалаан Күһүүргэ диэри 50-тан 140, Алдан, Амма, Бүлүү өрүстэр усталарын тухары 55-тэн 80, Дьааҥы, Адыаччы, Индигиир, Халыма өрүстэргэ 75-тэн 130 см диэри халыҥнаах. Ааспыт дэкээдэҕэ муус муҥутуур халыҥааһына Өлүөнэ өрүскэ Эдьигээн бөһүөлэгин аннынан бэлиэтэннэ: кээмэйдээһин көрдөрөрүнэн, 13 см. Былырыыҥҥы туһааннаах кэми кытта тэҥнээтэххэ, сорох учаастактарга муус 2 – 30 см халыҥ.
Эмиэ ити кэмҥэ кээмэйдэммит дааннайдарынан сирдэттэххэ, хаар дьапталҕата улаханнык арыттаһар. Ол курдук, Өлүөнэ өрүс аллараа сүүрүгэр 30-70 бырыһыан, ону тэҥэ хотугулуу-илин сытар Дьааҥы, Индигиир, Халыма өрүстэр тардыыларыгар хаар нуорматтан балачча халыҥ. Оттон Саха сирин киин улуустарыгар 10-30 бырыһыан, Алдан өрүс орто уонна аллараа сүүрүктэригэр итиэннэ Анаабыр өрүскэ, Бүлүү “байҕалын” тардыытыгар нуормаҕа тиийбэтэ бэлиэтэнэр. Алдан үөһээ сүүрүгэр, Ленскэй уонна Өлүөхүмэ улуустарыгар сорох сиринэн нуормаҕа чугасаһар хаардаахтар.
Былырыыҥҥыны кытта тэҥнээтэххэ, хаар саппааһа сир аайы биллэрдик арыттаһар. Халыма, Индигиир, Дьааҥы, Адыаччы өрүстэр тардыыларыгар итиэннэ Өлүөнэҕэ Эдьигээнтэн аллара, Булуҥ сиригэр-уотугар нуорманы 70 бырыһыан сабырыйар хаардаах, былырыын баччаҕа нуормаҕа тиийбэт этэ. Хаар өссө кулун тутарга балачча эбиллэрэ күүтүллэр.
Вячеслав Шехиров иһитиннэрэринэн, салгын орто температурата олунньуга Саха сирин баһыйар өттүгэр элбэх сыллааҕы орто көрдөрүүгэ тэҥ уонна 1 кыраадыһынан үрдүк, ити кэмҥэ хотугулуу-илин улуустарга (Халыма, Индигиир сүнньүлэринэн) 1-2 кыраадыс намыһах буолуоҕа. Оттон сөҥүү түһүүтэ өрөспүүбүлүкэ үгүс улуустарыгар нуормаҕа хабааттар уонна нуорматтан аҕыйах. Арай, арҕаа уонна хотугулуу-арҕаа улуустарга орто көрдөрүүттэн элбэх.
Вячеслав Анатольевич кулун тутарга уонна муус устарга түһэр хаар сааскы халааҥҥа улаханнык сабыдыаллаабатын, өрүс мууһа сүнньүнэн олунньунан тоҥон бүтэрин, кулун тутарга барбах 1-5 см халыҥыырын бэлиэтээтэ уонна быйылгы сааскы халаан хайдах быһыыланыан-майгыланыан туһунан барыллааһын сүбэлэри кулун тутар 6 күнүгэр, уһун болдьохтоох билгэлээһини муус устар 15 күнүгэр киэҥ билиигэ-көрүүгэ таһаарыахтарын иһитиннэрдэ. Нам улууһугар Өлүөнэ өрүс сүнньүнэн олорор нэһилиэктэр сааскы халаан уутун таһымын кээмэйдиир, кэтээн көрөр пуостар эбии тэриллэллэрин туруорсууларыгар Саха сиринээҕи Гидрометкиин начаалынньыгын солбуйааччы Өлүөхүмэ улууһугар Урицкай аттыгар сааскы халаан саҕана үлэлиир пуоһу улуус үбүгэр быйыл сааскыттан туруорарга кэпсэппиттэрин холобурдаата.
Василий Никифоров
Читайте нас в:
