Елизавета Семеновна сарсыарда түөрт чааһы ааһыыта уһуктан баран, уруккуну-хойуккуну санаан, уута кɵтɵн хаалла. Киһи сирбэт олоҕун олорон кэлбит курдук, ол эрээри, аһара табылынным диирэ бэйэни албыннаныыга тэҥнээх буолуо. Эдэр эрдэҕинэ киниэхэ иҥээҥнии сатаабыт уолу түһээн көрөн, сүрэҕэ күүскэ тэбэн, долгуйан уһугунна. Тоҕо долгуйбутун бэйэтэ даҕаны билбэккэ сытар…
Ол уол кинини оскуола сааһыттан эккирэппитэ даҕаны, атын уолга эргэ тахсан, дойдутуттан көһөн хаалбыта. Көһүөн иннинэ күһүөрү сайын уол суолга кинини көрсөн, кэмбиэрдээх суругу туттараат, саҥарбакка, ааhа турбута. Тэйэ түһэн баран, чочумча тохтоон, эргиллэн, Лизаны уйадыйбыт хараҕынан көрөн ылбыта. Ол кинилэр бүтэһик көрсүһүүлэрэ этэ. Лиза суругу эргим-ургум тутан баран, суумкатыгар уктан кэбиспитэ. Дьиэтигэр тиийэригэр сурук туһунан төрүт умнан кэбиспитэ, билсэ сылдьар киһитэ эрийэрин күүтэн, имэ кэйэн, төлөпүөн манаабыта. Киэһэ төлөпүөн тыаһаабытыгар сүүрэн тиийэн, туруупканы хаба тардан ылбыта.
“Алуо, алуо! Саҥарыый…” – диэн харда истээри иһиллээн турдаҕына, төлөпүөнэ кулугураан,“переговор” кэлбитин биллэрбитэ. Ыраах баҕайы киһитин саҥата: “Алуо…” – диэн үөрдүбүтэ. Онно кэтэһэн олорбут эдэр кыыс, сүрэҕэ айаҕынан тахсыах курдук өрүтэ мөхсөн, бэйэтэ даҕаны долгуйан, сап-салыбырас буолан хаалбыта. Тугу кэпсэппиттэрин бу диэн билигин букатын өйдөөбөт, эдэр, таптаhар дьон ахтыспыттарын эҥин туhунан билиммиттэрэ быһыылаах. Онно кэпсэтэ олорон, кыра балтыгар:“Суумкабыттан бэлиэтэнэр киниискэбин түргэнник аҕал”, – диэн соруйбута. Киhитэ кинини ыла кэлээри сылдьарын истэн олус үөрбүтэ, долгуйбута. “Сарсын туруналлар үһү” диэн дьонун үөһэ-аллара тутан, күтүөтү көрсүhэр түбүккэ түспүттэрэ.
Киэһэлик утуйаары сытан, сурук туһунан санаан суумкатын ылан көрбүтэ, суумкатыгар суох этэ. Балтыттан ыйыппытыгар: “Ороҥҥор сытан хаалбыта”, – диэн хоруйдаат, улаҕа диэки хайыһан утуйан мунна сурдурҕаабыта. Лиза орон кэннигэр түһэн хаалбыт суругубулан ылан, ааҕаары кэмбиэрин арыйан иһэн, сарсын аналлааҕа кэлэрин саныы биэрэн, аахпакка, тугу гынабын диэбиттии толкуйдуу түһэн баран, Жюль Верн “Таинственный остров” диэн ааҕа сылдьар кинигэтин быыһыгар укпута уонна кинигэ долбууругар ыраах соҕус көстүбэт сиргэ батары анньан кэбиспитэ.
Ити отуттан тахса сыл анараа өттүгэр буолбут түбэлтэни санаан, Лиза бүгүн хайдах даҕаны дойдутугар тиийэн, дьонун дьиэтиттэн ол суругу буларга сананна. Онно билигин кыра балта дьиэлэнэн олорор. Сылга биирдэ-иккитэ сылдьара эрээри, ол сурук туһунан хаһан даҕаны санаабатаҕа уонна өйдөөбөт даҕаны этэ. Бу бүгүн хайдах эрэ ол туһунан санаан кэллэ. Тоҕо аахпатаҕын бэйэтэ соччо өйдөөбөт. Сэттэ чааһы ааһыыта такси сакаастаан, дойдутугар айаннаан тиийэн, балтын ааҕы үөртэ. Били хаһан эрэ кини бэйэтин хоһугар киирэн кинигэ долбуурун көрөөрү гыммыта, долбуура суох этэ. Балтыттан кинигэлэри ханна гыммыттарын ыйыталаспытыгар кыыс мунаарда, эдьиийин соhуйбуттуу тэрбэччи кɵрдɵ.
– Ампаарга бааллара буолуо, ол эргэ кинигэлэргэ туохха наадыйдыҥ?
– Өйдүүрүҥ дуу, били мин мантан маҥнай көһөн барарбар суумкабыттан хостоон кэбиспит сурукпун?..
– Пахай, хантан өйдүөхпүнүй? Мин ол саҕана оҕо буоллаҕым дии…
– Дьэ, ол суругу булаары бу кэллим.
– Кыһалҕаҥ атын эбит дии. Оттон сонно аахпатаҕыҥ дуо?
– Суох, аахпатах буолан көрдүү кэллэҕим.
– Кинигэлэри оҕолор хомуйбуттара, хостоон кэбиспэтилэр ини. Ханнык кинигэҕэ баар этэй ол сурук?
– Дьэ, ону баҕас бэйэм билэбин. Булбатахпына хайыахпыный, оннук дьылҕалаах диэн санаахтыыр эрэ буоллаҕым…
Балтын кыра уолун илдьэ ампаарга тахсан, барыта быыл буолан хаалбыт кууллары сүөкэтэлээн, кинигэлэри хостоотулар. Кинигэлэр быылларын сото-сото, таһырдьа таһааран кыстаан истилэр. Кыра уол быылтан ытырдан ыла-ыла, сүрэҕэлдьээн кэтэҕин тарбана турара элбээбитин иһин эдьиийэ Лиза: “Чэ, эн баран оонньоо, мин бэйэм оргууй манна сылдьыам”, – диэбитигэр уол көҥүлгэ көппүт чыычаах курдук уулуссаҕа тахсан, оҕолору кытта мустан оонньуур сирдэрин диэки сүүрэ турда. Куулга баар кинигэлэри барытын хостоон таһаарда эрээри, били кинигэтин булбакка, ыксаан ылла. Онтон таска таһааран сааһылаабыт кинигэлэрин быыһыттан булан, көмүһү дуу, алмааһы дуу булбуттуу үөрэн, кинигэни сыллаамахтаата. Сүтүгэ кɵстɵн, сүрэҕэ битигирии тэптэ. Долгуйан, кинигэни түөһүгэр сыhыары тутан, арыйыан куттанан олоро түстэ. Сатаатар, суругу тоҕо аахпакка кинигэ быыһыгар укпутай, бэйэтиттэн бэйэтэ кэлэйэ санаата. Онтон синэ биир диэн баран, кинигэтин арыйа баттаата. Кинигэ быыһыгар суруга бу сытар эбит. Били кини кэмбиэри хастыы тардыбытынан, ситэри арыллыбакка, сыппытын курдук сыппыт. Лиза салыбырас буолбут илиитинэн кэмбиэрдээх суругу хаба тардан ылла. Дьэ уонна кэмбиэр таһыгар суруллубуту хас да сыл ааспытын кэнниттэн сиһилии аахта. “Петровой Лизе” диэн баран, “Попов Гоша” диэн бэйэтин аатын суруйбут уонна сэттэ сүрэх сулуhу уруһуйдаабыт.
Лиза кэмбиэри ситэри арыйан, урукку килиэккэлээх тэтэрээт лииһигэр суруллубут саhарбыт суругу хостоон таһаарда. Ааҕаары гыммыта, долгуйан эбитэ дуу, эбэтэр сааһыран дуу, хараҕа суругу таба көрбөккө, кыҥастаһа сатаан баран, илдьэ кэлбит суумкатыгар ааҕарга аналлаах ачыкыта баарын өйдөөн, ону ыла дьиэҕэ киирдэ. Дьиэҕэ киирбитигэр балта ыйыта тоһуйда:
– Хайа, эдьиэй, суруккун буллуҥ дуо?
– Баар эбит, – Лиза суругу көрдөрөөт, сиэбигэр уктан кэбистэ, хоско киирэн суумкатыттан ачыкытын ылан таҕыста.
– Чэ, кэл манна, ааҕыахха эрэ,– диэн баран балта дьыбаан диэки ыйда.
– Суох. Мин бэйэм. Бэйэм эрэ… – Лиза таһырдьа таҕыста. Ампаар таһыгар тиийэн ачыкытын кэттэ, суругу сиэбиттэн хостоон таһааран, аахпытынан барда:
“Лизушкам, эҕэрдэ!
Ити эйигин Лизушкам диэбиппэр, эн миэхэ кыыһырбаккар көрдөһөбүн. Тоҕо диэтэххэ, эн курдук чугастык саныыр киһим миэхэ суох. Эн атын уолга кэргэн тахсан көһөн бараары сылдьаргын мин истэммин наһаа хомойдум. Мин эйиэхэ тоҕо эрдэ таптыырбын билиммэккэ сылдьыбыппын билигин сиһилии быһааран суруйдахпына сатанар.
Бастакы тоҕо? Эн убайдаргын кытта бииргэ бодоруһан улааппытым. Ону эн барытын бэйэҥ билэҕин. Ол саҕана эн миигиттэн үс сыл балыс үчүгэйкээн кыысчаан этиҥ. Эйигин көрө-көрө убайдаргар наһаа ымсыырарым, эн курдук балтыланыахпын баҕарарым. Кэлин улааттаҕым аайы эйигин балтым курдук ымсыырбакка, уол кыыһы сөбүлүүрүнүү көрөр буолан барбытым. Эйигин көрөөрү эһиэхэ тиийэрим, эйигин көрдөхпүнэ ол күн миигиннээҕэр дьоллоох киһи суоҕунуу сананарым. Эн ол кэмҥэ миигин өйдөөн көрөрүҥ эбитэ дуу, суоҕа дуу, ону мин билбэппин. Дьиҥинэн эттэххэ, эйигин эрэ көрөөрү сылтах оҥостон, убайдаргар сырыттаҕым дии.
Иккис тоҕо? Билэриҥ курдук, мин тулаайах буоламмын аймахтарбар иитиллэн олорбутум, таҥаһым-сабым куһаҕана сыттаҕа. Хаар түһүөҕүттэн ууллуор диэри хаатыҥканан сылдьарбын эн элбэхтэ көрбүт буолуохтааххын. Ууллубутун кэннэ киирсэ саппыкыны күһүн сир тоҥуор диэри кэтэрим. Саҥа таҥаһы оҕо сааспар кэппэтэҕим. Ким эрэ эргэтин эбэтэр сирэн кэппэт буолбут таҥастарын биэрэллэрин кэтэрим. Эн убайдарыҥ таҥастарын эмиэ элбэхтэ кэппитим. Биирдэ эн дьонуҥ миэхэ өтүүккэ сиэтиллибит убайыҥ сибиитирэтин биэрбиттэрэ. Ону өйдүүрүҥ буолуо. Оскуолаҕа кэтэн тиийбиппэр, переменаҕа көрүдүөргэ кыргыттары кытта тураҥҥын: “Оо, мин убайым киэнин кэтэ сылдьар дии, биһигиттэн уоран ылбыт быһыылаах”, – диэбиккэр олус кыбыстыбытым, сааппытым. Эйигиттэн итинник тылы истиэм эрэ дии санаабатаҕым. Оскуолаттан тыаҕа тахсан, саһан олорон ытаабытым. Атах балай бараары санаталаан ылбытым. Онтон эйигин аны көрбөппүттэн куттанан тохтообутум. Миигин уоруйах диэбиккиттэн өһүргэммитим даҕаны иһин, эйигин син биир таптыырым.
Ол түбэлтэ кэнниттэн дьонуҥ таҥас биэрэ сатыылларын ылбат буолбутум. Күүстэринэн туттардахтарына, баран иһэн таһырдьа көхөҕө ыйаан хаалларан кэбиһэрим. Кыбыстан, оскуолаҕа ыытыллар биэчэрдэргэ сылдьыбат этим. Тиийдэхпинэ даҕаны, биир эмит кылааска саһан, бүтүөр диэри бүгэн олорорум. Биэчэр кэнниттэн таһырдьа тахсан, эн бараргын кэтиирим. Кэннигиттэн батыһарым, ол дьиэҕэр атаарар быһыым буоллаҕа. Эйиэхэ чугаһыахпын убайдаргыттан куттанарым. Биирдэ эйиэхэ Болуодьа саппыыска суруйбутун убайдарыҥ билэннэр, ол Болуодьаны кэһэтэ түһэн биэрээри миигин ыҥырбыттарыгар үөрүүнэн сөбүлэһэн барсыбытым. Ол уолу тутан ылан, сиргэ төкүнүтэ сылдьан тэбиэлээбиппит. Мин ис сүрэхпиттэн, күнүүлээн, тэбиэлээбитим.
Үһүс тоҕо? Мин аармыйаҕа ыҥырыллан барбытым. Онно сылдьан эйигин санаабатах күнүм суоҕа. Эн хаартыскаҕын күн аайы ылан көрөрүм уонна сыллыырым-ууруурум. Оскуолаҕа Бочуот дуоскатыгар ыйанан турбут хаартыскаҕын уоран ылбытым. Мин үчүгэйдик уруһуйдуур буоламмын, оскуолаҕа наар былакааттары уонна Саҥа Дьыллааҕы уруһуйдары оҥортороллоро. Биир күн Бочуот дуоскатын хаартыскаларын саҥардан биэрээри, миигин ыҥыран көмөлөһүннэрбиттэрэ. Мин оҕолор ааттарын суруйталаабытым. Эн хаартыскаҕын ылан, бэйэбэр кистэнэн кэбиспитим. Хаартысканы ыйыта сатаабыттарын билиммэтэҕим. Кэлин атын хаартысканы булан ыйаабыттара. Эн ааккын кыһаллан, кичэйэн суруйбутум. Билиҥҥэ диэри ол хаартыскаҕын ууруна сылдьабын.
Аармыйаттан кэлиибэр эн улаатан, өссө тупсубут этиҥ. Таптыыр кыыскын икки сыл кэнниттэн көрөрүҥ – киһи кыайан ойуулаабат дьикти түгэнэ. Ити курдук тоҕолорбун барытын сиһилии быһаардым. Оттон билигин эн миигиттэн баран эрэҕин. Ол гынан баран, син биир эйигин таптыам. Мин билигин туга даҕаны суоҕум иһин, хайаан даҕаны барыта баар буолуоҕа. Мин үөһэ тахсыам, ону өйдөө! Дьахтар бииргэ олороруттан сааппат киһитэ буолуом! Баҕар хас даҕаны сыл, баҕар үйэ даҕаны аастын, мин эйигин эрэ таптыырбын, эн, өйдөө!
Бары үчүгэйи кытта эйигин таптыыр уонна күүтэр Гоша”.
Лиза суругу ааҕан баран, өрдөөҕүнү санаан ылла. Кырдьык, ол уол кинилэргэ кэллэҕинэ хараҕын киниттэн араарбат этэ. Убайдарыгар суруйан, наар кинини туоһулаһарын киниэхэ кэпсииллэрэ. Ол гынан баран, бэйэлэрин икки ардыларыгар уолу күлүү гынааччылар. Аармыйаттан кэлбит кэмигэр этэ. Гоша итирэн баран, кини иннигэр тобуктаан олорон: “Мин эйигин таптыыбын”, – дии-дии сордоммутун убайа Гошаны охсоору гыммытын Лиза убайын бэйэтин кырбаабыта. Убайдара иккиэн куолаабыттара эрээри, хоппотохторо. Били кыра сылдьан баҕарбыттарынан охсо-тэбэ сылдьыбыт уоллара күүһүнэн-уоҕунан кинилэртэн таһыччы буолбут этэ. Аһара кырбаныах дьону Лиза кэлэн буойбута. Кыыһы көрөн, уол охсуһарын тохтотон, Лиза иннигэр тобуктаан олордоҕуна, убайдара тула көтө сылдьан тэбиэлээбиттэрин үрдүнэн туран көмүскэммэтэҕэ. Оннук кырбанан, сиргэ сытан хаалбыта. Лиза убайдарын буойбатаҕа. Кэһэйдэҕинэ, киһини сырсыа суоҕа, кэһэйэ түстүн дии саныы турбута. Оннук куһаҕан быһыытын санаан, билигин кыбыhынна, саатта. Гоша кинини таптыыр буолан, охсулларын-тэбиллэрин аахсыбакка, бэйэтин көмүскэммэккэ, олорон биэрбитин билигин кэлэн өйдөөтө.
Бу сурук сыппыта отут сэттэ сыл буолбут эбит. Ол кэннэ туох-туох буолбута биллибэт. Лиза иһигэр “маҥнайгы таптал ааһара биллэр буоллаҕа” дии санаан ылла. Балтыттан ити уол хайдах дьылҕаламмытын ыйыталаһар санаалаах дьиэҕэ киирдэ. Уонна суругу балтыгар биэрэн аахтарбытын кэнниттэн киниэхэ маннык кэпсээтэ:
– Егор Петрович Попов улуус саамай баай киһитэ буолан олорор. Бэйэтэ бас билэр хаһаайыстыбалаах. Сыhыы муҥунан сылгы, сүөһү иитэр уонна ону таһынан эргинэр. Оҕо-уруу диэн суох, аймахтарын оҕолорун барыларын үөрэттэрэн, үлэһит оҥортоон, дьоһуннаахтык олорор. Эн тоҕо киниэхэ тахсыбатаххыный? Ааккын билбэт буола байыах эбиккин. Соторутааҕыта ол ииппит дьонун кыыстарын кыыһын сыбаайбатыгар массыына бэлэхтээбитэ. Элбэх дьахтар ымсыыран эккирэппитин аккаастаан, эйигин таптыыра бэрдиттэн соҕотох сырыттаҕа. Көрүстэҕинэ, эйигин сураһааччы. Эйигин таптыы сылдьыбытын мин хантан билиэхпиний? Эдьиэй, баҕар, билигин даҕаны таптыыра, кэтэһэрэ буолуо, кытаат, дьолгун мүччү тутума!
– Эс, сүрэ бэрт дии, дьэ кэлэн байбытын кэннэ биирдэ баар буола түспүт үһүбүн.
– Ити суругун бүтүүтүгэр: “Хас даҕаны сыл, үйэ даҕаны аастын…” – диэбит буолбатах дуо?
– Оннугун оннук эрээри, сүрэ бэрт.
– Суруй-суруй.
– Ол туох диэн суруйабын? Мин бу баарбын диибин дуо?
– Оттон тыл үөрэхтээх киһи тугу эмэ толкуйдаа ээ. Соҕотохсуйбутуҥ ыраатта…
– Саатабын.
– Саатыма. Суруйбат буоллаххына, мин киниэхэ барытын кэпсээн биэриэм.
– Кэбис, таах эйиэхэ көрдөрөн. Киһини онно-манна киллэрээри.
– Суруйаҕын дуу, суох дуу?
– Чэ-чэ суруйуохха…
Иккиэн түүнү быһа олорон, сарсыарданан суруйан бүтэрдилэр. Балта суругу тиксэриэх буолан хаалла. Лиза төттөрү айаннаата. Кыбыстан, Гоша хараҕар көстүөн баҕарбат. Балта Егор Петровиһы көрсөн, суругу тиксэрдэ.
– Бу эйиэхэ сурук ыытта.
– Миэхэ дуо… Лизаттан? – Егор Петрович долгуйан, куолаһа титирэстээтэ уонна салҕалас илиилэринэн суругу ылла. Массыынатыгар олорон, оҕо сааһыттан сөбүлээн сылдьар кытылын үрдүгэр айаннаан тиийдэ. Массыынатыттан тахсан, аарыма хатыҥҥа кэллэ. Хатыҥ маҥан субатыгар быһаҕынан быһыта сотуллубут “Гоша + Лиза” диэн суругу имэрийэ туран, хатыҥҥа кэпсиирдии оргууй саҥарда.
– Хатыҥчааным, барытын билэн турдаҕыҥ. Ол саҕана эн эмиэ эдэр-сэнэх этиҥ, билигин бу аарыма хатыҥ буолан тураҕын. Эдэр сылдьан эн эккэр быһаҕынан хайыта сотон суруйбутум. Баҕар, ол даҕаны иһин биһиги холбоспокко сырыттахпыт. Бу бүгүн таптыыр киhибиттэн, Лизабыттан, сурук тутан, эйиэхэ кэллим. Ону иккиэн ааҕыахха, эн ону хайаан даҕаны истиэхтээххин. Сааһыран баран биирдэ бу бэйэлээх айылҕа кэрэтин алдьаппыппыттан кэмсинэр буоллум. Чэ, мин эйиэхэ ааҕан иһитиннэриэм”, – диэтэ Гоша уонна сиэбиттэн суругу хостоон таһааран, арыйа баттаата:
“Егор Петрович, дорообо!
Бу мин Лиза, Елизавета Семеновна, суруйан эрэбин. Били бүтэһик көрсүһүүбүтүгэр биэрбит суруккун отут сэттэ сыл буолан баран, дьэ аахтым. Ону бука диэн бырастыы гынаргар көрдөһөбүн.
Эн миигин таптыыргын, дьиҥинэн, мин билэр, сэрэйэр этим. Убайдарым,эн кэлэн бардаххына, миигин күлүү-элэк гынааччылар. Ити эйигин көрөөрү кэлээхтиир дииллэрэ. Ол иһин мин наһаа кыбыстарым. Ама, хайа кыыс таайыа суоҕай таптыыр киһи харахтарын. Бэйэм туспунан кэпсээтэххэ маннык. Били көһөн барбытым кэннэ эрбин кытта баара-суоҕа сэттэ эрэ сыл бииргэ олорбуппут. Ол быыһыгар икки кыыс уонна биир уол оҕолордоммутум. Эрим атын дьахтарга иирэн, арахсан барбыта, үс кыра оҕолоох олорон хаалбытым. Эрим оҕолорбор дьиэбин хаалларабын диэн, дойдубар барбакка, олохсуйа хаалбытым. Баҕар, суруккун эрдэ аахпытым буоллар дии саныыбын. Мин дьэ кэлэн эйиэхэ баайсар санаам суох. Эн билигин бэйэҥ билэҕин. Тоҕо бачча сааскар диэри соҕотох сырыттыҥ? Биир эмэ үчүгэй кыыһы булан ыал буолуоҥ хааллаҕа. Барытын миэхэ кэпсээбиттэрэ. Өр сылларга суруккун уура сытан баран, дьэ анаан сорунан туран кэлэн аахтым. Билигин биһиги эдэр дьон буолбатахпыт. Туох эмит санаалаах буоллаххына, эр киһигин дии. Чэ, манан кылгас сурукпун бүтэриим.
Лиза-Елизавета Семеновна”
Егор Петрович суругу ааҕан бүтэрдэ. Хатыҥы кууһан турдаҕына, хараҕыттан таммахтар саккыраатылар. Арыый уоскуйан баран, хатыҥҥа туһаайан эттэ:
– Эн мин олохпун барытын билэн-көрөн турдаҕыҥ. Сыл ахсын кэлэн, эйиэхэ ситиһиибин, хомолтобун барытын кэпсиирим. Бу иһиттиҥ дии туох диэбитин. “Туох эмит санаалаах буоллаххына…” диэбит дии. Мин билиҥҥэ диэри кинини таптыыбын, ону эн эрэ билэҕин, хатыҥчааным. Мин кинини өр даҕаны кэтэстим. Сотору кинини аҕалан, эйигин хайаан даҕаны көрдөрүөм. Эн Лизаны эмиэ сөбүлүөҥ, кини аатын хас эмит сыл тухары эккэр-сииҥҥэр иҥэринэн турдаҕыҥ. Чэ, мин бардым, аны доҕорбунаан кэлиэхпит…
Валерий Никифоров-Суор Уола
«Байанай» сурунаал архыыбыттан
Читайте нас в:
