Үгүс киһи кэлиҥҥи кэмҥэ Ньидьили күөл собото тоҕо аҕыйаабытын ыйыталаһар буолла. Онон командировка ылан, улуу эбэҕэ бэйэтигэр тиийэн, олохтоохтортон ыйыталаһар санаа үөскээбитэ.
Уруккуттан билсэр кырдьаҕаспар, Арыктаах төрүт олохтооҕор Дмитрий Иванович Николаевка хоноһолуу тиийдим. Дмитрий Иванович бэйэтин кэмигэр үлэ бөҕөтүн үлэлээбит, 22 сыл сэбиэт бэрэссэдээтэллээбит, 55 сыл нэһилиэгэр дьокутааттаабыт норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, улуус бочуоттаах олохтооҕо буолар. Киэһэ наллаан чэйдии олорон, кэлбит наадабынан кэпсэтиибитин саҕалаатыбыт.
— Дмитрий Иванович, бу эбэ уруккуттан соболоох этэ дуо? Урукку кэмҥэ муҥхалаан муҥутаан төһөнү ылбыттарын өйдүүгүн?
— 1949 сыллаахха диэри эбэ алыһар, ньычаа, тэҥили курдук өрүс балыгынан баай этэ, собо суоҕа. Биир эмит киһи 2-3 киилэлээх собону туттардаҕына, оннук сиртэн оччо улаханы туттарбыт үһү диэн кэпсэлгэ сылдьааччы. Ол оннугар ахсаана олох аҕыйах этэ. Үксүн оҕонньоттор бэйэ оҥоһуу кыл илиминэн балыктаан айахтарын ииттэн олорбуттара.
— Оччоҕо собо хаһааҥҥыттан үөскээбитэй?
— Мантан илин диэки, билигин Чагда учаастага буолан турар, уруккута “Кыһыл ыччат” холкуос олохсуйан үлэлээбит киэҥ алааһа баар. Ол алааска Дабаай Сэмэн диэн оҕонньор оттуур сирэ угуттаан, ходуһата тимирбит. Ол сир былыргы үйэттэн бу Ньидьилини кытта ситимнээх хоруулаах эбит. Ол хорууну хаһан кэбиспитигэр, Ньидьилигэ алдьархайдаах күүстээхтик бэрт бытархай алаас быччыкыта кутуллубут. Ол киирбит собо улаатан, 1957 сыллаахтан табаарынай бөдөҥ балыкка кубулуйан бултаммытынан киирэн барбыта. Сүүһүнэн киһи үлэлиир биэс биригээдэлээх, тиэхиньикэлээх Балык собуота ньиргийэн олорбута. Сэбиэскэй былаас кыаҕын онно көрөр этибит. Саас балтараа миэтирэ халыҥнаах мууһу тоҕо түһэн, биэстии биригээдэ кэлэн, балтараа ый устата муҥхалыыллара. Ордук 60-70-с сылларга күүскэ сиэппитэ. Онно биир түһүүгэ 28 туоннаны ылбыттара. Ол бастакы рекорд өр соҕус турбута, ким да кыайан алдьаппатаҕа. Оттон рекорд 36 туонна буолбута, итинник солбуйсан испиттэрэ. Кэлин сопхуос тэриллибитин кэннэ 1971 сыллаахха этэ дуу, 1972-гэ этэ дуу маннааҕы Егор Николаевич Ноговицын диэн уол биригээдэ тэрийэн бөһүөлэк анныгар муҥхалаабыта, онно 42 туоннаны ылбыта. Ол улахан рекорду салгыы куоһарбатахтара. Ол баһаам балыгы үс түүннээх күн түөрт тыраахтары холбоон киллэрэн, уочаратынан сыарҕаларга тиэйэн тыа саҕатыгар тэлгэппиттэрэ. Түүннэри тыраахтар фаратынан тыктаран туран, икки сууккаттан ордук ыспыттара. Урут биһиги эдэр эрдэхпитинэ эбэ уута түспүт сылыгар атынан кыайан айаннаабат этиҥ. Ат собо үрдүгэр үктэнэн айанныыр, оннугу билбэт сылгы сиргэнэн өрө ыстаҥалыы сылдьар буолааччы. Олохтоох сылгы собону аргыый аҕай сыҕарытан ааһааччы.
Бу эбэҕэ Балык собуотун аатырбыт биригэдьиирдэрэ Никифор Григорьевич Новгородов, Григорий Алексеевич Азаров о.д.а. биригээдэлэрэ үчүгэй көрдөрүүнү ыланнар, дойдуга улаханнык биллибиттэрэ. Үчүгэйдик табыллыбыт сылларыгар ол балтараа ый иһигэр 600-тэн тахса туоннаны дойдуга туттараллара. Муҥхалааһын бириэмэтэ кылгас этэ, көҥүл биэрэн олунньу 20-тэн кулун тутар 20-гэр диэри балыктыыллара. Аны сааһыары балык салгынныыр, мөлтүүр. Туох баар бырамыысыланнастаах куораттар, бөһүөлэктэр бары кэлэн уочараттыыллар, сөмөлүөтүнэн таһа сатыыллар этэ.
— Арба ити сылларга бу диэки гааһы булбуттара дии?
-1957-58 сыллардаахха бу эбэ арҕаа баһыгар Бадарааннаах диэн сиргэ гаас көрдүүр 113 баартыйа бөһүөлэк тэринэн олорбута. 564 киһилээҕэ, бэйэтэ пуортаах, оскуолалаах, балыыһалаах, хонтуоралаах, бэрт элбэх үлэһиттээх этэ. Бастаан гааһы Таас Тумуска булбуттара. Ол партиялар холбоһон, манна кэлэн 2600 м дириҥнээх сиртэн гааһы тоҕо тэптэрбиттэрэ. Ол иннинэ 700 миэтирэ дириҥнээх сири үүттээн эмиэ боруобалыы сылдьыбыттара. Уонча буровой үлэлээбитэ, бүтэһигэр ньиэп тахсыбытыгар сабыталаан кэбиспиттэрэ. Онно үлэлии сылдьар оробуочай дьоҥҥо үс күннээх сынньалаҥы биэрбиттэр этэ. Биһиги маҕаһыыммытыгар кэлэн ас-үөл атыылаһан барбыттара. Үтүө да дойдуга олороҕут, дьоллоох да дьоҥҥут, үтүөтүн кэлин билиэххит дии-дии хаамсаллар этэ. Ол гынан баран гаас турбалара биһигини таарыйбакка ааспыттара, бу кэлин дьэ тыа сирин нэһилиэктэрин гаастаатылар. Билигин ол бөһүөлэк сабыллан турар, булбут гаастара саппаас буолан сыттаҕа дии.
— Чэ, эбэбитигэр төннүөххэ, собото аҕыйаабыт биричиинэтин эн туохтан таҕыста дии саныыгын?
— Даамба үчүгэйдик көрүллэн турбута буоллар, өрүс балыга киириэ суохтаах этэ. Өрүс балыга саас уу сүүрүгүн утары айанныыр, ити киирэр сирэ күөлтэн тахсар үрэх. Ол иһин кыра да хайаҕас баар буоллаҕына, кутулла түһэр буоллаҕа дии. Кини собо ыаматынан аһылыктанар, онон үөскэппэт.
— Ол аата биричиинэтэ даамбаҕа сыттаҕа дии?
— Мин оҕо эрдэхпинэ оҕонньоттор мустан тиийэн талаҕынан быһыт оҥороллор этэ. Ону Сиэн быһыта диэн ааттыыллара. Оттон бу үчүгэй быһыты оҥороннор, 70-ча сылы быһа балыктаатылар. Ол бэйэтэ эргэрдэҕэ дии, хаста да оҥоро сатаатылар. Биһиги шлюзтаах гына оҥоруҥ диэн этии киллэрэ сатаабыппыт. Урут күөл кытыыта оттонор ходуһалаах этэ, ол сир билигин ууга тимирэн сытар. Шлюзтааҕа эбитэ буоллар, киһи аһа-саба сылдьыа, уутун регулировкалыа этэ.
— Оттон күөлгэ хас үрэх түһэрий? Луҥха киирэр дуу?
— Луҥха Ньидьилини кытта ситимэ суох, Горнайтан Чагданы таарыйан Тыайаҕа ааһар итиэннэ Куокуйунан Өлүөнэҕэ түһэр.
Бу күөл илин баһыгар Күҥкүйэ диэн улахан үрэхтээх уонна бэттэх Харыйа Үрэх диэн баар. Олор дьэ саас күүскэ ууларын киллэрэллэр. Уонна кыра-кыра уонтан тахса үрэх түһэр. Оттон күөлтэн биир эрэ үрэх тахсар, ити даамбалаах Сиэн үрэҕэ. Ол тиийэн Лүксүгүн күөлүгэр, салгыы Дьорооҥҥо тиийэн түһэр.
— Билигин муҥхаҕа сылдьан көрдөхпүнэ, барыта алыһар уонна сордоҥ эрэ кэлэр буолбут дии.
— Сордоҥ эмиэ аҕыйаата, искэҕин ыатаҕына, алыһар сиэн иһэр. Өрүс балыга былыр 1949 сыллаахха диэри баар этэ. Даамба тутуллуоҕуттан олох киирбэт буолбута. Бу кэлин биэс-алта сылтан бэттэх уу киирэр сирин хорон кэбиспиттэригэр киирэн, итиччэ үөскүү оҕуста.
— Ол аата бэйэбит маннык балаһыанньаҕа тиэртэхпит дии.
— Бэйэбит тиэртибит. Ол кэннэ күөл балыгын бэйэтэ итинник уларыта турар диэн сымыйа сураҕы ыыта сатыыллар
—Дмитрий Иванович, инникитин эбэ дьылҕатын хайдах көрөҕүн?
— Өрүс балыга улахан кислородка наадыйар. Сибилигин бу уута түһэн, кислорода аҕыйаан турар кэмигэр кини туруга мөлтүүр. Итиэннэ даамба тутуллан тастан уу киириитэ тохтооҕуна, өрүс балыга сыыйа аҕыйаан, аны уонча сылынан собобут эргийиэн сөп. Билигин собо чүөмпэҕэ сытар.
— Ол даамба сабыллыыта төһө элбэх үбү эрэйэрий?
— Даамба олоҕо, истиэнэтэ турдаҕа дии. Онно ууну ыытар-киллэрэр шлюз эрэ оҥоһуллуон наада. Дьиҥэр, оннук улахан үлэни, үбү эрэйбэт боростуой дьыала кыайтарбат. Наука үлэһиттэрэ, экологтар бырайыак оҥорон, онно үп көрдөрөн үлэлиир аатыраллар, балыга уларыйбытыгар ойбон алларан, ону үөрэтэ сатыыллар. Дьиҥэр, барыта олох судургу ээ.
Оҕо эрдэхпиттэн бу эбэҕэ иитиллэн улааппыт киһибин. 85 сааспар үктэнээри олоробун. Эбэни киһилии, дьиҥнээх хаһаайынныы көрөр түбэлтэҕэ эбэ урукку чөлүгэр түһэн, дьонун аһаппытын курдук аһата турар кыахтаах. Онон-манан науканан эргиппэккэ, уустугурдубакка, шлюзтаах даамбаны эрэ оҥоруохха наада.
— Дмитрий Иванович, бэйэҥ баҕа санааҕын ааҕааччыларбытыгар тиэрдэн кэбис.
— Дьоммун-сэргэбин Саҥа дьылынан эҕэрдэлиибин! Кэлбит сыл барыбытыгар ситиһиини, инникигэ эрэли, дьолу-соргуну, байылыат олоҕу аҕаллын. Бука бары иитэн-аһатан олорор айылҕабытыгар харыстабыллаахтык сыһыаннаһыаҕыҥ, сиргэ-уокка бары сиэри, үгэһи тутуһан сылдьыаҕыҥ.
Кэпсэттэ Виктор Эверстов
Читайте нас в:
