Сайа, норуот суруйааччыта
Дьахтар тугу эрэ хараҕар оҥорон көрөн, санаа ымыыта гыммытын илиитинэн тутан-хабан уһанар түгэнэ тиийэн кэллэҕинэ, майгылыын көнөн, ис-иһиттэн сырдаан, киҥинэйэн ыллыы сылдьар буолан хаалар идэлээх. Тина ийэтэ эмиэ аллаах бэйэлээхтик айанныыр иистэнэр массыыҥкатын мас тутааҕыттан эрийэн тилигирэтэрин быыһыгар «…диэн» диэн тохтобуллаах, ис хоһооно иһиллибэти киҥинэйэн ыллыы-ыллыы, түүн ортото ааһыар диэри «Ильич лаампатын» анныгар олорорун өйдүүр. Оҕолор, ийэлэрин илиитин уонна тохтуу-тохтуу тилигириир массыыҥка тимир атаҕын анныттан тахсан кэлиэхтээх саҥа таҥаһы кэтэһэ сатаан баран, көрөр түгэннэригэр тиийбэккэ утуйан хаалбыт буолаллар. Сарсыарда турдахтарына, хайаларын эрэ оронун баһыгар саҥа булууһа эбэтэр дьууппа, ардыгар өссө былаачыйа ыйаммыт буолар этэ.
«…диэн», – диэтэ Тина эмиэ тимэх тыһытын тигэн иннэлээх сабын түмүктүү тардарыгар. Эчи, бу былыргы ырыа киһи өйүгэр киирэн баран тахсыбат буоллаҕа эбээт…
Украинаҕа суох дииллэр
Күннээх хара саһылы,
Онно төрүт үөскээбэттэр
Кыппай маҥан кырсалар…
Тина сахсыйан ыллахха толбоннура оонньуур, бүтүн икки улахан кырсаттан тигиллибит, саба быраҕынан көрдөххө киһи киинигэр тиийэ сыһар мааны саҕаны бэрийэ олорон уоһун иһигэр мүчүк-мүчүк гынар. Ити оҕо сааһыгар күннэтэ истибит ырыата, дьиҥэ, элбэҕи да өйдөтөр-санатар эбит ээ.
Эркиҥҥэ ыйанан турар араадьыйаттан саха эр киһитин үрдүк, үөрүүлээх куолаһа украинка дьүөгэтигэр анаан күн аайы буурҕаны, тымныыны кытта хатыһан күндү түүлээҕи бултуу сылдьарын туһунан ыллыыра. Дьэ бу ырыа кинилэр ыал туораттан көрдөххө улаханнык ар-бур дэһиспэт ийэлээх аҕаларын элбэхтэ, киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук ис-истэриттэн оргуйан туран, хайа-хайалара иннилэрин бэрсибэт иирсээннэригэр тиэрдэрин Тина билигин кэлэн истиҥник санаан күлэн мүчүҥнүү олорор. Туох барыта ааспытын кэннэ күндү өйдөбүл буолар диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ.
– Биирдэ эмэ сахаларын кыргыттарыгар анаан бултаабат буоллахтара… – диэн араадьыйа ырыаһыта булчукка анаан уонна кинини үтүктэн да быһыылаах, иһиттин диэбиттии, ийэлэрэ куолаһын үрдэтэн чаҥкынаан ылар.
– Бу да дьахтар, кини бултуур үһү дуо? Ырыаны ыллаамына, ырыаһыт буоллаҕа дии… – аҕалара, кыыһырбытын биллэрэн, куолаһын сонотор.
– Ырыаны ыллаамына… Булду бултаамына… Бэйэлэрин кыргыттара буоллаҕына сыгынньах сылдьыахтара… – ийэлэрэ, мөҕүттэрэ киирдэҕинэ буоларыныы, түргэн-түргэнник саҥаран түтүгүрэтэр.
– Ханна, ким сыгынньах сүүрэн үлүйэн өлөн эрэрин көрдүҥ? Талбыт таҥастара баар! Дьэ биһиги таҥныбат этибит, билигин буоллаҕына таҥналлар…
Дьэ итини, сэрии кэминээҕи оҕо сааһы, олох таарыйымыах баара. Билигин ийэлэрэ, уйадыйан ыла-ыла, сурдьа сылаас таҥаһа суох буолан тымныйан өлөөхтөөбүтүн, эдьиийин кытта биир этэрбэһи уларсыһан кэтэн кыстаабыттарын ахтыа…
– Оттон килиэпкин хантан ылаҕыный? Килиэбэ суох эмиэ хоргуйан эрэриҥ буолаарай? Кимнээх үүннэрэн биһигини килиэптээн олороллоруй? Ол Украиналар бурдуктарын босхо биэриэхтээхтэр үһү дуо, биһиэхэ? – аҕалара, хотторон эрэрин сэрэйэн, харса суох кимэн киирэр санааланар.
– Ол кинилэр бурдуктарын барытын биһиэхэ ыытан баран бэйэлэрэ килиэбэ суох олороллор үһү дуо? Ааспыкка Пуочта Полина саһыл пиэрмэтин уонунан сургуустаах-бэчээттээх куулларын дьаһайан ыыттым диэн кэпсээннээх сылдьар этэ. Онтон аҕыйах эмэ куул, куул аҥаара олохтоох дьоҥҥо тоҕо хаалбат? Бачча тымныы сиргэ олорор дьоҥҥо түүлээх таҥас көрүллүө суохтаах дуу? Ол эргиччи сайын дойдутугар туохтарын түүлээҕэй диибин ээ, мин!
Дьахтарын тохтотор кыаҕа суох буолбут аҕа, үтүлүгүн, бэргэһэтин харбаат, таһырдьаны былдьаһан иһэн си-дьүгээр:
– Кулаак кыыһа кулаага өтөр буо! Сэбиэскэйдээн сиэ! Тотон ол-бу буоланнар… – диэн сүөһү биригэдьиирэ киһи хотоҥҥо ыанньыксыттарын кытта мөккүһэриттэн быһа тардыылары ардыгар дьиэтин иһигэр итинник халы-мааргы туттан, сөҕүрүйүөх да уокка арыыны кутан биэрэн, сэтэритэн кэбиһэр идэлээҕэ.
Аччык, атах сыгынньах ааспыт оҕо саастаах ийэ эрэйдээх түөрт улаатан иһэр кыыһын хайдах дьонтон хаалсыбат курдук таҥыннарар туһунан толкуйдуу сылдьан ону-маны санаан да, саҥаран да кэбиһэрэ буруй буолуо дуо? Оройуон тойотторун хотуттара, эргиэн хонтуоратын дьахталлара, киһи ымсыырыах, бастарыттан атахтарыгар диэри түүлээххэ сууламмыт буолаллар ээ. Ол аата атыыга син кэлэр эбитин үрдүк өһүөлээхтэр быһа үллэстэн эрдэхтэрэ… Оттон аҕа барахсан бэйэтэ да кыргыттарын дьонтон итэҕэһэ суох таҥыннарыан төһөлөөх баҕарара буолуой. Ол эрэн салайар дьонунааҕар кыра хамнастаах биригэдьиир киһи ону санаа хоту кыайан хааччыйбатын билэриттэн майгыта быыппастан ыларын баалыаҥ дуо. Уонна эр киһи оҕо тоҥмот курдук таҥынна да, туох буолуой дии саныыр. Кыргыттара ийэлэрэ тикпит тэбис-тэҥ, мах-маҕан куобах чомпойдорун кэтэн кэбистэхтэринэ, чоҕулуһан кимнээҕэр мааны оҕолор буола түһэллэр ээ. Улаатан, үлэһит буолан, улахан куораттарга баран санаабыттарын ылан таҥныахтара буоллаҕа эбээт…
Аҕата ийэлэрин «кулаага өтөн» диэн ыыстыыра эмиэ оруннаах этэ. «Бу кыыс эһэтэ кулаак буолан куолаһа быстыбыта» диэн Тинаны көрдүлэр да саныы-ахта охсор оҕонньоттор-эмээхситтэр дэриэбинэҕэ бааллара. Кыысчаан эһэм моонньун быһаҕынан быстахтара диэн ону өйдүүрэ. Аахпыт кинигэлэригэр барыларыгар кулаак диэн сүрдээх куһаҕан, бардам, акаары киһи буоларын туһунан суруллар. Онон кулаагы куолаһын быһан өлөрөллөрө сөптөөх да курдук этэ. Үйэтигэр көрбөтөх-билбэтэх эһэтин кыыс аһынар санаата суоҕа – кулаак буола-буола. Биирдэ ол туһунан туох да кэтэх санаата суох ийэтиттэн ыйыппытыгар ийэтэ үөһэ тыынан баран:
– Толооҥҥо сайылык пиэрмэ дьиэлэрин билэҕин дуо? – диэн хардары ыйыппыта.
Тина, сайыҥҥы уһун өрөбүлүгэр тарбыйах көрө, өссө биирдэ дьүөгэтинээн ыанньыксыт солбуйа сайылыкка олорон үлэлээбит буолан, онно баар дьиэлэри үчүгэйдик билэрэ: биир эргэ багдаллыбыт улахан дьиэҕэ уонна икки кыра дьиэлэргэ ыаллар, биир үс айахтаах уһун дьиэҕэ ыанньыксыт кыргыттар олороллоро, өссө үүт эрийэр дьиэ баара.
– Биир улахан дьиэ уонна үс айахтаах ампаар эн эһэҥ өтөҕүттэн киирэн тураллар, – диэн тоҕо эрэ намтаан хаалбыт куолаһынан этэн баран, ийэтэ киэр хайыһан түннүккэ тугу эрэ кыҥастастаҕа буолбута. Өссө биллибэтинэн хараҕын уутун соттон ылар курдук туттубута.
Ол түгэн кэнниттэн Тина кулаак эһэтин туһунан биирдэ да ыйыппатаҕа – ийэтигэр ити ыарыылаах кэпсэтии эбитин сүрэҕинэн таайбыта.
Тиналаах ийэлээх аҕалара «Булчут ырыатын» туһуттан итинник хапсыһыылара өссө элбэхтэ буолуоҕун, хата, ырыаны иккиэн бииргэ истэр түгэннэрэ аҕыйаҕа. Сүөһү биригэдьиирин уонна оҕо саадын асчытын үлэлэрин чаастара урут-хойут буолар этэ. Арай улахан кыыс буоларынан дьиэтээҕи үлэни барытын кэриэтэ дьарамай санныгар сүкпүт Тина, ити ырыаны араадьыйаҕа төһөлөөх элбэхтик истэ-истэ, сууйда-тараата, хомуйда буолла.
…Бултуйдахпына мин үөрэн
Түһээн көрөн үөрэбин:
Мин саһылбынан симэммит
Украинкам мичээрин…
Диэн…
Дьэ саҕа да саҕа! Кини бу сайын сылы быһа кыралаан мунньуммут харчытыгар уоппускатын киэнин эбэн, Риганан, Таллинынан эдэр хомуньуустарга бэриллибит чэпчэтиилээх путевканы туһанан, күүлэйдээн кэлбитэ. Эдэр хомуньуустар бөлөхтөрүгэр биир да омук сирин көрбүт киһи суох да буоллар, бары Прибалтиканы «омук дойдутун курдук» диэн сураҕын эрэ истэр, эбэтэр киинэҕэ эрэ көрөр дойдуларыгар тэҥнээбиттэрэ, бу нууччалыы кэпсэтэр дьону – саҥата суох үөһэнэн соҕус көрө-көрө аа-дьуо туттар-хаптар олохтоохтору уонна Москубаҕа, Ленинградка маарыннаабат ып-ыраас, чөкө, чуумпу куораттары сөҕө, сөбүлүү көрбүттэрэ. Атын улахан куораттарга буолуоҕунааҕар, бэйэлэрин Дьокуускайдарыгар кытта оптуобуска сахалыы кэпсэтэллэрэ бобуулааҕар үөрэммит дьон, уулуссаҕа бэйэ дьиэтигэр курдук бэйэ тылынан саҥа таһааран сэһэргэһэр көҥүл эбитин дьиктиргээбиттэрэ. Эмискэ күрүө аана аһылла биэрбитин өйдөөбөтөх кэнэн ньирэйдэр курдук чугуруҥнаһан, бэйэ-бэйэлэрин манаһан, ол босхо кэлбит көҥүлүнэн туһана охсубатахтара. Арай киэһэ гостиницаларыгар кэлэн сөхпүттэрин, дьиктиргээбиттэрин, сахалыы сиэллээн-кутуруктаан кэпсэтэ-кэпсэтэ, хас да чаанньык итии чэйи иһэн бүтэрэр этилэр.
Киин сиргэ тиийбит саха дьоно үксэ атыылаһар айдааннаах. Ис таҥастарыгар тигиллибит кистэлэҥ сиэптэригэр бары ботуччу харчылаахтар. Үксэ дьон үлэҕэ буолар. Кимиэхэ эрэ соппуоска, көстүүм, плащ, кимиэхэ эрэ сыбаайба таҥаһа, оҕолорго кэһии… Буолумуна, дэриэбинэҕэ оннооҕор Дьокуускайга ыһылла сытар табаар кыайан тиийэн кэлбэт.
Биирдэ сопхуос бастыҥ үлэһиттэрин Москубаҕа ВДНХ-ны көрдөрө илдьэ бара сылдьыбыттарыгар арай биир ыанньыксыттара тылланан-өстөнөн туран кэлбит үһү: «Бары биир халлаан анныгар тэҥ бырааптаах омуктар олоробут дииллэр-дииллэр даҕаны, тоҕо биһиэхэ туох да суоҕуй, тоҕо москубаларга эрэ баарый? Тоҕо кинилэр эрэ таптаабыттарын таҥналларый, кэлээскэҕэ үтэн хомпуот, дьаабылыка, халбаһы бөҕөтүн кэһэ сылдьан атыылаһалларый? Биһиги да оҕолорбут Саҥа дьылга эрэ буолбакка, сылы быһа дьаабылыканы сиэхтэрин баҕарбат үһүлэр дуо?!» Дьахтары бары саба түһэн арыычча тохтоппуттар.
Саах күрдьэр, ынах ыыр, сылгы көрөр, от охсор, ырыа-хоһоон ахсын өрө тутуллан хоһуллар чэрдээх ытыстаах үлэһит дьону салайан сырытыннарар сорудаҕы моой ылан барбыт сопхуос рабочкома тойон: «Аны ити арыылаахтары ханна да илдьэ барыллыа суоҕа», – диэбит. Онуоха: «Ол тоҕо биир Марыына эппитин аайы арыылаахтар бары буруйу сүгүөхтээхпитий…» – диэн аны ыанньыксыт биир дойдулаахтара бурҕайан туруох курдук буолбуттар. Москуба улуу дойдубут сүрэҕэ буоларын, манна элбэх омук дьоно сылдьарын, дьон мөлтөхтүк олорорун көрдөхтөрүнэ, бүтүн Сэбиэскэй Сойуус туһунан куһаҕан өйдөбүлү дойдуларыгар тиийэн ыһа-тоҕо кэпсиир кыахтаахтарын, хомуньууһуму туттахпытына, Арыылаахха да сотору Москуба олоҕун курдук уйгулаах олох кэлиэҕин эҥин туһунан тойон өр соҕус лиэксийэ аахпыт. Син биир иллэспэтэх көрүҥнээх ыанньыксыты бииргэ сылдьар дьоно бүтүн сэбиэскэйи түһэн биэрэр кыахтааҕын иһин кынчарыйа, «саахтаах хотонтон өссө Москубаҕа кэлэн Кириэмили көрөн баран махтамматын» сэмэлии олорбуттар…
…Тиналаах биир баай-талым универмаг хаһыс эрэ этээһигэр сылдьан, «эһиэхэ өссө бу баар» диэбиттии ыйанан турар кырса саҕаларыгар түбэһэ түспүттэрэ. Кырса саҕалар дойду «сымнаҕас көмүһүн» – түүлээҕи ийэ дойдуларыгар бултаан биэрэ турар хоту дойду дьоно прилавок нөҥүөттэн өҥөҥнөһө туралларын билиммэт курдук атын бэйэлээхтэрэ. Саҕалар «бу кырса» диэн киһи таайбатын курдук таҥастанан, кырымахтара кырыыланан, өҥнөрө-талалара тупсан, олох атын, мэктиэтигэр бу кинилэри атыылыыр уһун атахтаах, үрүҥ субалаах, омуктуу саҥарар тоҥуй көрүҥнээх кыргыттарга маарынныыр курдуктара.
Тина ийэтэ: «Биһиэхэ олох ону-маны ыла сатаайаҕын, бэйэҕэр туох эмит сыаналааҕы… баар буоллаҕына түүлээхтэ эҥин ылынаар», – диэн атаарбытын санаан, харахта симнэ харчытын олорчу ууран, дьиҥэ, хара саһылтан олох хаалсыбат көрүҥнээх улахан баҕайы кырса саҕаны ылынан кэбиспитэ. Бииргэ сылдьар дьоно сөҕүү-махтайыы, тутуу-хабыы бөҕө буолбуттара, сорохтор өссө өрө-таҥнары үрэн көрөн туох да дьиэги булбаккалар төбөлөрүн быһа илгистибиттэрэ. Үгүстэрэ эрдэ ону-маны «таах атыылаһан кэбиһэн» харчыларын бараабыттарын кэмсиммиттэрэ. «Бу хайдах итинник имитэллэрэ буолла, тугунан сууйаллара буолла? Биһиэхэ биир эмэ хоту кыыһа кырса бэргэһэлээх буоллаҕына, маннык мааны көстүүлээх буолбат дии…» саха дьоно төннүөхтэригэр диэри, санаан кэлэ-кэлэ, кырса саҕа туһунан кэпсэппиттэрэ.
Дьэ Тина ол саҕатын бу бүгүн бэйэтэ биэтэстээн, аныгы албаһынан сон уолугар тимэҕинэн иҥиннэриллэр гына оҥорон, санныгар ууран имэрийэ-томоруйа сиэркилэ иннигэр сэргэхсийэн турар. Ийэтинээн сүбэлэһэн, кини соччо кэппэтэх хоҥор өҥнөөх халтаҥ сонун бачыын диэн хаттык тутарга аналлаах сылаас таҥаһынан истээн биэрбиттэрэ. Кыыс хатыҥыр буолан, ону сөрү-сөп гына кэтэр. Онно мааны саҕаны уурдахха, сон да, киһи бэйэтэ да сирэйдиин уларыйар, сырдыы, тупса түһэр!
…Кини онно мин оннубар
Бурдук бэрдин үүннэрэр,
Оттон мин манна бултуубун
Украинка дьүөгэбэр…
Диэн… – Тина саҕатын санныгар лып курдук олордоору кыҥыы-кыҥыы тимэхтэрин өссө биирдэ көһөрөн тиктэ.
«Хайа, саҕаҕын оҥостон бүттүҥ дуо?» диэбиттии, түннүк нөҥүө, хараҥа халлаантан лаампа уотугар кылабачыйа-кылабачыйа, «кыппай маҥан кырса түүтүн» курдук маҥнайгы маҥан хаар түһэн үллүктээн барда.
Тиналаах Кугдаар оройуонун киинин улахан уулуссатыгар турар, оһоҕунан оттуллар эргэ уопсайга биир хостоох дьиэҕэ иккиэ буолан олороллор. Дьиэ кулуупка үлэлии сылдьан талаана батарбакка Дьокуускайга үлэлии барбыт кыыс киэнэ эбит, ол нэһилиэстибэ быһыытынан култуура бас билиитигэр киирбит. Салалталара быйыл үрдүк үөрэҕи бүтэрэн кэлбит Саргы диэн режиссер кыыһы уонна тыа кулуубун дириэктэринэн үлэлии сылдьан хомсомуол сэкирэтээрдээн, онтон «сетка» диэҥҥэ сааһынан, идэтинэн, дьахтар аймах буоларынан сөп түбэһэн эдэр хомуньуустар кэккэлэригэр ылыллан, устунан оройуоннаҕы култуура дьиэтин методиһынан саҥардыы бигэргэммит Тинаны «сулумах дьон бииргэ олоруҥ» диэн олохтоон кэбиспитэ. Онон дьэ бу бэйэ-бэйэлэрин саҥа көрсөр дьон дьукаахтыы буолан хаалбыттара.
Саргы элбэх саҥата суох, быыс булла да кинигэ ааҕан тахсар. Ол эрээри бииргэ олорон кэргэнниһэн бардахха, үөннээххэ тиллэр, дьээбэлэнэрин сөбүлүүр уонна күлүүк баҕайы кыыс эбит. «Оройуоннааҕы култуура дьиэтэ» – РДК диэн кырата да, улахана да суох тэрилтэлэригэр бииргэ үлэлиир дьүөгэлэр элбэхтэр. Онон ардыгар бу РДК-тан «икки хардыылаах» сиргэ турар кинилэр дьиэлэрэ элбэх кыыс аалыҥнаһар култууралар уопсайдарын да курдук буолан хаалар түгэннэрдээх.
Кинилэр үлэлэрэ, биллэн турар, улахан бырааһынньыктар иннилэринэ хаһааҥҥытааҕар да түбүктээх, сүүрүүлээх-көтүүлээх буолара өйдөнөр. Ордук Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин бырааһынньыгын, сэтинньи сэттистиир күнүн иннинэ. Кыргыттар сарсыарда параакка сылдьан баран киэһэ буолуохтаах үөрүүлээх мунньах, улахан кэнсиэр бэлэмин ситэрэ-хоторо кулууптарыгар тута тиийиэхтээхтэр. Аны параакка сылдьыбатыҥ эмиэ сатаммат, ким кэлбитин-кэлбэтэҕин бэлиэтээччи, били, «Служебный роман» киинэҕэ баар, барыны бары испииһэктии, билэ-көрө сылдьар тетя Шура курдук сыстан баран арахпат профсоюз хотуна кинилэргэ эмиэ баар.
Бу күн иччитэ кинини киэҥ көрүүгэ дьэ таһаарар түгэнин күүтэн, саҥа саҕа эргэ соҕуһа биллибэт буола сэргэхсийбит, мас билиэчиккэ тиириллибит хоҥор өҥнөөх сон санныгар кэтэрдиллэн, киирэр аан таһыгар буолбакка, утуйар хос ааныгар саайыллыбыт тоһоҕоҕо, онно киирэр-тахсар киһи хараҕын манньыта сандаарар. Онно киирэр-тахсар атын киһи Саргы эрэ буоллаҕа. Кини чахчы ымсыырбыт хараҕынан саҕаны көрөн ааһар, бэйэтин тымныыга хороччу тоҥон хаалар оҥоһуу, кугас өҥнөөх искусственнай түүлээх таҥастан тигиллибит эргэ саҥыйаҕа бу сону кытта кэккэлэстэҕинэ хайдах буолуоҕун санаатыгар оҥорон көрөр быһыылаах.
– Тина, маннык гыныахха. Эн кыргыттарга этэ иликкин дии? Кэллэхтэринэ хостон эмискэ саҥа соҥҥун кэтэн тахсаар. Соһуталаар! – Саргы сотору буолуохтаах соһуччу түгэнтэн эрдэттэн астынан күлэн кыччыгынаан ылар.
Бэрт сотору тымныыттан тэтэрэ кыыспыт имнэрдээх икки дьүөгэ ааны тэлэйэ баттаан киирэн кэллилэр:
– Ыччуу, өрөөн-хаһаан туран бүгүн тымныйдаҕай, үлүйэр дьон буоллубут. Хайа, эһиги олох да барар санааҕыт суох дуу?
Кырдьык, күн бэҕэһээҥҥэ диэри ириэрэ-ириэрэ инчэҕэйинэн хаардыы турбут бэйэтэ бүгүн кэлэн чыгыначчы тоҥорбут халлааны кыргыттар сөпкө мөҕүттэллэр. Быыһыгар «Москубаҕа Саха сиригэр курдук тымныы эбитэ буоллар, Өктөөп параада диэн суох буолуо этэ» диэн куолулуу түстүлэр. Дьон мустар сиригэр «мантан начаас тэбинэн» тиийиэхпит диэн, итии киллэрэ түһэн баран тахсарга сөбүлэстилэр. Дьүөгэлэр чэйдэрин иһэн күө-дьаа буола олордохторуна, Саргы «режиссердаабытын» курдук, Тина утуйар хостон соһуччу саҥа саҕалаах сонун кэтэн таҕыста. Дьүөгэлэр мэктиэтигэр ах баран ыллылар, онтон ойон туран уой-аай бөҕөтүн түһэрдилэр, көрүү-истии, соһуйуу-өмүрүү, эҕэрдэ үөһэ эҕэрдэ буоллулар.
Тина таһырдьа тахсаары туран үлэһит буолуоҕуттан кэтэр киис бэргэһэтэ саҥа саҕаҕа тэҥнээтэххэ олус эргэрбитин бэлиэтии көрдө, «эһиил саҥа бэргэһэ тэриннэххэ сөп эбит» дии санаата. Саҕата санныгар олорсо сылдьара да биллибэт, ол курдук чэпчэки. Кыыс, сылаас ытыһынан көннөрбүтэ буолан, өссө төгүл тапталлаахтык имэрийэн ылла.
Күлэн-үөрэн сүргэлэрэ көтөҕүллүбүт кыргыттар саҥа саҕалаах киһилэрин ортолоругар угуннулар: биир өттүгэр Саргы оҥоһуу саҥыйаҕынан эһэ оҕотун курдук мойбоһуйда, биир өттүттэн дубленка сонноох дьүөгэ тутуста. Ол курдук Тинаны «подружкалаан» – икки харытыттан дэбдэччи ылан кыргыттар болдьохтоох сиргэ тиийбиттэрэ, дьон мустан аалыҥнаспыта ырааппыт. Кинилэр быыстарыгар уһун уктаах кыһыл былааҕынан далбаатаммыт, түөстэригэр кыһыл сиидэһинэн гвоздика анньыммыт эдэр уолаттар уонна алтан турба, тэриэлкэ тутуурдаах музыкальнай оскуола духовой аркыастырын оҕолоро ала-чуо көстөллөр. Кыргыттар «оҕолор эрэйдээхтэр уостарын тимиргэ хам сыһыарар буолбуттар» диэн аһыннылар. Тэрилтэлэринэн тоҕуоруһан туран күлсүү-салсыы элбэх эрээри, дьон үксэ тоҥон атахтарын атахтарыгар охсо, кулгаахтарын, сирэйдэрин мускуна сылдьаллар, «ычча, хаһан саҕалыыллар» диир саҥалар иһиллэллэр. Ханна эрэ эр дьон саһа сатаабакка куолаҕыттан кэриһэн «истэрин ититинэн» эрэллэрэ көстөр.
Бу тымныыга микрофон аанньа холбоммот, муусуканы улаатыннарар тэрил булгуммут буолуон сөп, ону кулууп үлэһиттэрэ сэрэйэллэр. Бука, өссө да кэтэһиннэрэллэрэ буолуо. Саргы, этэрбэһэ суох буолан, соппуосканан сылдьар, онон атаҕа тоҥно быһыылаах. Дубленкалаах дьүөгэ илиитинэн икки кулгааҕын саба туттар – баайыы бэргэһэ абыраабата көстөр. Биир дьүөгэ маанымсыйан олох да чараастык кэлбит.
– Биһиги дьиэбит түннүгүнэн сэлэ дьон өрүс үрдүнэн баран эрэллэрэ көстүөхтээх ээ. Түннүгүнэн манаан туран кыһыл былаахтаах уолаттар көһүннүлэр да быһа сүүрэн тахсан эһээ Лениҥҥэ тиийиэхтэригэр диэри холуоннаҕа холбоһуохха сөп буоллаҕа? – Саргы соппуоската хаарга биир кэм хоочугуруу-хоочугуруу ыйытар-ыҥырар санааны этэр.
– Һууй-сиэ, баарыаҥҥыттан этиэххин! – дьүөгэлэр биир санаанан ыҥырыыны өйөөтүлэр.
Тина көрдөҕүнэ, дьон хараҕа киниэхэ хатанан ылар курдук. Кини дьиҥэ манна тура түһүө эбит да, дьүөгэлэриттэн хаалыа дуо, онон кэлбиттэрин курдук тутуһан, ити турар дьиэлэрин диэки түһүннүлэр. Таарычча уопсайдарын уһун, элбэх ааннаах «турбата суох дьиэтигэр» сылдьан чэпчэтинэн баран дьиэлэригэр хоочугураһан киирдилэр. Тымныыттан куотан киирбит дьону сарсыарда оттуллан сабыллыбыт оһохтоох дьиэ быр курдук сылааһынан илгийэ көрүстэ.
– Манна түннүккэ харабыл туруоран кэбиһиэххэ! – Саргы дьиэлэрин турар сирэ табыгастааҕын өссө биир өрүтэ көстүбүтүттэн үөрбүт аҕай.
– Уой дыы, саҕам? – эмиэ да соһуйбуттуу, эмиэ да саарбахтаабыттыы төлө көтөн тахсыбыт дьикти саҥа диэки бары хайыһа түстүлэр.
Сиэркилэ иннигэр уолуйан хаалбыт сирэйдээх Тина турар. Саҕата суох. Эмискэ эргэрэ түспүт хоҥор өҥнөөх сон кураанах санна тулаайахсыйан, саҕата суох хаалбытыттан бэйэтэ эмиэ ыксаабыт, кыбыстыбыт курдук. Кураанах уолукка Тина бэйэтин илиитинэн тикпит тимир тимэхтэрэ манна мааны саҕа аны суоҕун бигэргэтэрдии иччитэ суоҕунан килэччи көрөллөр.
– Хайдах? Ханна гынныҥ? – туох буолбутун ситэ өйдөөбөккө турар кыргыттартан ким эрэ мэнээк ыйытта.
– Оттон суох дии… – Тина саҕата олоро сылдьыахтаах сирин имэринэн ылбытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла, ытыһыгар билигин да саҕатын кылааннаах түүтэ халтарыҥнаан биллэр курдук этэ да… тарбаҕа тимир тимэх сыгынньах оройуттан иҥиннэ.
Хайдах-хайдаҕый? Оттон баарыан кэтэн тахсыбыта дии, бу илиитинэн бу маннык имэрийэ-имэрийэ. Анараа тиийэн ханна да, туохха да аараабатаҕа, сыстыбатаҕа, устубатаҕа… Кыргыттар ортолоругар чороонноох кымыс курдук дэбдэччи тутуллан сылдьыбыта. Хайдах билигин баар, билигин суох буолан хаалыахтааҕый?
Кыргыттар киирэр аантан сиэркилэҕэ диэри баары барытын уҥа-хаҥас ыһан, халбарытан көрдүлэр.
– Оо, уулуссаҕа түһэн хааллаҕа! – Саргы бастакынан таһырдьаны былдьаста. – Өссө онно сылдьыбыппыт, икки аҥы хайдыахха, биһиги Тиналыын кэлбит суолбутунан сүүрүөххэ!
Икки кыыс туалет диэки ыстаннылар, Тиналаах Саргы суолу, суол чугаһын элэҥнэтэн көрө-көрө, сиэлэр-хаамар икки ардынан турбут сирдэрин диэки тиэтэйдилэр. Санааларыгар саҥа хаары кытта хаар буолан ханна эрэ сытыахтаах. Тиийбиттэрэ, параат кутуруга ураатаан-хаһыытаан эһээ Ленин пааматынньыгын диэки бара турда. Турбут сирдэригэр тиийэн хайыахтарын билбэккэ тэпсиллэн чигдитийбит хаары кытта хаһыйа тэбиэлээн көрдүлэр.
– Манна турдахпына баар этэ дуо? Эһиги ортоҕутугар сылдьыбытым дии, – Тинаҕа саҥарар дьоҕура дьэ төннүөх курдук буолла.
– Олох өйдөөбөппүн… – Саргы икки илиитинэн чэчэгэйин хам тутунна, – отой өйдөөбөппүн.
– Оттон кэпсэппиппит эҥин дии… – Тина саҥатыгар кэлэйбит дорҕоон иһилиннэ.
– Оннук этэ эрээри… – Саргы хараҕын быһыччы көрөн өйдүү сатыыр, онтон төбөтүн быһа илгистэр, – отой туох да суох. Баҕар, кыргыттар өйдөөн көрбүттэрэ дуу.
Төннөллөрүгэр хас биирдии хаар чөмөҕүн, оллуру-боллуру сыныйан көрө-көрө бытааннык бардылар. Биир-икки киһи ааһар да, кинилэртэн туох диэн ыйытыаххыный? Сиргэ кырса саҕа сытарын көрбүккүт дуо? Эбэтэр саҕа тута сылдьар киһини көрбүккүт дуо? Хайдах эрэ сатамньыта суох дии. Баҕар, туалет иинигэр түһэн сытарын кыргыттар булбуттара буолаарай? Оннук сурах да баҕалаах буолла.
Кыргыттар эмиэ тугу да булбаккалар уопсай дьиэ олбуорун иһин чинчийэ сылдьаллар.
– Ол «дьиэбит» бары аанын барытын кэрийдибит. Туох да суох. Саатар биир эмэ киһи да суох… Ыйытыаҕы.
«Наһаа дьикти дии», «хайдах-хайдаҕый» дэһэ-дэһэ дьиэлэригэр төттөрү киирдилэр. Онно олорон өйдөһө-санаһа сатаатылар да, туох да туһа тахсыбата: бары Тина дьиэттэн тахсарыгар саҕалааҕын өйдүүллэр уонна төннөн киирэн баран бэйэтэ эппитигэр эрэ саҕата суоҕун көрбүттэр.
«Икки киһи хараҕа түөрт, түөрт киһи хараҕа аҕыс» диэннэр сылдьыбыт сирдэринэн өссө биирдэ баран көрдүлэр да, эмиэ мэлийдилэр.
«Хайдах-хайдаҕый…» диэн этииттэн атын саҥа кыайан тахсыбат да буолла. Тина «биэтэһин чараас саржанан гыммытым халтарыйан түспүтэ буолуо дуо» диэн толкуйдуур. Ол эрээри бүтүн биэс тимэх тухары хайдах бииригэр да иҥнибэккэ, хайдах ким да хараҕар көстүбэккэ-биллибэккэ ньылбырыйан хаалыай? Кыыстара ыксаабыт сирэйин көрө-көрө, дьүөгэлэр тугунан да көмөлөһөр кыахтара суоҕуттан кураанах эркиҥҥэ кэлэ-кэлэ сүүстэрин лобуйардыы «хайдах-хайдаҕый… оттон баара дии, тахсарбытыгар…» дэһэллэр.
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин үөрүүлээх киэһэтэ култуура дьиэтигэр сыл аайы ыытыллар киэбиттэн туораан-халыйан көрбөккө, чиҥ-чаҥ тэриллэн, этэҥҥэ ааста. Мэлдьи буоларын курдук, бастаан кыһыл сабыылаах уһун остуолга ытык-бэлиэ дьон кэккэлээн олордулар, онтон лип-лап оҥоһуулаах түрүбүүнэттэн уһуннук уонна уохтаахтык тыл эттилэр, онтон бастыҥ толорооччулартан сүүмэрдэммит кэнсиэр ньиргийдэ. Кулууп ааныгар кыһыл өрбөххө суруллубут тыллартан саҕалаан сыана кэтэҕэр «Аврора» крейсер ойуута, оннооҕор ол көстүүмнээх, хаалтыстаах дьон этиилэрин ис хоһооно, кэнсиэргэ талыллыбыт нүөмэрдэр да барылара сыл аайы уларыйбаттар, сүүс бырыһыан хатыланаллар быһыылаах да, ким да ону бэлиэтээн эппэт, бары истиэхтээхтэрин истэр, көрүөхтээхтэрин көрөр, ыллыахтаахтарын ыллыыр дьон быһыытынан, мүччүрүйбэт иэстэрин толоро кэлбиттии тутталлар. Ити барыта «Туругурдун Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ!», «Иннибит диэки, хомуньууһуму тутууга саҥа кирбиилэргэ!» диэн төлөннөөх этиилэринэн, уҕараабат ытыс таһыныынан түмүктэннэ, өссө биир «үөрүүлээх чаас бүппүтүнэн ааҕыллан», бары чэпчээбиттии эгди буоллулар.
Оттон ыччат оҥостон-тэринэн, кэнсиэр кэнниттэн саҕаланар үҥкүүгэ хойутаамаары оройуон киинин бары муннуктарыттан-хоннохторуттан сааскы уу тараанньыктанан биир сүрүҥҥэ хомулларыныы, оройуоннааҕы култуура дьиэтин диэки дьулуруйар. Аҕа саастаах дьон үөрүүлээх мунньах кэнниттэн дьиэлэрин диэки сулбу-халбы үктэнэн иһэн кинилэри омнуолаабыттыы көрөллөр, «ыччакка таансы эрэ наада» дэһэллэр. «Олороллорун олорбут, үлэлииллэрин үлэлээбит» дьон дьэҥкир утах кутуллубут кырапыына хоройор, тула тотоойу ас тэриэлкэ аайы кутуллан кэтэһэр, курустаал үрүүмпэлэр оһуохайдыы охсуохча чуочарыһар бырааһынньыктааҕы остуолларыгар тиэтэйэллэр.
«Сүтүктээх сүүс аньыылаах» диэбиттии, Тина саҕатын сүтэрэн кэбиспит кыһыытыгар-абатыгар ким буруйдаах буолуон сөбүн ырыта сытар. Чэ, бэйэтэ да буоллун – олус чараас, халтарыҥнас таҥаһынан биэтэстээн кэбиспитэ… Ортолоругар уктан иһэннэр, утары туран кэпсэтэ тураннар, кыргыттар биирдэрэ да саатар хайдах таба көрбөт… Оннук киһи хараҕар быраҕыллыбат таҥас этэ дуо… Ити Саргы атаҕа тоҥон төттөрү-таары сүүртэҕэ үһү… Хам бааччы туран баран парааттыы барбыттара буоллар, баҕар, олох да атын буолуо этэ… Аны ийэтэ итини иһиттэҕинэ хайдах курдук хомойуой, хомуруйуой?! Тина ити санааттан саһа, куота сатыырдыы умса түһэн сытар кус түүтэ көп сыттыгар сирэйин өссө дириҥник аста.
Кини отута буолан эрэр эрээри, кэргэн тахсар туһунан саҥардыы өйүгэр-санаатыгар киллэрэн эрэр. Оттон сүрэҕэ кими да таптаан иэйэ-куойа илик. Оҕо сааһыттан уол миигин таптыа, бэлиэтии көрүө диэн санааны өрүү чугаһаппат идэлээх. Онуоха буруйдаах… аата буолуон сөп. Кини пааспарыгар сурулларынан Харитина диэн, ону дьоно таптаан «хара кыыс Харачыай» диэн кэбиспиттэрэ тарҕана охсон, дэриэбинэ үрдүнэн кинини Харачыайтан, хара кыыс Харачыайтан атыннык ааттаабат этилэр. Ону бигэргэтэрдии кини тоҕо эрэ мылаа маҥан буолан айыллыбыт балтыларыттан барыларыттан хара, бииргэ сырыттаҕына үрүҥ курупааскылар ортолоругар алҕаска киирбит тураах оҕотун курдук көстөр кыыс этэ. Кыыс санаатыгар, кинини атыннык ааттаабыттара буоллар, олус дьоллоох буолуох эбит. Улаатан истэҕин аайы «хара кыыс Харачыай» диэн ким таптаан, ким күлүү гынан эттэхтэрин, көннөрү «Харачыай» да диэн ыҥырдахтарын ахсын киниэхэ анаммыт дьол-соргу тоҕо түһэн, тохтоло суох көҕүрээтэр көҕүрээн иһэрин курдук саныыр, бэйэлээх бэйэтин аатын өһүргэнэ, абааһы көрө истэр буолбута. Оннук туруктаах сылдьан тапталы саныа дуу, уолтан кэрэ сыһыаны кэтэһиэ дуу.
Ити барыта ийэтэ! Тулаайах кыыска үчүгэйдик сыһыаннаспыт Харытыана диэн баар үһү, ол аатын кини улахан кыыһыгар биэрбит. Аҕата төһө эмэ Татыйаас диэн ийэтин аатынан сүрэхтии сатаабытын үрдүнэн. Таня, Танюша буолан сылдьар төһөлөөх үчүгэй буолуох этэй. Аҕата өлүөн иннинэ биирдэ: «Дьэ эһиги ийэҕитин мөккүһэн кыайбакка бараары сылдьабын. Сыыһатын көрдөрөн туран билиммэт, эппитин кэлиилии кэбэ турар ньоҕой киһи кини баар…» – диэн туохтан эрэ сылтаан этэн кэбиспитэ кыыс өйүгэр хатанан хаалбыт.
Кини «хара кыыс Харачыайыттан» оскуоланы бүтэрээт, култуурунай-сырдатар учуулуссаҕа туттарса тиийээт да арахсыбыта. Абитуриент оҕолору кытта билсэригэр сүрдээҕин долгуйа-долгуйа, эрдэ бэлэмнэммитинэн аатын «Тина» диэн эрэлэ суох сибигинэйэ былаан этээтин кытта кини харатын ыйар аата кэбэҕэс баҕайытык умнуллубута, саҥа ааты ырыа-тойук аргыстаах эдэр оҕолор чыычаах үөрүн курдук тумустарыгар туппутунан сир-дойду аайы тэнитэ үрэл гыммыт курдук буолбуттара. Тина, сотору буолаат, мэктиэтигэр сирэйэ маҥхайарга, тупсарга дылы буолбута. Дьиҥэ, өрөспүүбүлүкэ бары муннуктарыттан кэлбит элбэх кыыс ортотугар Тинатааҕар харалар баар бөҕө буоллахтара. Кинилэр тастарыгар «оннук хара буолбатах эбиппин» диэн чэбдик тыал курдук сайан киирбит санаатыттан уонна хас хардыытын ахсын харата ахтыллар аата эмискэ арахсан хаалбытыттан тупсарга дылы буолбутун Тина билигин өйдүүр.
– Доо, милииссийэлэр күннэрин ыытарга бэйэбинэн тылланным, – Саргы кэпсээн-ипсээн киирдэ, – ону Саабынап диэн туох эрэ тойонноро киһи эрийдин диэбитин «бэйэм тиийэ сылдьыам» диэтим, үлэ чааһа бүтүүтэ кэллин диэбит.
Саргы эркини харбыалаһан уоту холбообутугар хос иһэ биирдэ сандаарыс гына түстэ. Тина саптан сыппыт чараас суорҕанын саараабыттыы туора хаһыйан оронугар олордо.
– Чэ, олоруоҥ дуо, вперед и с песней! Биһиги кинилэргэ кэнсиэр көрдөрүөхпүт, кинилэр биһиэхэ саҕабытын булан биэриэхтэрэ! – Саргы саҥата эрчимнэммит, санныгар саҕа уурунар курдук илиитинэн көрдөрдө, өссө тарбаҕынан түүтүн таптайан көннөрдө.
Бэҕэһээ кыргыттардыын кэнсиэр кэнниттэн манна киирэн сүбэлэһэн, сүтүгү милииссийэҕэ этиллиэхтээх эбит диэн түмүккэ кэлбиттэрэ. Арай ону хайдах баран, кимиэхэ туох диэн бастаан тиэрдиэхтээхтэрин ким да билбэт. Бары да милииссийэ, суут, дьыала-куолу диэҥҥэ ньоол бырыһыаннаах, туох да оннукка түбэһэ илик дьон эбиттэр. Дьыаланы быһа кэпсэтэргэ хата бэртээхэй төрүөтү Саргы тобулан кэлбит! Сэтинньи 10 күнүгэр буолуохтаах милииссийэ күнүгэр райком сорудаҕынан бэлэмнэнии барбыта ыраатта, арай ыытааччы ким буолара бигэргэнэ илик этэ.
Тиналаах Саргы үрдүк дьилэй олбуордаах багдаллыбыт улахан дьиэ ыарахан аанын аһан киирэн утары постка олорор, бэстилиэтигэр тиийэ сэбилэммит уолга кимиэхэ кэлбиттэрин эттилэр.
– Замполит күүтэр! – диэн уол дакылааттыы үөрэммит куолаһынан дьүлэй дьоҥҥо саҥарар курдук улаханнык эттэ.
Саргы, «һык» диэн күлэн иһэн, ханнык тэрилтэҕэ уонна туох көрдөһүүлээх кэлбитин өйдөөн быһыылаах, туттунна. Замполит кэбиниэтэ уһун синньигэс холлороон курдук быһыылаах доллоһуйбут улахан хос эбит. Эркинэ барыта маһынан тилэри сааллан баран хараҥа өҥнөөх лааҕынан сотуллубута киһи кутун-сүрүн баттыыр. Утары В.И. Ленин барельебын аннынан «Партия – ум, честь и совесть нашей эпохи» диэн пенопластан быһыллыбыт буукубалардаах сурук бэлтэрийэн көстөр. Балтыһахтыы тардыллыбыт остуол төбөтүгэр олорор эдэрчи киһи, кыргыттары көрөөт, туран кэллэ, манна кэлэн олоруҥ диэн уһун остуолу кыйа кэккэлээбит олоппостору ыйда.
Тина бу киһини көрөөт биллэ – партия райкомугар үлэлиир этэ, онтон милииссийэ начаалынньыгын солбуйааччы буолбут эбит дии…
– Харитина Ивановна… – эр киһи эмиэ билэн, кыыска төҥкөс гынна, – манна үлэлиигин дуо?
«Манна» – ол аата улуус киинигэр дуо диэн ыйыттаҕа, Тина урут тыа ыччатын лиидэрэ этэ буоллаҕа.
– Оннук, култуура дьиэтигэр киирдим, методиһынан. – Тина бу Сэмэн Трофимович диэн сирэй билэр киһитэ баарыттан үөрүөх курдук буолан иһэн аны кыбыстан барда. Олох билбэт киһитэ эбитэ буоллар, саҕата сүппүтүн кэпсииригэр арыый чэпчэки буолуох эбит.
– Хата, үчүгэй эбит. Мин эмиэ бу дуоһунаспар саҥа улахан сорудаҕым. Сценарийгыт баар ини?
Саргы суумкатын хаһан бүк тутуллубут хас да кумааҕыны таһаарда:
– Бу кэнсиэр кыттыылаахтара. Нүөмэрдэри өссө да чопчулуохпут. Эһиги өттүгүтүттэн туох этиилээххитий?
Сэмэн Трофимович ачыкытын кэтэн, тугу эрэ эбиэх-көҕүрэтиэх киһилии кумааҕылары биир-биир сирийэн көрдө.
– Биһиги наҕараада туттарыахтаахпыт, испииһэги оҥоро сылдьабыт.
Кэпсэтии манан бүтэр кутталланна, кыргыттар бэйэ-бэйэлэрин көрсөн ыллылар, сүрүн соруктарын эппэккэ тахсан барыахтара дуо, ама? Саргы Тина тус кыһалҕалаах киһи быһыытынан бэйэтэ этиэ, өссө билэр киһитэ эбит диэн күүтэ санаан олорбута, кыыһын сирэйэ кытарыаҕынан кытаран, тобугар уурбут суумкатын тутааҕын имитэ олорор.
– Трофим, ээ, Сэмэн Трофимович, биири ыйытаары гынабыт ээ… – Саргы бутулла-бутулла саҥарарын быыһыгар замполит петлицатын сирийэн одууласта. Щит и меч. Куйах уонна батас.
– Сөөп, ыйытан иһиҥ, – куорма таҥаһын сулустарыгар, батаһыгар-куйаҕыгар дьүөрэтэ суох намыын куолаһынан замполит унаарытар.
– Ити биһиги… Ээ, ол кэнсиэргэ сыһыана суох…
Сэмэн Трофимович соһуйбуттуу хонос гынна.
– Ити арай кэтиллэ сылдьар сыаналаах кырса саҕа сүтэн хааллаҕына, хайдах көрдүүгүтүй? – Саргы милииссийэ үлэһиттэрин «Наша служба и опасна и трудна…» диэн ырыаларынан өйдүүр, били хайдах этэй… «Если где-то человек попал в беду, мы поможем – мы все время на посту…»
– Хайдах кэтиллэ сылдьар саҕа? Былдьаан ылбыттара дуо? – Сэмэн Трофимович Саргы сирэйин ыксаабыттыы көрдө.
– Суох, суох! – кыргыттар иккиэн төбөлөрүн быһа илгиһиннилэр. – Көннөрү оннук сүтэн хаалбыт буоллаҕына? Кэтэн баран уулуссаҕа тахсарыгар баар, онтон кэлбитэ – суох буоллаҕына?
– Уоран ылбыттар дуо?
– Суох, суох! Түһэн хаалбыт быһыылаах, ону ким эрэ ыллаҕа дии, уулуссаҕа сытарын. Ону булуохха сөбө буолуо дуо?
Сэмэн Трофимович өссө да өйдөөбөккө олорор:
– Хайдах, оттон саҕаны быһаҕынан дуу, бирииппэнэн дуу быһан ыллахха эрэ сонуттан туллан кэлэр батта?
– Суох, суох! Ол саҕа тимэҕинэн соҥҥо иҥиннэриллэ сылдьыбыта.
Кыргыттар саҕаны ким эрэ кэнниттэн кэлэн туура тардан ылбыта буолуо диэни санааларыгар да оҕустарбакка сылдьыбыттар эбит. Замполит сөтөлүннэҕэ буолан уоһун саба туттан ылла. Дьиҥэ, күлэ сыспытын кистээтэ быһыылаах.
– Биһиэннэрэ чопчу уоруу дуу, халааһын дуу буоллаҕына эрэ ирдэһэллэр ээ. Итинниккэ кими эрэ уорбалаан доппуруостуур да, дьэгдьийэр да кыахтара суох буоллаҕа… – бу сырыыга көхсүн этиттэҕэ буолла, – хм-хм… соҕотоҕун сырыттаххына түһэн хаалбыт дуо? – эмиэ Саргы диэки көрдө.
– Суох, суох! Үс-түөрт буолан сылдьыбыттара, – Саргы, саҕатын сүтэрбит кыыс буолуон баҕарбакка, сүтэрээччини үһүс сирэйгэ этэ сатаата. Тинаны ыйан биэриэҕин аһына санаата, кыбыстан бэйэтэ арыычча олорор быһыылаах.
– Дьикти эбит. Уонна ким да ону өйдөөн көрбөтөх дуо? Хараҥаҕа сылдьыбыттар дуо?
– Суох, суох! Параакка, параакка баран иһэннэр.
– Дьиибэ эбит, күрүлүүр күнүс дуо?
– Оччоҕо тугу сүбэлиигин, саҕа оннук таах сүтэн хаалар дуо? – Тина, синигэр түһэн, син арыый өйдөөҕү ыйытта.
– Оо дьэ, тугу сүбэлиэххэ сөбө буолла, – Сэмэн Трофимович кылгас кыргыылаах баттаҕын түргэн-түргэнник өрүтэ имэриннэ. – Арай ким эрэ сиртэн ылан эрэрин көрбүт дьон баар буоллаҕына, ону ыйыталаһан көрүөхтэрин сөп эрээри, ону да ыгар-хаайар бырааптара суох. Кини уорбатах, сиргэ сытары, ким да киэнэ буолбатаҕы ылбыт буоллаҕа. Арай бэйэҕит кими эрэ уорбалыыр буоллаххытына… Ол бииргэ сылдьыбыт кыргыттаргыт хайдах кыргыттарый?
– Суох, суох! Олор үчүгэйдэр…
– Хайдах эбитэ буолла… Дьиэҕэ үчүгэйдик көрбүккүт дуо?
– Пахыай, оччоҕо итинниккэ милииссийэ олох да көмөтө суох эбит батта, – диэтэ оҕо курдук кэнэнник Саргы. Кини кырдьык да оҕо буолаахтаатаҕа – оскуола кэнниттэн институкка үөрэнээт үлэһит буолан кэлэн олорор киһи төһө саастааҕа биллэр.
Кыргыттар баарыан кэлэллэригэр хардыыларын аайы эбиллэн, улаатан испит эрэллэрэ үрүллүбүт саарык тэстэн тыына тахсарыныы хапсыс гынан хаалла.
– Сөп, баҕар, тугу эмэ иһиттэххитинэ кэлэн этиэххит буоллаҕа дии. Кырдьык, баҕар, ол элбэх дьон ортотугар ким эрэ ылбытын көрбүт дьон баар буолуохтара. Онно сайабылыанньа эҥин суруллар… – Сэмэн Трофимович кыргыттары эрэҥкэдитэр үүт-хайаҕас көрдүү сатаата. Бэйи, тугунан да көмөлөспөтөххө аны ол кэнсиэри кыһаллан тэрийбэккэлэр, кини бу солотугар бастакы улахан сорудаҕын атахтыы сылдьыахтара…
– Ол наҕараадаланар дьоҥҥутун испииһэккэ ааттарын толору суруйаарыҥ: Иванов И.И. диэн буолбакка, Иванов Иван Иванович диэн. Биллэрээччигэ ардыгар оннук испииһэги тиэрдэннэр провал буолааччы. Наҕараадаланар Иванов И точка. И точка! – Саргы, сабыс-саҥа үлэлээн эрэр киһи, бэйэтэ оннукка түбэһэ илик эрээри, кулууп үлэһиттэрэ кэпсэтэллэрин истибитэ, онон бу туһата суох милииссийэ тойонун иннигэр кинилэр үлэлэрэ эмиэ суолталааҕын көрдөрөөрү соруйан итинник эттэ.
– Сөп, сөп, – Сэмэн Трофимович туран аан диэки баран иһэр кыргыттарга кэҕиҥнээтэ. Кини өйүгэр ити «провал» диэн күүскэ этиллибит тыл хатанан хаалла. Провал эрэ буолбатын!
Эмискэ остуол атаҕын диэки туох эрэ, кутуйах, суох кутуйах буолбатах, күтэр кирийэн сытарын көрө биэрдэ. Һуу, бу тугуй! Хаһыытыы сыһан баран арыычча өрүһүнэн, күтэрэ хамсаабатын иһин аттыгар турар олоппоһу эһэ тардан ылан, олоппос атаҕынан көп түүлээх баҕайыны тиэрэ хаһыйан кэбистэ. Күтэр тиэрэ түспүтэ, дьээбэлэммитэ табыллыбытын «бэрт» диэн бэлиэтиирдии, үтүлүк тойон эрбэҕэ өрө чоройон көһүннэ! Андаатар үтүлүк эбит!
– Кыргыт-таар! Кыргыттар!
Саргылаах Тина, аан хоско соннорун кэтэн иһэн, Сэмэн Трофимович дьикти баҕайытык ыҥырбытыгар кэбиниэти хос өҥөйдүлэр. Киһилэрэ арай балтыһахтыы тардыллыбыт остуолун таһыгар аҥаар илиитин өрө уунан турар. Ол илиитигэр Тина мас кыстыырыгар, муус киллэрэригэр кэтэр андаатар үтүлүгүн аҥаарын туппут!
– Кыргыттар, бу эһиэнэ дуо?
Тина тоҕо да ити үтүлүгү кэппитэ буолла! Уонна устан баран сонун кытта хаалларбакка суумкатыгар уган кэбиниэккэ илдьэ киирбит… Оо дьэ, саат-суут… Сэмэн Трофимович «бэйэлэрэ дьалаҕай, хардыыларын ахсын таҥастарын маннык сүтэрэ сылдьар кыргыттар эбит» дии санаан турара көстөр. Тина Саргы диэки көрдө. Саргы онто суох саҕатын сүтэрээччи кыыс курдук көстөрүн өйдөөбүт, «тоҕо да ити дьиэ таһыгар анньынар үтүлүккүн кэтэн кэлбиккиний, өссө онтуккун милииссийэ хоһугар соруйан курдук түһэрэ-түһэрэҕин, сылдьыаҥ эбээт» диэбиттии, киэр хайыста.
Холлороон курдук уһун синньигэс быһыылаах хоһу туораан, тоҕо эрэ утары кэлбэккэ остуолун таһыгар хам хараҕаламмыт милииссийэ замполитыгар тиийэн кини илиититтэн ийэтэ хас эрэ сыллааҕыта тигэн биэрбитэ эргэрэн нэктийэ быһыытыйбыт андаатар тириитэ үтүлүгүн аҥаарын ылыар диэри сааппыт-кыбыстыбыт кыыс санаатыгар уһун да мүнүүтэлэр аастылар!
Утары эркиҥҥэ кырыытынан буолбут эһээ Ленин Саргы курдук эмиэ киэр хайыһан, бу кини саатын көрө-көрө көрбөтөҕө буолар курдук…
Күлүөххүн да, ытыаххын да билбэт буолар түгэннэргэр ити курдук түбэһэр буолар эбиккин…
Бэнидиэнньиккэ кулууп үлэһиттэрэ дириэктэрискэйгэ мустан дириэктэрдэрин кэтэһэллэр. Киһилэрэ баарыан эрдэ оройуон тойонун планеркатыгар барбыт буолуохтаах, онтон киирэн дьонугар сонуну-нуомаһы иһитиннэрэр, үлэни-хамнаһы ыйыталаһар, былаанныыр идэлээх. Дириэктэр кэллэр кэлэн быстыбата, туох ааттааҕын мунньахтаатахтара буолла? Үлэһиттэр, дьиҥэ, соччо кэтэһиэ да суох эбиттэр эрээри, баһаартан сэрэхтээх буолууга инструкция ааҕан баран барыам этэ диэн баһаарынай сулууспаттан кэлэн олорор куормалаах эдэр киһи ыксыыр.
– Оттон ааҕан баран бар ээ, ким эйигин тутар, – диир норуодунай тыйаатыр режиссера, сааһыра барбыт Ньукулаайап.
– Оттон дириэктэргит баар буолуохтаах буоллаҕа…
– Ааҕа олор ээ, бүтүөххэр диэри киирэр ини, хайа, эбиэт буолаары гынна, – идэлэринэн аа-дьуо соторутааҕыта мустубут да буоллаллар, кулууп үлэһиттэрэ сурах хоту эмиэ ыксаабыта буоллулар.
Инспектор уол паапкатын арыйан, баһаарга сэрэхтээх буолуу туһунан кумааҕыга туох суруллубутун биир да тылы көҕүрэппэккэ лобугураччы аахта. Туочука, соппутуой эрэ диэбэтэ быһыылаах. Онтон сүрдээҕин кичэйэн бэлэмнээбит кэрчигэр кэлиитэ кини ааҕарын тохтотон, «тугу да кэпсээ» диэбиттии, ээл-дээл олорор үлэһиттэри элэс көрөн ылла. Онтон бу үлэһиттэр баһаар буолар түбэлтэтигэр хас биирдиилэрэ тугу гыныахтаахтарын испииһэктэн көрөн аттарбытын ааттарынан-суолларынан ыйан, ааҕан барда:
– Саалаҕа көрөөччү олорор кэмигэр уот турдаҕына Степан Васильевич Николаев баһаарынай ааннары аһан дьону таһаартыыр. Мария Семеновна Кириллина сиэйпэттэн докумуоннары быыһыыр. Анатолий Иннокентьевич Макаров рубильнигы араарар, Васильева…
– Хайдах-хайдаҕый, оҕолор, ол?! – Ньукулаайап сүрдээҕин соһуйбут быһыынан баһаарынай уолун быһа түһэн мух-мах ыытта. – Хайдах ол мин, бачча саастаах киһи, баһаарынай ааннары аһаммын, аны онтубут күлүүһэ эҥинэ ханна эбитэ буолла, билбэтим, олох да ыбылы ханапаахыланан турар буоллаҕына да көҥүлэ, сааланы толору олорбут дьону сааһылаан, һай-һат диэн таһаартыахпар диэри, таһаартыырым да биллибэт, дьон ыксаатаҕына үөр сүөһүттэн атын буолбат, онно үнтү тэпсэн өлөрөн да кээһиэхтэрин сөп, ол тухары бу Макаарап курдук эдэр, күүһүн ортотугар сылдьар эр киһи хайдах рубильнигы эрэ араара туруохтааҕый?! – Ньукулаайап, улаханнык балыллыбыттыы туттан, өс саҕа буолла.
Макаарап худуоһунньук, «һэ» диэн күлэн кэбиһэ-кэбиһэ, саҥата суох атаҕын атаҕар ууран быар куустан олордо. Үлэһиттэр бары салгыы туох кэпсэтии тахсарын сэҥээрэн сэргэхсийэ, олбохторугар хамсыы-имсии түстүлэр.
– Рубильнигы биирдэ маннык гынан арааран кэбиһэр буоллаҕа дии. Эбэтэр хаста да маннык хос-хос араара турар дуу? Мин дьону таһаартыы сылдьан тэпсиллэн өлүөхпэр диэри? – Ньукулаайап рубильнигы араарардыы туттубут илиитэ хаста да үөһэ-аллара күөрэҥнээтэ. – Эбэтэр арааран баран миигин быыһыы кэллин. Итинник диэн ити кумааҕыга суруй.
– Кырдьык, киэһэ ким хойут бүппүт тахсан иһэн көннөрү аллара баттаан эрэ ааһар рубильнига батта? Макаарапка наһаа чэпчэки үлэни биэрбиккит… – үлэһиттэр күө-дьаа буолан Ньукулаайабы өйүүллэр.
– Мин тоҕо ол сиэйпэни хаһа сылдьыахтаахпыный, тыыммын тэскилэппэккэ? Дириэктэр бэйэтэ кумааҕыларын быыһаатын. Кумааҕыта да суох онно, кимиэхэ да наадата суох арай бэчээт сытара буолуо соҕотоҕун… Ол бэчээт туһуттан уокка былдьаммаппыын, хайа ол иккис этээскэ тахса-тахсабын… – аны кассир Мария өһүргэнэн эһиллэҥнээн туран кэллэ.
Ханнык баҕарар тэрилтэҕэ инструкцияны дьон холкутук истэн баран, холкутук илии баттыыр ээ. Баһаарынай уол бу уот курдук күөдьүйэн тахсан эрэр сабатаас көрдүгэнин хайдах саба тутуон билбэккэ муннукка хааллан олордоҕуна, дириэктэр киирэн кэлэн хата быыһаата:
– Хайа бу Ньукулаайап норуодунай тыйаатыр артыыһа буолан испэктээгин кульминациятыгар тиийэн эрэр дуу? Ытыс эрэ тыаһа суох? – кини үлэһиттэрин билэрэ бэрт буолан туох буола турарын эрдэттэн сэрэйэн, эҕэлээхтик этэн-тыынан киирбититтэн бу дьон бары дьээбэлэнэ олороллорун баһаарынай уол дьэ өйдөөн, кыыһырбыттыы сулус курдугунан көрүөлээтэ.
– Үлэлии сылдьар дьону хаадьылыыргытын эрэ билэҕит, бэйэҕит хайдах үлэлииргитин көрүммэккит. Планеркаҕа олорон сирдээн тимириэхпин сир кытаанах буолла, – дириэктэр инструктор уолу атааран баран «суоһурҕанан да диэн» диэбит курдук сонун истээри сэгэйэн олорор үлэһиттэрин кэриччи көрдө. – Милииссийэ начаалынньыга сыыр намыһахтыы миигин тутан сиэтэ.
– Дьээ эрэ!
– «Култууралар иэдэйбиттэр, репертуардарын эҥин олох көрүммэт буолбуттар. Милииссийэ күнүгэр тахсан маныыһыт кыыс ырыатын ыллаатылар» диир.
Дириэктэр «дьэ эһиги да буолларгыт манна туох диигит, биирдэ баҕас маат ыыталыыр буоллум ээ» диэбиттии көрөр. «Маныыһыты» ыллаабыт, түргэнник үөрэ-хомойо охсор майгытын ыһыктыбакка сааһырбыт норуот ырыаһыта, таптаан ааттыылларынан Далбарай, кубарыс гынаат, «уой» диэн баран, тойон милииссийэ уоҕа-кылына кини үрдүгэр этиҥ буолан сааллыбытыттан дьиҥнээхтик куттанан, төбөҕө охсуллубуттуу ньыкык гынна.
– Бэйэлэрэ бигэргэппиттэрэ дии, программаны. Саввинов диэн киһи, – саҥа үлэһит да буоллар, Саргы саҥата суох хаалар санаата суох быһыылаах.
– Тай, ол тоҕо өһүргэнэллэрий, ол милииһийэлэр? Кинилэр эмиэ маныыһыттар буолбатах дуо? Маныылларыттан өһүргэнэллэр эбит дуу? – Ньукулаайап, олох өйдөөбөтөхтүү кырдьык-хордьук туттан, дириэктэрин диэки мылах гынна.
Далбарай ньыкык гыммыт бэйэтэ көнө биэрэн, аны күлэн чаҕаарытта. Ону хабан ылбыт үлэһиттэр көрдөөх күлүүлэриттэн кулууп иһэ өгдөҥөлүү түһэргэ дылы гынна.
Тина саҕатын туһунан кэрбиир кэтэх санааттан дьэ кыратык аралдьыйан, дьону кытта тэҥҥэ күлсэн иһэн биири өйдөөн, сүрэҕэ аһый гынна… Ол аата… Ол аата милииссийэлэр кини сүтүгэр дьэ чахчы кыһаллыбат буолбуттар. Баарыан сарсыарда тоҕус чааска Саргылыын өссө биирдэ Саабынаптарыгар бара сылдьыбыттара ээ. Параат күн дьон мустубут сиригэр биир тайахтаах эмээхсин түүлээх саҕа тута сылдьарын кимнээх эрэ көрбүттэрин, ким эрэ кимиэхэ эрэ кэпсээбитин тиэрдибиттэрэ. Кугдаар үрдүнэн тайахтаах эмээхсин да аҕыйах ини, онон сирдэтэн таах булуохтарын сөп буоллаҕа диэн, Саргы бэйэтэ милииссийэ буолан дьыаланы арыйбыт курдук итэҕэтэн, онно тиийэ сылдьыбыттара. Саабынап да сэргээбит курдук туттубута, «этиэм, көрдүөхтэрэ» диэх курдук эрэннэрбитэ. Ону баара оройуон тойонун планеркатыттан милииссийэ начаалынньыга үлэһиттэригэр тиийэн эмиэ ити курдук «култууралар иэдэйбиттэр…» диэн эрдэҕэ… уонна ол кэнсиэргэ төбөтүнэн хоруйдуур замполит үрдүгэр түстэҕэ! Иэдэйбит култууралар өссө саҕалаахтар-баҕастаахтар… дииллэрэ чахчы!
Саҕа сүппүтүн туһунан иһитиннэрии Тина ийэтигэр син биир тиийдэ. Тыаҕа олорор эмээхсин кыыһыгар мас-таас курдук илдьит ыыппыт: саҕата суох сонунан кыстаабатын, райпоҕа киирэн тойотторго туруорсан саҥа сонно көрдөөтүн. Туох гынаары хомуньуус эҥин буолбутай, киирэн туруорустун. Кини санаатыгар, райпо ыскылаатыгар «оннооҕор буолуох» баар үһү.
Тина үйэтигэр биирдэ да маҕаһыынтан күндү, дэҥҥэ көстөр табаары ылан таҥна да, тутта да илик. Оройуон киинигэр киирэн көрдөххө, кырдьык, дьон олоҕо олус араастаһар эбит. Эргиэн хонтуоратын үлэһиттэрин, маҕаһыыннар сэбиэдиссэйдэрин кытта чугас билсэр уруу-аймах, доҕор-атас дьон олохторо таһыччы үчүгэйэ харахха быраҕыллар. Ол аата, ийэтэ этэрин курдук, атыыны дьоҥҥо таһаарбакка бэйэлэрэ үллэстэллэр.
Хас таһырдьа тахсаары гыннаҕын ахсын абалаах түгэн туоһута буолбут хоҥор өҥнөөх эргэ сон кинини туох да сырдык киирбэт ыарахан санаанан ыга баттаан кэбиһэр курдук. Таһырдьа үчүгэй таҥастаах хаамсар дьону хайдах эрэ тус өстөөхтөрүн курдук көрөр буолла. Өстөөхтөр буолбатахтарына, чэ, кинини күлүү-элэк оҥостооччу курдуктар. Оннооҕор дьүөгэлэрэ, бэйэлэрэ туох да оннук мааны таҥаһа суох эрээрилэр, саҕа туһунан кэпсэтии буолла да, уостарын үмүрүччү туттан, күлэллэрин кыатана сатыыллара көстөр. Күлбэккэлэр-үөрбэккэлэр, кинилэр сүтэрбэтэх буоллахтара, хайа, уонна тастарыгар мааны саҕалаах дьүөгэ кинилэртэн ордон сандаарыйа сылдьыбат буоллаҕа… Кырдьык да, ийэтэ соруйбутун хоту райполарга киирэ сырыттахха? Най гыннар суох диэхтэрэ, сүгэнэн быраҕан таһаараллар үһүө.
Ити санаатын Саргыга этэн көрдө. Кыыһа: «Гоголь “Синиэлин” курдук буолаары гынныбыт», – диэтэҕэ үһү. Ол «Синиэлгэ» туох суруллубутун Тина олох да умнубут. Арай аймахтарыгар кыра быһаарсыыга бара сылдьан, хараҕа кинигэ ыскаабыгар уолдьах курдук Гоголь кэпсээннэрин хомуурунньуга кыбыллан турарын ала-чуо көрө түстэ. Тина кинигэни тоҕо эрэ ыйыппакка, уоруйах киһи курдук кистээн ылан, суумкатыгар уктан кэбистэ.
Саргы бу киэһэ хойукка диэри тыйаатыр саҥа туруоруутун репетициялыыбын диэбитэ, онон Тина, соҕотоҕун чэйдээн баран, «Синиэли» аахта. Урут оҕо сылдьан ааҕаргы дылы этэ ээ, умнубута тоҕо сүрэй? Ол эрээри… Ол саҕана олох кыһалҕата диэни билбэт кыысчаан Башмачкин эрэйдээҕи кэмиэдьийэ киһитин курдук өйдөөн, улахаҥҥа уурбатах буоллаҕа…
«…По Петербургу пронеслись вдруг слухи, что у Калинкина моста и далеко подальше стал показываться по ночам мертвец в виде чиновника, ищущего какой-то утащенной шинели и под видом стащенной шинели сдирающий со всех плеч, не разбирая чина и звания, всякие шинели: на кошках, на бобрах, на вате, енотовые, лисьи, медвежьи шубы – словом, всякого рода меха и кожи, какие только придумали люди для прикрытия собственной». Тина Гоголь кинигэтин туппутунан өр да өр хамсаабакка олордо. Саргы миигин, ама, Башмачкиҥҥа маарыннаппыта буолуо дуо? Эргиэн хонтуоратыгар бардахпытына, ханнык эрэ улахамсык тойон кинини, мунньан-мунньан үйэтигэр дьэ биирдэ атыылаһан дьолломмут мааны саҕатын санныттан күдэн гынан көтүппүт кыыһы, Башмачкин курдук көрүөн, сэниэн, киэбириэн сөп эбит… «Умнаһыт бурдугун тыал көтүтэр…» Маннык өс хоһооно баара дии. Тина хараҕар хоргуйан өлөөрү сылдьар киһи ыалтан ыалы кэрийэн биир лэппиэскэ тахсары мунньан дьиэлээн иэҕэҥнээн истэҕинэ, ол бурдугун тыал көтүтэн кэбиспитэ киинэ курдук көһүннэ. Бу сааты! Аны Башмачкин муҥнаах өҥө суох муҥкук олоҕор синиэлин былдьаппыта эрэ уос номоҕор киирэр түгэн буолбутун курдук, кини саҕатын сүтэрбитинэн эрэ кэлбит-барбыт кэпсээнэ буолар дьылҕаланыа дуо? Суох, субу түгэнтэн ыла саҕаны аһыйан, санаа баттыга гынан бүтүөххэ…
Ити курдук Тина халлааннаан көппүтэ, сирдээн тимирбитэ биллибэккэ сүппүт саҕатын туһунан кэпсээҥҥэ бүтэһик туочука туруоҕун, Гоголь курдук, түмүгү эмиэ кыратык уһата түһэбит дуо?..
Сотору кэминэн хоту бултаммыты соҕуруу илдьэн таҥастыыр, соҕуруу үүммүтү хоту аҕалан батарар, хаһан да эстиэ-быстыа суохтуу аан дойду аҥаарын кэриҥэ сабардаан туругуран турбут модун дойду «ким доҕордоох – ол дьоллоох» диэн ньиргиэрдээх ырыатыныын, сылга иккитэ кыһыл былаахтар анныларынан өрөгөйдөөн хаамар «хара-үрүҥ диэн арахсыбат» «биир ньыгыл» сэбиэскэй дьоннуун эмискэ үрэл гынан хаалбыта. Хас биирдии киһини тургутан ааспыт ол ыһыллыы кэмигэр ким кии буолан быстыбыта, ким киһи буолан тахсан, саҥалыы тутуллаах олоххо суол үктээн, олорон-үлэлээн барбыта.
Харитина Ивановна диэн аатынан билигин толору ыҥыралларын сирбэт буолбут Тина, били «кулаак сиэнэ кулаага өтөн» эбитэ дуу, атыы-тутуу өттүгэр таба үктэнэн, кэлин Кытай (ону билигин үксүгэр Греция, Италия эҥин да диир) саҥыйахтарынан эргинэр тахсыылаах урбаанньыт буола кыаҕырда. Кини тоҕо саараан, кэтэмэҕэйдээн хаалбакка, олоҕун тосту уларытар санааны хорсуннук ылыммытын билигин сөҕө саныыр, бу кинини тугунан эрэ угуйан, тардан ылбыт олох билбэт эйгэтин дьулурҕан сүүрүгэр түөрэккэй оҥочонон устан киирбит курдуга да, көрсөр харгыстары-моһоллору мүччү-хаччы син этэҥҥэ туораан испитэ. Кэмэрсээн кыргыттар кинини «бааттаах» диэн эҥэрдэһэ сатыылларыттан бэйэтигэр эрэлэ эбиллэн иһэр быһыылаах этэ.
Кырса саҕа кэлээхтиэ дуо, ханнык баҕарар дьахтар ыра санаатын чыпчаала буолар, тилэҕэр тиийэр уһуннаах күөх нуорка саҥыйах, оннук саҥыйахтаах дьахтары джип көлөтүнэн таһар эрэллээх эр, улуус киинин уйгулаах муннугар эгэлгэ оҥоһуулаах, таһыттан тыалы-кууһу киллэрбэт ичигэс эркиннээх дьиэ, хойутуу сыһан күнү көрдөрбүт мурун бүөтэ оҕо – барыта киниэхэ билигин баар. «Сэбиэскэй дьон» сиэринэн кэргэнниилэр сыл аайы Өктөөп күнүн көтүппэккэ бэлиэтииллэр. Онно бырааһынньыктыы тардыллыбыт остуол тула олорбут бэтэрээн пионердар, хомсомуоллар сирэйдэрэ тэтэрэн күө-дьаа буолбуттарын кэннэ эр киһи ойоҕун санныттан имэрийэн ыла-ыла оонньоһордуу: «Харитошка (таптаан итинник ааттыыр), били саҕаҕын, саҕаҕын сүтэрбиккин кэпсээ», – диир. Харитошка оччоҕуна, күлэн уҥа сыһа-сыһа, ол былыр, «ол олоххо» буолбуту көрдөөх кэпсээн гынан кэпсиир. Ону сүүстэ истибит ыалдьыттар эмиэ күлэн уҥа-уҥа, хос ыйытан чопчулуу-чопчулуу, үчүгэй кэмиэдьийэ курдук истэллэр.
– Саҕаны хайдах туһаммыта буолуой, ол эмээхсин? Саҕатынан хаалларбат буоллаҕа.
– Биэтэһин көтүрэн баран оҕолоругар бэргэһэ гыннаҕа…
– Икки бэргэһэ таах тахсар буо, оччо улахантан…
– Куоракка олорор кыыһыгар дуу, сиэнигэр дуу ыыппытын бэйэтинэн да саҕа курдук кэтиэхтэрин сөп…
– Оччолорго дьэ мааны кыыс буоларыҥ, кырса саҕалаах буоллаххына…
– Айыы таҥара Харитина Ивановна кэнники түүлээҕинэн эргинэр буолуоҕун түстээн, тургутуу оҥорбут, бэлиэ биэрбит…
Сыл аайы саҕа тоҕо уонна хайдах сүппүт таабырынын таайа сатыыр итинник сонун быһаарыылар, оҥорон көрүүлэр үөскүүллэр.
Тина истээччилэргэ арай эргиэн хонтуоратыгар бара сыспытын уонна Саргы киниэхэ биир кэпсээн туһунан туох диэбитин эппэт.
Бээ, ол кыыс куоракка көһөн, өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр режиссер буолбута. Ыҥырыынан ханнык эрэ киин куорат тыйаатырыгар баран Гоголь «Синиэлин» аныгылыы туруоран ситиһиилэммитэ иһиллэр…
«Чолбон» сурунаал архыыбыттан
Читайте нас в:
