Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээнигэр,
ойуур хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитигэр,
эһэбэр Василий Васильевич Андросовка ананар
I
Баһылай Мойуона кэтэҕэр баар кыракый оттуур алааһыгар айаннаан иһэр. Сэттэ уон биэстээх кырдьаҕас диэтэххэ, былыр үйэҕэ умуллубут бөппүрүөскэтин туора уоппутунан «Урал» матасыыкылынан бэрт түргэнник көтүтэр. Бытаан айан диэни билиммэт оҕонньор, суол көнө эрэ буоллун, тимир көлөтө төһө кыаҕа баарынан элээрдэр. Кэнниттэн өргө диэри суол буора өрө ытыллан, хойуу быыл субурҕа ыйанан хаалар. Түргэн айаҥҥа салгын сөрүүн курдук этэ, алааһыгар тиийэн тохтообута, итии да итии, өҥүрүк куйаас күн саҕаланан эрэр эбит.
Бэс ыйын саҥатыттан халлаантан таммах да уу түспэккэ курааннаан ходуһа кубарыйа хаппыт, от үүнүүтэ кэлиэ дуо… Баһылай ходуһатын ортотунан хаама сылдьан: «Быйыл алааһым оттотуо суох дии», – санаата, тулатын одуулаамахтаата. Салгын дьиримнээн олорор, күлүмэн да көппөт куйааһа. Алааһа көҕөрүөхтээҕэр тыа саҕатыттан саһаран көстөр.
Оҕонньор кулгааҕар хатанан хаалбыт матасыыкылын тыаһыттан атын, сып-сырдырҕас тыас иһиллэр. Атаҕын анныттан аһыҥалар уу бырдаҥалыырыныы ыһыллаллар. «Оо, сатаналар, сэрбэйбити барытын мэлиппиттэр», – диэн аһыҥа ыспытыттан Баһылай улаханнык кыйаханна. Тумус тыа саҕатыгар күлүккэ тиийэн олордо, санаа бөҕөҕө түстэ.
Алаас ортотугар чөҥөрүйэр кыра күөл уолан өссө кыччаабыт. Күөлү тулалыыр кута эрэ син хойуу күөх оттоох. «Уу ото соппоҥ, сүөһү астыммат» диэн Баһылай онтон оччо үөрбэтэ. Төһө да сирдэр күөлүн тулатын охсоругар тиийэр. Хотоҥнос кута устун ууну кэһэ сылдьан маҥнайгы хотуур суолун таһаарда.
Күнүһүн куйааһа бэрдиттэн тохтоото, хантайан халлааны көрбүтэ, биир да былыт көстүбэт, тыала суох буолан салгын да хамнаабат, дьиримниир эрэ. Киэһэ сөрүүн түһүүтэ кэлэн салгыы охсорго сананна. Күнү халтай ыыппакка чугас оттуу сылдьар бааһынай хаһаайыстыбаларын отчуттарыгар баран кэлэргэ быһаарынна. Санаатыгар тиэхиньикэ кыайан киирбэт сирдэрин охсорго көҥүллэтэн тирбэҕэлэһэр баҕалаах.
Таатта үрэх киэҥ толоонноругар, урукку сопхуостар сирдэригэр, билигин бааһынай хаһаайыстыбалара оттууллар. Сорохтор аһыҥаттан өрүсүһэн номнуо баһаам киэҥ сири оҕустарбыттар. Баһылай бөлкөй хатыҥнар тастарыгар көстөр тыраахтардаах дьоҥҥо тирилэтэн тиийдэ. Барыта эдэр оҕолор. «Салайааччыбыт кэлэ илик. Бэйэбит да ханан, хайдах охсуохтаахпытын билбэппит. Бу саҥа кэлэн охсорбутун оҥосто, көрүнэ сылдьабыт», – дэһэллэр. Оҕонньор хайаларын да билбэккэ, кимнээх ыччаттара буолалларын таайбакка салгыы айаннаата.
Уолбалар сирдэригэр тиийэн биэс «Беларусь» тыраахтардаах, охсор, мунньар, түрбэлиир тэриллэрдээх дьоһун отчуттарга тохтоото.
– Тыый, Баһылай, кырдьаҕаспын дэммэккэ, билигин да матасыыкылгын миинэ сылдьар эбиккин дуу? Дорообо, кэл сөрүүкээ, быырпахта ыймахтаа, – бааһынай хаһаайыстыба баһылыга Испирдиэн Испирдиэнэбис үөрэ-көтө көрүстэ.
Оҕонньор үрдэ сырдык бириһиэнинэн тардыллыбыт киэҥ-куоҥ аһыыр сиргэ киирэн Испирдиэнниин илии тутуста. Уһун остуолга сэттэ эр бэрдэ кэчигирэһэн чэйдии олороллор.
– Дорооболоруҥ, уолаттар!!! – диэн барыларын кытта дорҕоонноохтук дорооболосто.
– Кэпсээ, Баһылай, оройуон киинигэр туох сонун? Олох-дьаһах хайдаҕый? Оккор киирдиҥ дуо? – сураста Испирдиэн.
– Дьэ, уолаттаар, улахан кыһалҕаҕа ылларан көрдөһө, сүбэлэтэ кэллим. Бу кураан, эбиитин аһыҥа ыһан, биэс хороҕор муостаахпар сылы туоруур оту булуо суохпун. Үүнүү олох мөлтөх. Күөлүм тулатын кута отун охсон, туоннаны ыларым-ылбатым биллибэт. Онон эһигиттэн сир көрдөһө, ыйдара кэлэн турабын.
– Оо дьэ, ити кыһалҕа барыбытын да хаарыйар буоллаҕа. Манна оҕустаран көрдүбүт да – тарылас тарбааһын, ото убаҕаһа сүрдээх. Аһыҥалар үөдэттэр үрдүк, кырдал сирдэри имири салаабыттар. Былыр аһыҥаны эмтиир буолаллара дии, дьэ сордоох тимир тиистээх үөннэр быйыл ыһан кэбистилэр… – Испирдиэн улахан кыһалҕаҕа ылларбыт киһи быһыытынан дириҥник өрө тыынан кэбистэ. – Бу ходуһаларбыт тугу бэрсэллэринэн оттоон баран, салгыы Аммаҕа киириэхтээхпит, аймахтарбытыттан көрдөһөн өрүс үрдүнээҕи ходуһаларыттан бэриһиннэрдибит. Өрүс эҥээр от үүнүүтэ кэм ама соҕус эбит, – диэн түмүктээтэ.
– Дьэ ханна баран оттуур сир булунарым буолла… – оҕонньор умса көрөн олорбохтоото.
– Арба, күөл тулата диэбиккэ дылы, Баһылаай, эйиэхэ, илиинэн оттуур киһиэхэ, син тараан ылар оту4 баар буолуо, – диэтэ Испирдиэн. – Биһиги тиэхиньикэбит киирбэт кыараҕас сирдэрэ, итиэннэ кууран эрэр дулҕалаах куталар бааллар эбээт. Бэйэ-бэйэлэриттэн тэйиччи да буоллар оттуохха сөп. Ама, эйиэхэ, баар-суох убайбытыгар, биэриэхпит суоҕа үһү дуо. Уолуҥ, сиэннэриҥ бааллар ини? Кинилэри аҕалан көмөлөһүннэриэҥ буоллаҕа дии. Хата хайдах олороллор, ханна тиийдилэр?
– Оо, инньэ гыннаргыт абырыа этигит, бэйэм да оннук хоннохтору-быттыктары оттообут киһи диэн кэлэн турдаҕым. Барҕа махтал, Испирдиэн. Оҕолор этэҥҥэлэр, ыҥырдым эрэ аармыйам муста түһээччи, – диэн Баһылай үөрэн сэгэс гына түстэ.
– Гаанньа ыл, Баһылай Баһылайабыстыын барыс, кыайан киирбэт хоннохторбутун, куталаах үрүйэ салааларын ыйан биэр, таарыйа матасыыкылга хатааһылаан хаал, – Испирдиэн көмүс тиистэрин килбэҥнэтэн күлүм аллайда.
Оҕонньор, оттуохтаах сирин көрөн, санаата көтөҕүллэн алааһыгар тиийэн уот оттон айах тутта, сыл тахсар отун булунарыгар көрдөстө. Халлаан арыый сөрүүкүүрүн күүтэ таарыйа сынньана сытан устунан утуйан хаалла.
Түһээтэҕинэ 122 миллиметрдээх гаубицаны соһон иһэр массыына хоччоххой бириһиэн сабыылаах куусабыгар Баһылай артиллерия расчетун кытта сахсыллан аҕай иһэр. Гоби кумах куйаарын уот куйааһыгар тыынар салгын да тиийбэт курдук. Түөрт уонча көһү айаннаатылар. Саллааттар утатан, куолайдара кууран эрэй бөҕөнү көрүстүлэр. Эмискэ массыына тохтоото. Суоппар уол кэбиинэтиттэн ыстанан тахсан хайыта барбыт сир устун сүүрэн тиийэн, уолан эрэр күөлтэн уулаары умса түстэ. «Отставить!» – хамандыыр хаһыыта массыынаттан ыстаҥалаһан түспүт саллааттары тохтотто. Хамандыырдара эмискэ улаханнык хаһыытаан куурбут- хаппыт күөмэйэ хайда сыста быһыылаах, моонньун тутта түстэ:
– Здесь вода везде соленая и вдобавок может быть отравлена, – диэтэ.
Саллааттар хомойон, сэниэтэ суох саллаҥнаһан итии фургоннарыгар төттөрү киирдилэр.
Баһылай уһуктан кэлбитэ күн номнуо киирэн эрэр эбит. Аһыҥа сырдыргыыра намыраабыт, бырдах дыыгынаабыт. Оҕонньор, сойбут чэйин ыймахтыы түһээт, былаатын баанан, хотуурун туппутунан күөлүн кытылын охсо киирдэ. Күнү быһа сылыйбыт ууну тобугар диэри кэһэ сылдьан, хотуурунан бэрт сатабыллаахтык дулҕа сиэлин охсон барда. Күөлүн тула үс эргиир хотуур суола тахсыыта, үрүҥ туман дайан тахсан уу үрдүн бүрүйдэ.
Кырдьаҕас сэрииһит төһө даҕаны сылайдар, кытаанах майгыта баһыйан, өссө да уһуннук үлэлээтэ. Охсубут отун кыраабылынан харбаан кураанах сиргэ таһааран тэниччи ыста. «Чэ бээ, түксү, сөп буолуо. Сарсыҥҥыттан сиэн уолаттары илдьэ кэлиллиэ» дии санаата.
Кыратык үссэнэ түһээт, дьиэлээри туран алааһы эргиччи көрбүтэ күөх туналык буруоламмыт. Халлаан илиҥҥи өттө болоорхой былыт кэлиэх курдук ойууламмыт. Муннугар биллэр-биллибэт буруо сыта охсуллан ылла. «Умуллубут оллоон сыта ини» диэн баран, матасыыкылын собуоттаат, айанныы турда.
II
Хара сарсыардаттан Баай нэһилиэгин дьаһалтатын дьиэтин таһыгар киһи бөҕө мустубут. Халлаан бүтүннүү кытархайдыҥы буруонан бүрүллүбүт. Нэһилиэк баһылыга Байбал Арамаанабыс ойуур баһаара бөһүөлэккэ чугаһаабытынан ыксаллаах быһыыны-майгыны биллэрбит. Улуус кииниттэн кэлбит хамыыһыйа мунньаҕар нэһилиэк бас-көс дьонун мунньан сүбэлэспиттэр. Уоту кытта охсуһар анал этэрээт байыастарыгар көмөҕө олохтоох дьону түмэ тарпыттар.
Баһылай оҕонньор, төрөөбүт нэһилиэгэр ойуур баһаара суоһаабытын истээт, отун быраҕан, улуус кииниттэн матасыыкылынан тирилэтэн кэлбитэ. Төһө даҕаны бочуоттаах сынньалаҥҥа олордор, олоҕун үтүө сылларын ойуур хаһаайыстыбатын үлэтигэр анаабыт, үгүстэ уоту кытары охсуспут кырдьаҕас көмө буолаайабын диэн тута мунньахха киирэн, ойуур уотун тохтотор үлэ былааныгар кыттыспытынан барда. Нэһилиэк сирин-уотун биэс тарбаҕын курдук билэр, ойуур баһаардарын умуруорууга үөрүйэх киһи быһыытынан уоту тохтоторго туох дьаһаллары ылыахха сөбүн туһунан бэйэтин санааларын эттэ. Олохтоохтор, ойуур баһаардарын утары охсуһар этэрээт байыастара Баһылайы уруккуттан билэр буолан үөрэ-көтө көрүстүлэр, этиилэрин болҕойон иһиттилэр.
Улахан сиһи бүтүннүү сиэбит уот Хоту Үрэх төрдүттэн «верховой» баһаарга кубулуйан бөһүөлэккэ көс курдук чугаһаабытын авиаразведка биллэрбит. Баһылай Хоту Үрэх баһын тыраахтарынан эрийэ түһэн, хоруу хоруттаран, утары уотта ыыта охсуохха диэн этии киллэрдэ. Ону элбэх киһи утарда, ыарахан тиэхиньикэ үрэх баһыгар тимирэр кутталлаах, ырааппакка бөһүөлэк тулатыгар хоруута хастарыаҕыҥ, уоту мантан утары ыытыаҕыҥ дэстилэр.
– Сири билэр киһи тыраахтары сирдээн мин илдьиэм, – диэн Баһылай оҕонньор баһаары умуруорааччылар салайааччыларын итэҕэттэ. Ол да буоллар биир сүбэнэн сэрэххэ бөһүөлэги эргийэ тыаны солоон хоруу хоруттарар дьаһалы эмиэ ылыннылар.
Таһырдьа элбэх эр дьон сүгэ, күрдьэх тутуурдаах, төбөлөрүгэр былаат бааныылаах кэчигирэһэн тураллар. Баһылык баһаары умуруорар дьону салайар киһини кытта тахсан кинилэри хас эмэ бөлөххө арааран ойуур баһаарын умуруорар этэрээт дьонугар сыһыартаата.
Баһылайы кытта Хоту Үрэх баһыгар Бүөккэ диэн эдэр тырахтарыыс барсар буолла. Бүөккэ ыас хара куудара баттаҕыттан ураты киһи хараҕар быраҕыллара суох, сүүрбэ биэс саастаах, орто уҥуохтаах уол. Ол эрээри адьас оҕо эрдэҕиттэн тиэхиньикэҕэ сыстаҕас, тыраахтары ыытарынан, сатабыллаахтык өрөмүөннүүрүнэн аатыран, номнуо уос номоҕор киирбит киһи. Сопхуос эстэн паай үллэстиитигэр тиксибит ДТ-75 тыраахтардаах. Ойуур хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ тыраахтарыгар сир хорутар булуук иилэ охсон биэрдилэр. Эбиэккэ диэри сып-сап хомунан, баахтарыгар толору уматык куттан Баһылайдаах Бүөккэ уоту хаайар улахан эппиэтинэстээх айаннарыгар туруннулар.
Хойуу буруо быыһынан Хоту Үрэххэ тиийэр аартыкка кэлээт, Бүөккэ мунаахсыйан ылла:
– Пахай, маннык ыраатыа суохпут, туох да көстүбэт дии.
– Билигин Быллаалы алааска тахсыахпыт, онно киэҥ сиргэ буруо арыый убуо, онтон саҕалаан булуукпутун түһэрбитинэн сиһи быһардыы Нэлим үрэх баһыгар түһэ сатыахпыт. Хоруубут устун мас кэрдээччилэр солооһун оҥорон эккирэтиэхтэрэ. Соҕуруу өттүбүтүттэн, айан суолун батан, баһаарынайдар иһэллэр, хорууларын биһиэнигэр холбуохтаахтар, – диэн Баһылай соруктарын быһааран биэрдэ.
Хара тыа быыһынан эрийэ-буруйа да буоллар, тыраахтар сири бэркэ тиэрэн хоруу оҥорон ньирилээн истэ. Оҕонньор, тыраахтар иннигэр сүгэ тутуурдаах хаама сылдьан, табыгастаах сири булан хайысхаларын ыйа истэ. Сотору-сотору эрбиилэрин собуоттаан мэһэйдиир мастары охтороллор. Тыал хайысхата уларыйан, соҕурууттан эмиэ хойуу буруонан тунуйда. Буруону кытта оҥоойу түһэн эрэйдээтэ. Оҕонньордоох бопторо сыһан былааттарын илитэн муннуларын-айахтарын саба бааннылар, мааска оҥостон өрүһүннүлэр. Киэһээҥҥэ диэри Нэлим баһыгар тиийэн сэттэ биэрэстэ усталаах хоруу оҥордулар.
Чэйдии түһээт, Баһылай түүннэри сарсын хорутуохтаах сирдэрин көрө барда. Үрэх баһа куурарын куурбут эрээри, үрдүк дулҕалаах, ыт мунна баппат ыркыйдаах, кыра дүөдэ күөллэрдээх, онон-манан кутаҥнас маардардаах дойду. Оҕонньор тайахтанан хаамар, тыраахтар айаныгар табыгастаах сири көрдүүр, сотору-сотору сүгэтинэн мастарга эркээйи охсор. Yрэх баһын эрийэ көтөн өссө биэс биэрэстэ усталаах сири хааман, Хатыылаах күөлүттэн төнүннэ.
Оҕонньор бараатын кытта Бүөккэ уот оттон күөс буһара уурда, тыраахтарын көрүннэ. Ууммут гусеницалары тардан чиҥэтэн биэрдэ. Түүн үөһэ сөрүүн түһэн, тыас-уус ыраахха диэри иһиллэр буолла. Күнү быһа тыраахтарга өрө мөхсөн, онуоха эбии мотуор ньирилиирэ, тимир тиһиликтэр тарылас тыастара сылатан, Бүөккэ оҕонньору кэтэһэ олорон устунан утуйан хаалла.
Икки чаас курдук утуйбутун кэннэ мас сууллан барчаланар тыаһа уһугуннарда. Уол соһуйан олоро биэрдэ, өйдөөн истибитэ кэннилэриттэн минерализованнай балаһаны солооччулар ситэн кэлбиттэр эбит. Эрбии тыаһа ыйылыыр-орулуур, дьон саҥата иһиллэр буолла.
Бүөккэ миинин сылытаары уотун күөдьүтэн биэрдэ. Оҥоойу сүппүтүн дыыгынас бырдах солбуйбут. Үрэх баһын сиигэ ырааһыйа сирдэргэ туман буолан ыйаммыт.
– Хайа, баһаарынайдар ситэн кэлбиттэр эбит дуу? Маладьыастар! – Тыаһа суох хааман кэлбит оҕонньор Бүөккэни соһутта.
– Һуу, киһи сүрэҕин хайытаары! – өмүрдэ эдэр уол.
– Дьэ утуйар диэни билбэккэ үлэлиир дьон эбиттэр. Инньэ гыннахпытына эрэ бу баһаары кыайыа этибит. Эн биһикки да билигин, чэйдии охсоот, салгыы хорута барыахпыт. Түүнүн баһаар эмиэ утуйар, сөрүүн түһэн сииктээх салгын уот суоһун сойутар, халлаан баттааһына көмөлөһөр. Ону биһиги, ойуур хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ, уруккуттан туһанар үгэстээхпит. Тыа баһаарын күөйэргэ табыгастаах кэм. Билигин аҕыйах чааһынан күн салгыны ититтэ да, уоппут эмиэ өрө туруо, онон кытаатыахха наада, – диэн быһаарар кырдьаҕас лесник.
– Оттон эн бу сылайар диэни төрүт билбэт оҕонньоргун дуо? Күнү быһа тыраахтар иннигэр сүүрэ сылдьаҕын, түүннэри ханан эрэ эргийэн кэлэҕин! Мин өссө утуйан ыллым ээ, – Бүөккэ сөҕөн баһын быһа илгистэр.
– Кыһалҕа тирээтэҕинэ, киһиэхэ күүс-сэниэ эбиллэр баҕайыта уонна билигин кэбиинэ иһигэр утуйан ылыам буоллаҕа дии. Мантан антах эркээйилэри тутуһан айаннаар, адьас туора-маары халыйбакка хаамтараар. Сымнаҕас сир элбэх, аны тимир оҕуспутун тимирдэн иэдээн буолуо.
Хомунан салгыы айаннаары турдахтарына, айылҕа харыстабылын үлэһитэ Бааһынай Бииктэр киэҥник хардыылаан тиийэн кэллэ. Уһун уҥуохтаах, омос көрдөххө тоҥ нуучча уола, утары уот ыытааччылар хамандыырдара эбит.
– Дорооболоруҥ! Бэркэ хорутан иһэр эбиккит, бу үрэх баһыттан хайаан да сиһи нөҥүөлээн Кыта Баалы үрэххэ түһүөххүтүн наада үһү, онно үһүс этэрээти көрсүөххүт. Кинилэр үрэҕи өксөйө икки тыраахтарынан хорутан иһэллэр. Хоруулары холбоотугут эрэ утары уот ыытыа этибит. Үһүс этэрээккэ рация баар, онон сибээскэ тахсаарыҥ, – диэн Бииктэр ойуур уотун умулларар салайааччы илдьитин тиэртэ.
– Хатыылаах күөлүгэр тиийэ суоллаабытым, онтон салгыы үрүйэни батыһан Кыта Баалыга тиийиэхпит. Төһө киһилээх этэрээт иһэрий? – ыйытар Баһылай.
– Икки Т-150 улахан тыраахтардаах алта киһилээх биригээдэ, уус таатталар диэбиттэрэ, эбии Ытык Күөлтэн уонча парашютист кэлиэхтээх. Онон эһиги сүрүн соруккут – хоруугутун холбооһун. Сүүрбэччэ тыаны солооччу олохтоох уолаттар кэннигититтэн тилэх баттаһа иһэллэр, начаас ситиэхтэрэ, – диэн баран Бииктэр ыксалынан төттөрү барда. Кэннилэригэр сис үрдүгэр отуу уота көһүннэ, мас кэрдээччилэр чэйдээн эрдэхтэрэ.
Бүөккэ тыраахтарын собуоттаан пускаас тарылас тыаһынан чуумпуран турбут тыаны эрдэ уһугуннарда. Булуугун сиргэ батары анньаат, оҕонньор бөлүүҥҥү эркээйилэрин батыһа сири түөрбүтүнэн хаамтара турда. Оҕонньор кыараҕас кэбиинэ иһигэр киирэн, тимир дьааһык үрдүгэр эргэ истээх ыстааны тэллэхтэнэн сытта. Төһө да тыраахтар түөрэ-лаҥкы түстэр, булуугун кыайбакка иннилээн-кэннилээн айаннаатар, Баһылай кытаанахтык утуйда, тута эмиэ били түүлүн түһээбитинэн барда.
Кумах куйаар ортотунан артиллеристар колонналара айаннаан иһэр. Олортон биир массыына бириһиэн сабыылаах куусабыгар Баһылай взводунаан буһа-хата олороллор. Саллааттар дьааһыктар үрдүлэригэр симиллэн олорон табахтаан бусхаталлар. Буруолара сүрдэннэ. Баһылай бэйэтэ табах тардар аата тулуйумаары гынна. Боптороору гынан уолаттарын буойда: «Уолаттар наһаалаатыгыт ээ, дьааһыктарбыт толору снаряд, боекомплект дии. Түксү, табахтаан бүтүҥ. Хамандыыр көрдөҕүнэ кэһэтиэ», – диэн эрдэҕинэ, биир дьааһык иһиттэн сыыгыныы-сыыгыныы аһыы саһархай буруо тахсан барда. Саллааттар үтүрүһэ-үтүрүһэ синиэллэринэн саба быраҕан умуллара сатаатылар, аймалҕан бөҕө буола түстэ…
Баһылай баттатан сөтөллөн хахсайан, тыына бопторон уһуктан кэллэ. Тыраахтар буруо быыһынан айаннаан иһэр эбит. Бүөккэ уу чаккырас буолбут, онон-манан оҕунуохха биһиллибит хара сирэйэ килэбэчийэн көстөр. Хорутар булуук сотору-сотору модьу силискэ иҥнэн тыраахтары тохтотор. Уол тимир оҕуһун кэннинэн хаамтарар, булуугун өрө көтөҕөн биэрэ-биэрэ, иннин диэки дьүккүтэр.
Маар кытыытынан хаамтаран үрдэлгэ чугаһаан иһэн тыраахтар орулуу түстэ, сымнаҕас сиргэ түбэһэн олорон хаалла. Бүөккэ тута кэннинэн астараары гыммыта, өссө тимириэхчэ буолла. Иккиэн сүгэлэрин туппутунан ойон тахсан сиэрдийэ кэрдибитинэн бардылар. Тиһиликтэргэ мастарын туора тутан торуостарынан хараҕалыы кэлгийдилэр, сорох маһы Баһылай тыраахтар иннигэр далаһа оҥорон туора тэлгэттэ. Тыраахтар турбатыттан хара буруону уһуурдубутунан суон сиэрдийэлэргэ тирэнэн иннин диэки дьүккүйдэ, сорохторун тосторута үктэтэлээн, бааллыбыт сиэрдийэлэрин үлтү мэһийэн кураанах сиргэ таҕыста.
Халлаан лаппа сырдаабытын кэннэ сиһи нөҥүөлээн Хатыылаах күөл үрдүгэр тохтоотулар. Уу бастан сууннулар, кэниистирэҕэ куттан кэбиинэҕэ уктулар, сынньана түстүлэр.
– Салгын соҕурууттан охсор, онон сотору эмиэ киһи тыыммат да, көрбөт да гына буруо бөҕө буолара буолуо, – диэн сабаҕалыыр Баһылай.
Бөлүүҥҥү эркээйилэрэ бүтэн, оҕонньор, тыраахтар иннигэр сүүрэ сылдьан, хайысхаларын ыйан истэ. Хойдон эрэр буруо быыһынан сылаас күн сардаҥата Бүөккэ сирэйин сылаанньытта, эдэр уол төбөтүн ырычаахтарга уураат, утуйан хаалла. Баһылай көрдөҕүнэ, Бүөккэ арыый ойоҕолуу көнө суол булбут курдук, тыраахтара ыркыйы тоҕута күрдьүбүтүнэн иннин хоту киирэн түһэ турда. Соччо ырааппакка, салайыыта суох тыраахтар уун-утары үүнэн турар аарыма тиит маска кэтиллэн, кэйиэлии турар эбит. Оҕонньор сүүрэн тиийэн, синньигэс сиэрдийэ быста охсон, уолун тэйиччиттэн анньыалаан уһугуннарда.
– Дьэ, доҕоор, кытаат, тыраахтарбыт сиргэ батары киирээри гынна, кэннилии оҕус! – Баһылай туох баарынан хаһыытаата.
Бүөккэ, уһуктан баран, балачча олорбохтоото, тула эргичиҥнээтэ, туох буолбутун быһааран баран, тыраахтарын кэннинэн астаран баран умулларда.
– Оо иэдээн, утуйан хаалан олох да үрдүгүнэн сүүрдэ сыспыппын дии, – уол икки ытыһынан сирэйин суураланна.
– Чэ, уоскуй, нохоо, эн тыраахтарыҥ диэхтээн, оннооҕор буолуох тааҥка аннынан сыыллан ааспыт оҕонньорбун, – күллэ Баһылай. – Кыра хаалла, тулуй, оол ыйдаҥардан көстөр ырааһыйа Кыта Баалы үрэх тардыыта, – дии-дии Бүөккэни санныга таптайда.
Күнүс буруо олус хойунна, куйааһа да бэрт, итии салгын ыган сордоото. Тыраахтар кэбиинэтин аана аһаҕаһын үрдүнэн, салгын хамнаабат буолан, Баһылайдаах Бүөккэ буһан-хатан сөп буоллулар, кэниистирэттэн үрдүлэригэр уу кутта-кутта айаннаатылар. Буруо быыһынан синньигэс үрүйэ кытыытынан ыраастан ырааска хаамтаран истилэр. Мотуору сойутаары сотору-сотору тохтоон күүскэ орулаталлар. Таһырдьа тахсан сөрүүкээри гыннахтарына, оҥоойу үөрэ былыт курдук батыһа сылдьан сордуур. Итии кэбиинэҕэ хата соччо симиллибэттэр. Үрэххэ чугаһаатахтарын аайы дулҕата үрдээн, сирэ сымнаан, тыраахтар сотору-сотору батарыта түһэн ылар.
Ыраас сиргэ тахсыбыттара тула өттө буруо буолан, оҕонньор ыстанан тахсан эмиэ суолу ыйаары тыраахтар иннигэр барда. Үрдүк ыарҕа быыһынан онон-манан маҥан былаата элэҥнээн көстөр. Баһылай буруоҕа чачайан, сөтөллөн хахсайан хаамарын тэтимэ бытаардар даҕаны, иннин диэки дьүккүйэн иһэр.
Бүөккэ соҕотоҕо буоллар, мээнэ айаннаан муммута ыраатыа эбит. «Баһылай куомпастаах киһи курдук төрүт мунаахсыйбакка сирдээн иһэр ээ. Баҕар, былыр үйэҕэ мунан баран эргийэ оонньуу сылдьарбыт дуу? Ол эрээри хоруубутун хос үктэтэ иликпит ээ…» – диэн араас санаалар Бүөккэ төбөтүгэр кииртэлииллэр.
Баһылай киэһэнэн туруга мөлтөөн, үөһэ туолбут курдук кэҕэрдэ сатыы олордо, төбөтө дыҥ курдук, эбиитин хараҕар кумах киирбитинии хатыылааҕынан аалар.
– Сирбин-дойдубун буруо, тумарык бүрүйүмэ, хайысхабын буккуйума, – диэн ботугуруу-ботугуруу иннин диэки дьүккүйэн иһэр. Сөтөлө куурбут куолайын хайыта тарбыыр буруолаах салгыны эҕирийдэҕин аайы тыҥата аһыйар, хотуолатаары умса баттыыр. Бүөккэ ситэн кэлэн оҕонньору тыраахтарга киллэрдэ, киһитэ кэниистирэттэн балачча ууну ыймахтаан арыый бэттэх кэллэ. «Былаатынан мааската оҥостуох, илиттэххэ буруону эҕирийэргэ арыый туһалыа», – диэтэ Баһылай.
Киэһэ буолуута ЛЭП маһын соһор кыһыҥҥы суолга таҕыстылар. Ону кыратык батыһаат Кыта Баалы үрэх уулаах элгээнигэр кэлэн тохтоотулар. Бүөккэ уол тута ууга ыстанна, эдэр-эдэр курдук харбаан чалбааттанна.
– Уу олох оргуйбут, сып-сылаас. Баһылай, кэл, киирэн сойо түс! Һуу, абыраннахпыан!
Сотору соҕус буолаат кытылга тахсан бырдахтана-бырдахтана түргэн-тарҕан соҕустук таҥынна. Тырахтарыыстар үгэстэринэн илиитин, сирэйин сэлээркэнэн бистэн оҥоойулартан харыстанна.
– Хайа, Баһылаай, тоҕо тахсыбаккын? – кэбиинэ иһин өҥөйөөт уол уолуйан хаалла. – Хайдах буоллуҥ?! Оҕонньор!!!
III
Оҕонньор өйө-төйө илэ эйгэттэн тэйэн, түүлүн кытары холбоон урукку кэмҥэ тиэртэ. Сыыгыныы-сыыгыныы саһархай буруонан уһуурар дьааһыгы саллааттар синиэллэринэн саба баттыы сатаатылар. Эмискэ уот күлүм гынна да, куусап иһинээҕи боезапас барыта дэлби тэптэ. Айаннаан испит эдэркээн саллааттар ити үлүгэрдээх эстиититтэн сэймэктэммит чэгиэн эттэрэ эрэ халлааҥҥа үрүө-тараа ыһылынна.
– Оо өллөхпүт бу, кумах куйаар быыла буолан симэлийдэхпит, аны кэлэн үйэлэр тухары бу итиигэ эрэйи көрөр буоллахпыт…
Куусапка олорбут артиллерия расчетун түөрт саллаата, снаряд дэлби тэбиитигэр, халлааҥҥа диэри өрө быраҕыллан тахсан, түөрт хара көтөргө кубулуйан хааллылар. Суордар кумах куйаар үрдүнэн дайан тахсан, тохтоон турар моторизованнай артиллерия колоннатын үстэ эргийээт, түөрт аҥы көтө турдулар. Олортон биирдэстэрэ тус хоту хайысхаланан ыраахтан бэлиэ буолан көстөр Күөх Байҕал эбэ диэки көтө турда…
Бүөккэ тыраахтар кэбиинэтигэр ойон киирбитэ оҕонньор олбох кэннигэр өйө суох сытаахтыыр.
– Бээрэ, хайдах гыныахха? – ыксаан хаалан бастаан тугу гыныан билбэтэ. Онтон оҕонньору сэрэнэн кыараҕас кэбиинэттэн соһон таһааран дулҕа быыһыгар олорто. Былаатын уста охсон ууга илитэн сирэйин-хараҕын соппута буолла. Моонньун тымырын бигии сатаата да булбата, ыксаан тиэрэ сытыарда, ырбаахытын тимэхтэрин туура тардыалаат, түөһүн нэлэккэйдээн сүрэҕин иһиллээтэ.
– Дьэ иэдээн! Хайдах гыналлар этэй?
Баһылай тыыммат, сүрэҕэ тэбэрэ да биллибэт. Бүөккэ хайыан билбэккэ кэбиинэ иһиттэн итийэн хаалбыт кэниистирэлээх ууну оҕонньор үрдүгэр кутан чоккуратта. Онтон оскуолаҕа НВП уруогар тугу үөрэппиттэрин саныы сатаата. Бүөккэ оҕонньор айаҕын атытан туох баарынан түөһэ үллэс гыныар диэри салгыны үрдэ.
– Салгын да диэхтээн, барыта буруо, – кыйахана-кыйахана түөһүн ортотун булан, ытыһынан баттыалаан барда. – Бээрэ, хаста баттыыр этибитий?
Эмискэ киһитэ «хаарк» гына хардьыгынаан баран, кылгастык тыын ылаат, сөтөллөн хахсыйда.
– Һуу!!! – Бүөккэ, сүүһүттэн көлөһүнүн сотто-сотто, олоро түстэ.
Оҕонньор хардырҕаан, быстах-быстах тыына сатаан баран, хотуотун күүгэнигэр хара сыста. Хата уол хап-сабар ойон туран киһитин ойоҕоһунан сытыарда. Баһылай саҥарбакка сытта, тыынара биллэ чэпчээтэ.
– Тугуҥ ыалдьарый? Хайдах гынабын? Уу иһэҕин дуо? – Бүөккэ барахсан, аан бастаан манныкка түбэһэн, үрүт-үөһэ ыйыталаһа, тула көтө сырытта. Ол быыһыгар «чэ, хата тилиннэ» дии санаата. Оҕонньорго куруускаттан уу иһэрдэ сатаата, киһитэ өйүгэр кэлэ илик буолан, төттөрү сытыарда. Бириһиэн сонун илитэн баран үрдүгэр сөрүүкэтээри саба уурда. Уол уоскуйа таарыйа чэй өрөөрү уот оттон эрдэҕинэ, тэйиччи тыраахтар собуоттанар тыаһа тарылаата. Бүөккэ чөрөс гына түстэ. Ойон туран үрдүк дулҕалаах толоон устун умса түһэ-түһэ үрэҕи таҥнары сүүрдэ. Киэҥ-куоҥ Кыта Баалы толоонун толорбут хойуу буруо тугу да көрдөрбөт.
«Арай оҕонньорум сүрэҕэ эмиэ тохтоотун? Соҕотохтуу хаалларарым кутталлаах эбит» дии санаат, төттөрү ыстанна. Тиийбитэ, Баһылай быстах-быстах тыына сытар, эмиэ өйдөммүт курдук да, тугу да саҥарбат. Бүөккэ кэбиинэтигэр ойон киирэн сүгэһэриттэн сырдык дьүһүннээх соттору сулбу тардан таһаарда. Синньигэс ураҕас мас була охсон, сотторун үүйэ анньан былаах курдук оҥордо. Бэрт ыксалынан тыраахтар үрдүгэр ыттан тахсан хаһыытыы-хаһыытыы былааҕынан далбаатаата.
Бу буруо тугу көрдөрүөй? Үлэлии турар тыраахтардара тугу иһитиннэриэй? Туһата суох дьарык диэн төттөрү түһэн эрдэҕинэ, кини дьолугар икки сатыы киһи мөссүөнэ буруо быыһыттан устан таҕыста. Уол утары сүүрэн тиийэн быһылааны барытын кэпсии оҕуста. Уус Таатта баһаарынайдара эбит, биирдэстэрэ төттөрү ыстанна. Этэрээт салайааччыта Махсыым Бүөккэни кытта оҕонньорго саба сүүрэн кэллилэр.
Махсыым ыксаллаах быһыыга-майгыга үөрүйэх, медицинаҕа кыра да буоллар билиилээх киһи. Оҕонньор суон тымырын бигээн, сарыы курдаах «Заря» чаһытынан тэҥнээн, сүрэх тэбиитин ааҕан туругун үөрэппитинэн барда. Бүөккэ өрүһүйээччилэр кэллилэр диэн арыый уоскуйан өрө тыынна.
Сотору буолаат буруо быыһыттан күөх тумсулаах, улахан көлүөһэлэрдээх Т-150 тыраахтар устан таҕыста. Махсыым дьаһалынан радист Захар хонуу радиостанциятын антыанналарын уҥа-хаҥас быраҕаттаан сибээс олохтоото. Баһаар хаамыытын кэтээн көрөр бөртөлүөт киэһээҥҥи эргииригэр хайаатар да таарыйан ааһарын курдук илдьит ыытта. Махсыым дьонун дьаһайан, икки ураҕаһы бириһиэн кууркалар сиэхтэригэр уган, наһыылка оҥоттордо.
Баһылайы сэрэнэн наһыылкаҕа сытыаран хатыҥ чараҥ быыһыгар сөрүүн сиргэ көһөрдүлэр. Оҕонньор өйдөнө илик буолан уу кыайан испэт, уолаттар инчэҕэй биинтэнэн уоһун илитэллэр.
Улахан тыраахтар хоруулары холбоотун кытта Захар рациянан сибээскэ тахсан дакылааттаата:
– Ыстаап, ыстаап, сибээскэ Кыта Баалы. Истэҕин дуо?
– Ыстаап истэр, ыстаап истэр…
– Айан суолуттан саҕалаан үрэҕи хоруттубут, Баһылайдаах хорууларыгар холбоотубут. Суһаллык бөртөлүөт наада буолла, санрейс эбэтэр баһаарынай бөртөлүөтү ыыта охсуҥ. Уолаттар бу квадракка бөртөлүөт түһэр площадкатын бэлиэтээтилэр. Баһылай оҕонньор өйө суох сытар, суһаллык балыыһаҕа тиэртэххэ сатанар. Түргэтээҥ! – радист хардьыгынас сибээскэ тахсан, нөҥүө өттүгэр «өйдөөтүбүт» диэхтэригэр диэри хос-хос хатылаата.
Тыаны солооччулар Бүөккэлээх хорууларын устун тилэх баттаһа тиийэн кэллилэр. Күнүстэри-түүннэри маһы кытта өрө тустубут уолаттар төһө да сылайдаллар, Уус Тааттатааҕы атастарын көрсөн үөрүү-көтүү бөҕө буоллулар. Балааккалары тиирэн сынньанардыы бэлэмнэннилэр. Утары уот ыытааччы биригээдэ чуумпутук хомунан маршруттарынан хаама турдулар.
Арай Бүөккэ эрэ халлааны хантайан бөртөлүөт кэлэрин кэтэһэн тураахтыыр, көтөр аал кэлэ охсубатыттан кыйаханар. Боруҥуйуута кэтэһиилээх тыас бирилээн иһилиннэ. Авиаразведка бөртөлүөтэ, биир эргиир оҥороот, бэлиэтэммит сиргэ олордо. Уолаттар Баһылайы наһыылканан көтөр аалга илтилэр, Махсыым летнабка балаһыанньаны дакылааттаата.
– Кытаатыҥ, абырааҥ! Оҕонньору балыыһаҕа тиэрдэ охсуҥ, кини суоҕа буоллар бу систэри курдары түһүө суох этибит, – тыас-уус быыһынан Бүөккэ хамандыырга хаһыытаан этэ сатаата.
Сойон эрэр салгыны эрчимнээх салбахтарынан хайыта охсон көтөр аал өрө көтөн таҕыста. Үөһээттэн улахан үрэхтэри бастарынан холбообут икки көстөөх хоруу кур курдук субуллан көстөр. Икки өттүттэн тыа баһаарын тохтотор утары уоту анньан эрэллэрэ көһүннэ. Көрүөх бэтэрээ өттүгэр бөртөлүөт Баай нэһилиэгин үрдүгэр кэллэ, Хоту үрэҕи таҥнары көтөн, хаайыллыбыт улахан уоту эргийдэ.
Нуучча бортмеханик уол ньиргийэн олорор тыас-уус быыһынан Баһылай түөһүгэр умса түһэ сытан кулгааҕын даҕайан тыынарын иһиллээтэ, тарбаҕын иминэн тымырын бигээн сүрэх тэбиитин аахта. Хамандыырыгар дакылааттаата, онуоха киһитэ: «Летим в Якутск», – диэн биллэрдэ.
IV
Баһылай бэттэх кэлбэккэ түүл икки, илэ икки ардынан сытта. Улуу Эбэ киэҥ-куоҥ дуолун үрдүнэн сөрүүн салгыҥҥа дайа сылдьар соҕотох суор санаатыгар аргыс көрдүүр. Күөх Байҕал хоту өттүн үрдүк хайалара көтөр айанныыр аартыгын бүөлээн тураллар.
Сэрииһит суор сэниэтэ эстэн мунаахсыйар, дойдутун булаары кыланар:
– Улахан систэри дабайыа суохпун, көтөрдөр, көмөлөһүҥ!
– Биһиги маннааҕыларбыт, таас дьааҥы нөҥүө өттүн көрө иликпит, – диэн хара баклан хоруйдаата.
– Сырыылаах тыыраахылар, Өлүөнэ баһын булларан биэриҥ, – тойон кыыл хатаннык чаҥырҕаан дьаһайда.
Суору тута үрүҥ көтөрдөр тулалыы түстүлэр. Күөх Байҕал арҕаа өттүн туруору очуостарын быыһынан халыҥ сиһи туораттылар. Таас хайалартан саппарах хомуллан, үрүйэчээннэр үрэххэ кубулуйан Өлүөнэ өрүс баһыгар түһэр сиригэр сирдээтилэр.
– Бу сүүрүгү батыһан ис, кыах ылан, кэҥээтэр кэҥээн Өлүөнэ эбэҕэ кубулуйуо, дойдугар тиэрдиэ, – диэн былдьаһа-былдьаһа тыҥкынаһан тыыраахылар атаара хааллылар.
Баһылай хараҕын аспыта, билигин эрэ аттыгар дайа сылдьыбыт көтөрө үрүҥ халааттаах сиэстэрэҕэ кубулуйан хаалла. Тураары гыммытыгар төттөрү сытыарда.
– Василий Васильевич, лежите, вам пока рано вставать, вы в республиканской больнице. Вас вовремя доставили санрейсом прямо с пожара, не шевелитесь, вы пока в системе по очистке крови. Надышались угарным газом, дымом. В вашем возрасте такая концентрация очень опасна, угораздило же тушить пожары ,когда молодых полным-полно, – диэтэ үрүҥ халааттаах аанньала.
– А где тракторист Петр? Мы выполнили задание? Пожар локализован?
– Успокойтесь, лежите, не шевелитесь, сказали, что все прошло удачно, пожар потушили. Еще месяц у нас полежите, полностью пройдете курс лечения, – диэн уоскутта сиэстэрэ.
Киэһэ палаатаҕа сиэнэ кыыс киирэн кэллэ, эһэтин ыга кууста, ытаан хараҕа болточчу испит.
– Тоҕо эппэккэ баран хаалаҕын? Эйигинэ да суох баһаарга үлэлиир дьон элбэх дии. Эбээ долгуйуу бөҕө.
Оҕонньор сытан эрэ мичээрдээтэ.
– Олохпун бүтүннүү ойуур харыстабылыгар анаабытым, пенсияҕа таҕыстарбын да үлэбин ахтабын ээ, аны кэлэн майгыбын уларытыам буоллаҕай… Кэрэ айылҕабыт барахсан уокка былдьанара иэдээн. Кыра да буоллар туһалаах буолуом диэн барбытым. Манна хаайтара сыппакка оппор тахсыам этэ, күн-дьыл ыраатта.
– Ыксаама, эһээ, туругуҥ олох үчүгэй буоллаҕына биирдэ тахсыахпыт, мин кэлэ-бара сылдьыам. Төбөҕөр кыра тымыр быһа барбыт, кутталлаах үһү, эбиитин хааныҥ киртийбит. Онон анаабыт эмтэрин барытын толору ылан, үтүөрбүтүҥ кэннэ бииргэ барыахпыт, – сиэнэ кыыс уйадыйбыт куолаһынан көрдөстө.
Күнтэн-күн Баһылай туруга тупсан, күһүөрү балыыһаттан таҕыста. Дойдулуон иннинэ ойуур хаһаайыстыбатын департаменыгар киирэ сырытта. Урут бииргэ үлэлээбит дьонун, салайааччылары көрсөн, тырахтарыыс Бүөккэтигэр хорсун сырыытын иһин «Ойуур баһаарын умуруоруу иһин» диэн мэтээлгэ мэктиэ сурук түһэрдэ. Кырдьаҕас бэтэрээн эдэр киһиэхэ инникитигэр мэтээл мэһэй буолуо суоҕа дии саныыр, анараа дойдуттан хостообут уолугар махтала муҥура суох буоллаҕа.
Оҕонньор сиэн кыыһынаан дойдулаан иһэн массыына түннүгүнэн көмүс солотуунан бүрүммүт ойууру одуулаһар. Хаһыҥҥа хаарыйтарбыт сэбирдэхтэр кыайтарбатах отун кыһалҕатын санаттылар. «Сүөһүлэрбин аҕыйатан, биир ынаҕы кыстатан көрөрүм дуу…» диэн санааҕа ылларан айаннаата. Дьиэтигэр кэлбитэ эмээхсинэ Дьэбдьиэ тэлгэһэтигэр күүтэн тураахтыыр эбит. Төһө да үөрэ көрүстэр тута дьиэҕэ киллэрбэтэ:
– Маҥнай кыбыыны өҥөс гын эрэ, – диэтэ.
Оҕонньор хотонун кэннигэр тиийбитэ – кыбыы иһигэр үс эрээтинэн түүрүллүбүт от үрүт- үрдүгэр кэчигирээбит, олор икки ардыларыгар матасыыкыла турар эбит.
– Тыый, хантан бачча элбэх оттоннубут? Ким аҕалла? – Баһылай улаханнык соһуйда.
– Биир дойдулаахтарыҥ кыһалҕаҕын өйдөөн өлгөм үүнүүлээх ходуһа өлүүлээбиттэрэ, онно уолуҥ уоппуска ылан, сиэннэргинээн оттоотулар. Табаарыһыҥ тырахтарыыс Бүөккэ оту түүрэр тэрилинэн эрийэн биэрдэ, бэйэтэ тиэйэн киллэрдэ, – диэн мичээрдии-мичээрдии кэргэнэ Дьэбдьиэ күө-дьаа кэпсээтэ.
Тэлгэһэтигэр үүнэн тутар аарыма улахан тиит үрдүгэр кырдьаҕас суор сахсаллан олорорун көрөн өр соҕус турбахтаата.
– Аан Алахчын Хотун, дойдум иччилэрэ, ходуһаларга улахан кураантан күөх от ордорбуккутугар, хаһааммыккытыгар барҕа махтал буолуохтун! Төрөөбүт нэһилиэгим ытык-мааны дьонугар кыһалҕабын өйдөөбүккүтүгэр, өйөөбүккүтүгэр уруй-айхал! Улуу Суорун Тойон, оҕолорбун, кэскилбин, көрө-харайа, араҥаччылыы тур, – диэн оҕонньор уйадыйбыт куолаһынан уоһун иһигэр ботугураата.
Валерий Андросов, «Чолбон» сурунаал
Читайте нас в:
