Иван Гаврильевич уонна Елена Денисовна Нелуновтар Улуу Кыайыыны кытта эт саастыы, Кыайыы кэмигэр үөскээбит көлүөнэ дьон.
Кинилэр биэс уон тоҕус сыл бииргэлэр. Кыайыы сылын Нелуновтар 80 саастарын туолбут өрөгөйдөөх үбүлүөйдэринэн бэлиэтээн түмүктээтилэр.
Иван Гаврильевич
Иван Гаврильевич төрөппүттэрэ Тааттаттан төрүттээх эрээри, сэрии кэмигэр (1942-46 сс.) Кэбээйигэ баран, аҕата оройуоннааҕы үөрэх салаатын сэбиэдиссэйинэн, ийэтэ оскуола дириэктэринэн үлэлээбиттэрэ. Кэбээйигэ олорон эдэр ыал Анатолий, Иван диэн икки уолламмыттара. 1946 с. дойдуларыгар төннөн үлэлииллэр. Онон Иван Гаврильевич «адьас киһини өйдүөхпүттэн Таатта Уолбатыгар улааппытым” диир. В.И. Ленин аатынан Уолба оскуолатын бүтэрбитэ. Оскуола кэнниттэн Ленинградтааҕы художественнай училищеҕа, онтон П.П. Романов аатынан Дьокуускайдааҕы художественнай училищеҕа үөрэҕин салҕаан бүтэрээт, 1968 с. Дьокуускайдааҕы горпром комбинакка муосчутунан үлэлээбитэ. 1968-70 сс. Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта. Кэлэригэр үлэлээбит госпромкомбината «Якутская сувенирная фабрика «Сардаана» диэн уларыйбыт этэ, онно үлэҕэ киирэн муосчут буолбута. Ол кэнниттэн Дьокуускайдааҕы ювелирнай собуокка, академик В.П. Ларионов аатынан хотугу физико-техническэй проблемалар институтугар уонна культура, техника дыбарыаһыгар, А.С. Пушкин аатынан библиотекаҕа киэргэтээччи-худуоһунньугунан үлэлээбитэ. Академик В.П. Ларионов Иван Гаврильевичка оҥорторбут сэргэтэ физико-техническэй проблемалар институттарын иннигэр турар. Кэлин Иван Гаврильевич П.А. Ойуунускай аатынан музейга үлэлээбитэ.
Иван Гаврильевич эргэрбит хаартыскалар историяларын суоллаан, тилиннэрэн, хаһыакка үгүс ыстатыйаны бэчээттэппитэ. Иван Гаврильевич сэмэй муҥутаан, кинигэ оҥорор санаата суох быһыылааҕа. Ол иһин «ити историческай суолталаах суруйууларгын түмэн, кинигэ оҥоруоххун сөп этэ” диэн санаабын эппитим. Хата, Иван Гаврильевич “Күлүгүрбэт күлүктэр” диэн халыҥ тастаах бэртээхэй кинигэ оҥорон таһаарбыта. Иван Гаврильевич биллиилээх биир дойдулаахтарын үйэтитиигэ хоннохтоохтук ылсан үлэлээбитэ. Бэчээт дьиэтигэр Киров уулуссатын эркинигэр Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыт буойун-суруналыыстарга аналлаах истиэндэҕэ буойун, поэт Кузьмин М.И. – Макар Хара аата киирбэккэ хаалбытын, туруорсан киллэртэрбитэ. Суруналыыс Арсений Олбинскай-Винокуров Арсений Порфирьевич үлэлэрин булбута. Арсений Олбинскай суруйбут ыстатыйаларын кинигэҕэ сыһыарар эбит. Иван Гаврильевич ийэтин бииргэ төрөөбүт балтын чымыдааныттан ол ыстатыйалары булан ылан Арсений Олбинскай быраатыгар, дойдутуттан тэйэн Ярославль куоракка олохсуйбут Иннокентий Давыдович Винокуровка тиэрдибитэ. Винокуров Иннокентий Давыдович кэлин ол ыстатыйалары Уолбаларга ыыппыт. Ол ыстатыйаларын А.Н. Боппосова уонна Е.Ю. Рахлеева кинигэ оҥорон таһаарбыттар. Иннокентий Давыдович Винокуров бэйэтэ эмиэ суруйар идэлээх эбит, Иван Гаврильевич кини түөрт кинигэтин хомуйан сахалыы бэчээккэ таһаартарбыта. Кинини кытта Ярославль куоракка иккитэ көрсүбүтэ. И.Д. Винокуров Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын чилиэнэ буоларын ситиспитэ. Иннокентий Давыдович тутааччы идэлээҕэ, эдэригэр ааҕар балаҕаҥҥа үлэлээбит буолан, элбэҕи аахпыт киһи эбит, нууччалыы хоһооннору суруйара. Нуучча суруйааччыларын уонна худуоһунньуктар айымньыларын ырытан суруйара. Нууччалыы тылынан, кэлин сахалыы суруйар буолбут эбит.
Иван Гаврильевич Уолба оскуолатын олбуоругар ийэтэ А.В. Хоноехова сүүс сааһынан «Тиргэһиттэр» диэн А.Д. Неустроева кэпсээнин сюжетынан литературнай өйдөбүнньүк туруорбута. Ол туһунан “Үс Анна хоммут балаҕаннара” диэн ыстатыйа суруйбута. Уолба кыргыттара, үс биллиилээх Анна – суруйааччы Анна Денисовна Неустроева, бастакы опера артыыската, аатырбыт ырыаһыт Анна Ивановна Егорова уонна аатырбыт учуутал, Саха АССР үтүөлээх учуутала Анна Васильевна Хоноехова эдэрдэригэр сайын Уолба күөлүн куула өттүгэр турбут Анна Ивановна Егорова балаҕаныгар арааһы кэпсэтэн хоммуттар. Онно Анна Васильевна Хоноехова кэпсээбит кэпсээниттэн суруйааччы Анна Денисовна Неустроева “Тиргэһиттэр” диэн кэпсээни суруйбут. Оттон үс Анна хоммут балаҕаннарын — Анна Ивановна Егорова балаҕанын саха норуодунай суруйааччыта, Социалистическай Үлэ дьоруойа Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон көһөрөн, билигин Хадаайытааҕы уус уран литература музей уһаайбатыгар турар. И.Г. Нелунов “Тиргэһиттэр” айымньы төрөөн тахсыбыт балаҕана диэн бэлиэ сурук баара буоллар» диэн туруорсан суруйбут эбит.
Иван Гаврильевич сахаттан бастакы скульптор идэтигэр уһуйуллубут Семен Андреевич Андросов сэдэх докумуоннарын КГБ архыыбыттан төннөрөн ылбыта. Семен Андросовы үөрэппит учууталлара Семен Мефодьевич Кочкин, саха бастакы худуоһунньуга Иван Васильевич Попов (Уолбаҕа үлэлээбитэ) 1925 с. үөрэххэ Москваҕа ыыппыттар. Онтон салгыы Семен Андросов Ленинградка А.Герцен аатынан университеты бүтэрэр. Үөрэммит университетыгар преподавателлиир, кэтэхтэн аспирантураҕа үөрэнэр. Чаҕылхайдык үүнэн испит эдэр киһи 1936с. репрессияҕа түбэһэр. Тороскуус аатыран, түөрт сыл хаайыллар. Хаайыыттан тахсан дойдулуур. Булуҥҥа, Кангалааска, Мархаҕа оскуолаҕа дириэктэринэн үлэлээбитэ. Пединститукка үлэлээн, география салаатын аспыта. Эдэригэр өлбүт. Кини туһунан Иван Нелунов «Түстэммэтэх төлкө» (2020 с.) диэн сэһэн суруйан туспа кинигэнэн таһаарбыта.
Аҕатын туһунан Иван Гаврильевич маннык кэпсиир: “Аҕам Тааттаҕа оройуоннааҕы үөрэх салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлии сырыттаҕына, 1938с. үлэтиттэн уураталлар. Үөһээ үөрэх салалтатыттан норуот өстөөхтөрүн көрдүүр үлэни ыытар туһунан суруйаллар. Онно “мин тэрилтэбэр норуот өстөөҕө суох” диэн эппиэттээбитин иһин “сэрэҕэ суох” диэн уураталлар. Аҕам биир да киһини уган биэрбэтэх. Онон үлэтиттэн уһуллан, Калининградка пединститукка киирэн үөрэнэ сырыттаҕына Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаланар. Биһиги төрүүр быабытыгар аҕабыт дойдутугар төннөр. Кэлин пединституту бүтэрбитэ. Историк идэлээҕэ. Бииргэ төрөөбүттэр төрдүөбүт. Улахаммыт Гай, аҕабыт былыргы римскэй ааты биэрбит, тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлээбитэ. Онтон Анатолий, саха тылын чинчийбит учуонай. Билигин иккиэн суохтар. Быраатым Гаврил, тыа хаһаайыстыбатын үлэһитэ».
Иван Гаврильевич төрөөбүт Кэбээйитигэр 70-тан тахса сыл буолан баран 2017 с. саас Е.Е. Эверстов аатынан орто оскуола үбүлүөйүгэр ыҥырыллан тиийэн дьэ көрбүт. “Ийэм дириэктэрдээбит оскуолата (партизан Хабырылла Дьөгүөрэп туттарбыт) көтүллүбүт, төрөөбүт балыыһам умайбыт, дьонум олорбут дьиэлэрэ онно эрэ хаалбыт этэ. Дьон кэпсииринэн чугас-чугас турбуттар, быһата үс муннук. Онно тиийэн ийэм дириэктэр быһыытынан үлэлээбит оскуолатыгар мемориальнай дуоска саайтарбытым”, — диэн кэпсиир Иван Гаврильевич. Иван Гаврильевич ийэтэ Анна Васильевна Хоноехова Саха АССР үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна, Бочуот бэлиэтэ уордьан кавалера, уордьанын Москваҕа М.И. Калинин илиититтэн туппута. Кини үөрэххэ научнай-практическай хайысханы киллэрбитэ: экспериментальнай үлэни, конференциялары тэрийиини, рефераттары, дакылааттары суруйууну, үөрэҕи олоҕу кытта ситимнээһини – холкуоүу кытта шефтэһиини, нэһилиэнньэ ортотугар оҕуруот аһын үүннэриини. А.В. Хоноехова 1936 с. П.А. Ойуунускай салайааччылаах Таатта улууһун делегациятын састаабыгар Саха АССР Конституциятын оҥорууга кыттыбыта. «Ийэм учуутал быһыытынан үлэтин хотугу улуустартан – Дьааҥыттан, Муоматтан саҕалаабыта. Ийэм үлэлээбит Дьааҥы Табалааҕын оскуолатыгар сылдьан, өйдөбүнньүк дуосканы туруортарбытым. Арай Муомаларга кыайтарбата”, — диир Иван Гаврильевич.
Ити курдук, Иван Гаврильевич дьонун-сэргэтин, биир дойдулаахтарын, дьикти дьылҕалаах чулуу саха дьонун үйэтитиигэ туох да наҕараадаҕа наадыйбакка, сүрэҕин баҕатынан үлэлэһэн кэлбитэ. Арай биирдэ, убай туттар биир дойдулааҕым Иван Гаврильевич «литературнай музей үлэһитэ дэнэрим, үлэлээн бүппүтүм кэннэ, туох да дэнэрим суох эбит” диэн сонньуйда. “Тыый, онтон ыстатыйа бөҕөнү суруйдуҥ аҕай дии” диэн Россия Суруналыыстарын Сойууһугар мэктиэлээммин, Сойууспут бэрэссэдээтэлэ Галина Алексеевна Бочкарева Россияҕа туруорсуутунан Россия Суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ буолбута. П.А. Ойуунускай аатынан литература судаарыстыбаннай музейын салалтата, дириэктэр, саха норуодунай суруйааччыта Н.А. Лугинов, дириэктэри солбуйааччы Л.Н. Иванова туруорсаннар, СӨ культуратын туйгуна буолбута. Онтон мин Уолбаларга эрийэн кэпсэтэн, “саамай уолбалары үйэтитээччигитин Бочуоттаах аатыгар түһэрдэргит” диэн этии киллэрэммин, Уолба нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо аата иҥэриллибитэ. Дьэ, үтүө киһи киэнэ итинник табыллар ээ…
Елена Денисовна
Уус-Алдан Чэриктэйиттэн төрүттээх. Элбэх оҕолоох Поповтар дьиэ кэргэннэригэр үөскээбитэ. СГУ омук тылын факультетын бүтэрбитэ. ХИФУ – Хотугулуу Илиҥҥи федеральнай университет доцена, профессор, педагогическай наука доктора.
Елена Денисовна үрдүк үөрэххэ техническэй средстволары туһанан, саҥа технологиялары киллэриигэ идэтийэн үлэлээбитэ. Кини сүүсчэкэ публикация, ол иһигэр үс монография, 15 ыстатыйата Москва, Санкт-Петербург, Новосибирскэй, Самара о.д.а. куораттар сурунаалларыгар бэчээттэммитэ. РФ депозитарийдарыгар регистрацияламмыт 11 электроннай изданиелардаах, “ИКТ в преподавании иностранных языков” үөрэх сайтын аспыта. Кини ыстатыйалара “Новые технологии в образовании” Воронеж к., Scopus, e.library.ru фондатыгар киирбиттэрэ. Өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар – Бороҕоҥҥо “Уолан” гимназияҕа, Дүпсүн, Чэриктэй орто оскуолаларыгар, Кириэс Халдьаайы, Ытык Күөл, Майа гимназияларыгар куруук семинардары ыытара. Дьокуускай куорат 14 №-дээх орто оскуолатын саҥа технологияларын киинин салайааччыта этэ, ону сэргэ Саха-Бельгия оскуолатын саҥа технологияларын киллэриини салайбыта. Түөрт спецкурсу “Информационные технологии в преподавании языков”, “Интернет-технология в обучении иностранному языку”, “Современная методика и технология: дистанционное обучение”, “Лингводидактика:подходы, методы и средства” оҥорбута. Елена Денисовна “Теоретические основы лингводидактики”, “Современные средства оценивания результатов обучения”, “Современные методика и технология: дистанционное обучение”, “Методика преподавания иностранного второго”, “Научно-исследовательская деятельность в образовании” теоретическэй дьиссипилиинэлэри үөрэппитэ. Кини кафедраҕа научнай-чинчийэр үлэни ыытыыга эппиэттээҕэ уонна “Исследования многоязычия, инновационных подходов и методов обучения в гуманитарном образовании в РС(Я)” үөрэх-наука лабораториятын салайара. “Самопрезентация студента в поликультурной образовательной среде” научнай куруһуогу ыыппыта. Елена Денисовна – СӨ үөрэҕин туйгуна, РФ идэтийбит үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, РФ РАЕ наукатын уонна үөрэҕин үтүөлээх диэйэтэлэ, “Трудом и знанием” норуоттар икки ардыларынааҕы уордьан хаһаайката. Кини аата “Известные ученые России” норуоттар икки ардыларынааҕы электроннай энциклопедияҕа киирбитэ.
Нелуновтар дьиэ кэргэн
Иван Нелунов куоракка 2№-дээх оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар “Бэлэм буол” хаһыакка Амма Аччыгыйа “Тоҕус төгүл тоҕотугар” хабааннаах сиэр-майгы тиэмэтигэр ыстатыйа суруйбут. Өрөспүүбүлүкэ араас муннуктарыттан кини суруйуутугар санааларын үллэстибиттэр. Уус Алдан Чэриктэйин орто оскуолатын үөрэнээччитэ Лена Попова олус үчүгэйдик санаатын суруйбут. Онтон ыла Иваннаах Елена суруйсар буолбуттар. Тыа сирин оҕото эрээри нууччалыы олус грамотнайдык суруйарын Иван бэркэ кэрэхсии санаабыт. Устудьуоннуу сылдьан көрсөн, таптаһан, ыал буолбуттар. Онтон ыла сүүс сүүстэриттэн өйөһөн, сарын сарыннарыттан тайансан олорбуттара биэс уон тоҕус сыл буолла. Хайа хайаларын ситиһиилэригэр хардарыта оруоллаахтар. Елена Денисовна кэргэнин бары айар санааларын өйөөн, суруйууларын көмпүүтэргэ бэчээттиирэ, айымньыларын суруйуутун ааҕан, ырытан, сүбэ-ама биэрдэҕэ эбээт. Оттон Иван Гаврильевич кэргэнин наукаҕа ситиһиилэригэр эрэллээх эркин буолан көмөлөстөҕө. Кыыстара Туйаара — быраас. СГУ медицинскай факультетын бүтэрэн баран М.Е. Николаев аатынан Медицина киинигэр, Перинатальнай кииҥҥэ педиатр, медицинскай наука кандидата. Уоллара Альберт эмиэ СГУ омук тылын факультетын, аспирантураны бүтэрбитэ, учуонай истиэпэнин көмүскээбитэ, педагогическай наука кандидата. Улахан сиэн Руслан – устудьуон, Люба, Артем – оскуола үөрэнээччилэрэ. Ити курдук Нелуновтар дьиэ кэргэннэригэр үс учуонай баар буолан, наука сайдыытыгар бэйэлэрин кылааттарын киллэрдилэр. Оттон Иван Гаврильевич убайа Анатолий Гаврильевич Нелунов саха тылын бөдөҥ учуонайа лексиколог, лексикограф, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата, С.А. Новгородов аатынан Бириэмийэ лауреата, РНА СС үтүөлээх бэтэрээнэ, Таатта улууһун ытык киһитэ этэ. Саха сомоҕо домоҕун чинчийбитэ.
Элбэх монография уонна тылдьыт ааптара, 110-тан тахса билим ыстатыйаны бэчээттээбитэ. Икки туомнаах “Сомоҕо домох сахалыы-нууччалыы тылдьытыгар” (I туома – 1998, II туома -2002) саха тылын баайын дириҥник хорутан киллэрбитэ. “Саха тылын Улахан быһаарыылаах тылдьытын” таһаарыыга сүрүн эрэдээктэр солбуйааччыта уонна бары 15 туомун эппиэттиир сэкиритээрэ этэ. П.А. Слепцовтуун “Быһаарыылаах тылдьыты туһаныы туһунан уһун уонна кылгас ыйыылар-кэрдиилэри” суруйбуттара. Саха тылын кылгас быһаарыылаах тылдьытын (1994, 2008), 2002 сыллаахха тахсыбыт “Таба суруйуу тылдьытын” ааптардарыттан биирдэстэрэ. 2015 сыллаахха тахсыбыт саҥа “Таба суруйуу тылдьытын” сүрүн эрэдээктэрэ.
Саха тылын туруга бөҕөргүүрүн туруорсара, СӨ тыллар тустарынан сокуона олоххо киирэригэр үлэ ыыппыта, СӨ Бэрэсидьиэнин уонна кэлин Ил Дарханын иһинэн үлэлиир Тыл сэбиэтин чилиэнэ этэ. Кини сырдык кэриэһигэр “Уолбаттан төрүттээх учуонай” диэн ахтыы кинигэтэ тахсыбыта. Уолбалар кини аатынан саха тылын кылааһын ааттаабыттар.
Нелуновтар дьиэ кэргэн үтүө үгэстээхтэр – Иван Гаврильевич үөрэммит В.И. Ленин аатынан Уолба орто оскуолатыгар сылын аайы бастыҥ оскуоланы бүтэрээччигэ анал стипендия туттараллар.
Иван Гаврильевич билигин оҕо, эдэр саастарын, устудьуон сылларын туһунан суруйа сылдьар. Уолбаҕа кинилэр күүтүүлээх ыалдьыттар.
Валентина Бочонина
Читайте нас в:
