Аан дойду хомустаах норуоттарын биир тэрээһиҥҥэ түмэн көрдөрөр үлэ 1984 сылтан саҕаламмыта. Ол кэмтэн ыла Аан дойду хомуска аналлаах кэнгириэс-бэстибээллэрэ Америкаҕа (Айова, 1984), Саха сиригэр (Дьокуускай, 1991, 2011), Австрияҕа (Мольн, 1998), Норвегияҕа (Рауланд, 2002), Голландияҕа (Амстердам, 2006), Венгрияҕа (Кешкемет, 2010), Германияҕа (Тауха. 2014; Берлин, 2022) ыытыллан кэллилэр.
Быйылгы Аан дойду хомуска кэнгириэс-бэстибээлэ Дьоппуон омук сиригэр — төрүт олохтоох айну норуота уутуйан олохсуйбут түөлбэтигэр — Аканка Айну Котан онус төгүлүн ыытылынна. Бу тэрээһиҥҥэ Саха сириттэн Хомус Аан дойдутааҕы түмэлин уонна киинин бэрэсидьиэнэ И.Е. Алексеев-Хомус Уйбаан, дириэктэрэ Дмитрий Бястинов уонна Аан дойду виртуоз-хомусчуттара кыттыыны ыллылар.
Аан дойду виртуоз-хомусчута Гоукон Фукико уонна Х Аан дойдутааҕы хомус кэнгириэс-бэстибээлэ
Бэрт былыр Японскай, Охотскай муора арыыларынан тарҕанан олорбут айну норуота бүгүн сүнньүнэн Хоккайдо арыытыгар олохсуйбут. Хомус кэнгириэс-бэстибээлэ ыытыллыбыт куората айну норуотун төрүт түөлбэтэ буолар. Онон бу сири тулалаан сытар күөллэр, хайалар, үрэх хочолоро — бүтүннүү айну тылынан ааттаахтар. Япония сиригэр, барыллаан ааҕыынан, айнулар ахсааннара 20 тыһыынча киһиэхэ тиийбит.
Айнуларга хомус ханыыта үнүстүрүмүөн муккури диэн ааттанар, бамбук мастан кыһыллан оҥоһуллар. Муусука таһаарарга үөрүйэҕэ суох киһиэхэ уустук тэрил. 2022 сыллаахха Саха сиригэр ыытыллыбыт Аан дойдутааҕы виртуоз-хомусчуттар күрэхтэһиилэригэр Гоукон Фукико айну норуотун төрүт муусукатын үнүстүрүмүөнүгэр (муккури) норуотун дьылҕатын туһунан айымньыны ситиһиилээхтик толорон, «виртуоз-хомусчут» үрдүк ааты ылары ситиспитэ. Ол кэмтэн ыла кини ис санаатыгар, Өксөкүлээх Өлөксөй эппитинии, күн анныгар айну норуотун култуурата тыыннаах хааларын иһин дьулуһуутун ситиһэр сыаллаах айымньылаах үлэтин саҕалаабыт. Берлин куоракка ыытыллыбыт IХ Аан дойдутааҕы хомус кэнгириэс-бэстибээлигэр кыттыыны ылбыт уонна Х кэнгириэс-бэстибээл айну норуотун төрүт сиригэр, Японияҕа, ыытылларын туһунан этии киллэрбитин кыттааччылар уонна Аан дойду хомусчуттарын уопсастыбата өйөөннөр, Х Аан дойдутааҕы хомус кэнгириэс-бэстибээлэ Япония сиригэр буолара бигэргэммитэ. Онон, үбүлүөйдээх кэнгириэс-бэстибээл тэриллиитигэр Аан дойду виртуоз-хомусчута үрдүк ааты чиэстээхтик сүгэ сылдьар, айну норуотун култуураҕа биир бастыҥ бэрэстэбиитэлэ Гоукон Фукико өҥөтө улахан.
Кэнгириэс-бэстибээл тэрээһинэ
Тэрээһин «Аокандаке» – айну тылыттан «Эр киһи хайата» диэн суолталаах дьайа сытар вулкан тэллэҕин ыксатыгар Акан күөл үрдүгэр олохсуйбут Аканка Айну Котан диэн аччыгый куоракка алтынньы ый 23 күнүттэн 27 күнүгэр диэри ыытылынна. Бу куорат Хоккайдо арыытын хотугулуу-илиҥҥи эҥээригэр сытар. Тэрээһиҥҥэ 24 араас дойду бэрэстэбиитэллэрэ кыттыыны ыллылар. Эрдэтээҥҥи кэнгириэстэр устуоруйаларыгар кыттааччылар элбэхтэр этэ эрээри, билигин итиччэ элбэх судаарыстыбаттан кыттыылара үбүлүөйдээх тэрээһини өссө үрдүк суолталаата.
Биэс күн устата кэнгириэс-бэстибээл ыалдьыттарын кэнсиэрэ Камуини (тылбааһа «эһэ») диэн уулусса болуоссатыгар уонна Икор диэн ааттаах куорат тыйаатырыгар утуу-субуу ыытылыннылар. Саха сириттэн виртуоз-хомусчут Эркин Алексеев Камуини болуоссатыгар ыалдьыттарыгар анаан чаас аҥаардаах кэнсиэрин бэлэхтээтэ. Эркин хас биирдии хомуска толоруохтаах айымньытын ис хоһоонун омук тылынан быһааран баран толорбута истээччилэргэ кэрэхсэбиллээх буолла. Ити киэһэтигэр Икор тыйаатырыгар Аан дойду виртуоз-хомусчута Спиридон Шишигин учууталын И.Е. Алексеев-Хомус Уйбаан, доҕотторун Сөрен Бирке (Германия), Мөнхчимэг Аюуш (Монголия) кытары холбуу нүөмэрдэри туруоран, кэнсиэригэр хомуска тута хоһуйуу киэһэтин тэрийдэ. Кэнсиэр аһыллыытын талааннаах тойуксут, хомусчут Хомус түмэлин уонна киинин Сунтаардааҕы уопсастыбаннай салаатын үлэһитэ Туйаара Алексеева кылыһахтаах куолаһынан тойук туойан киэргэттэ.
Кэнгириэс бастакы күнүн кэнсиэртиир чааһын Саха сирин дэлэгээссийэтигэр түмүктүүрүгэр чиэс биэрдилэр. Кэнгириэс-бэстибээл хас күнүн ахсын саха хомусчуттарын түһүлгэтэ биир кэтэһиилээх түгэнэн буолла. Икор тыйаатырын сыанатыгар сахалар тахсалларын үгүс омук дьоно көһүтэ сөҥнүлэр. Дэлэгээссийэ, биир хомус ансаамбылын курдук, сыанаҕа тахсан, кылгастык хомуска тардан бэйэлэрин эҕэрдэлэрин иһитиннэрдилэр. Хас биирдии хомусчут толоруутун ахсын көрөөччүлэр ытыстарын тыаһынан махтаннылар. Биирдиилээн хомус тардыыга ураты истииллэр, үгэс тардыылар, тус дьүһүйүүлэр, ырыалаах хомус холбоһон толоруулара — хомус муусуката дэгиттэр кыаҕа муҥура суоҕун көрөөччүлэргэ тиэртибит. Кэнгириэс бастакы күнүн түмүктүүр чаас аҥаардаах кэнсиэрин көрбүт Икор тыйаатырын ыалдьыттара саха хомусчуттара киэһээҥҥи сынньалаҥҥа барыахтарыгар, тыйаатыртан тахсыахтарыгар диэри ытыс тыаһынан атаардылар.
Кэнгириэс-бэстибээл уопсай кэнсиэртэрин түмүктүүр түһүмэҕин Аан дойду виртуоз-хомусчута Альбина Дегтярева чаас аҥаардаах кэнсиэринэн түмүктээтэ. Бэлиэтээн эттэххэ, аҕа көлүөнэ виртуоз-хомусчуттарыгар анаммыт кэнсиэртиир былаһааккаларга тумус туттар эдэр көлүөнэ хомусчуттарбытын, саха норуотун талааннаах ыччатын — Алдан Рожины, Туйаара Алексееваны дьоҥҥо-сэргэҕэ көрдөрөн кытыннарбыппыт, саха хомуска айар талаана кэнэҕэскилээҕин көрдөрдө.
Бэстибээл устатыгар 24 норуот бэрэстэбиитэллэрэ бэйэлэрин төрүт муусукаларын үнүстүрүмүөннэригэр толорууларын икки араас сыананан иһитиннэрдилэр. Виртуоз-хомусчуттар: Спиридон Шишигин, Альбина Дегтярева, Ким Борисов (Россия), Эркин Алескеев (Казахстан), Лео Тадагава (Япония), Ма Гуо Гуо (йи норуота, Кытай), Раджашекар Бимачар (Индия), Нептун Чапотин (АХШ/Индия), Кутманаалы Султанбеков (Киргизия), Фукико Гоукон (Япония). Хомус эйгэтигэр киэҥник биллэр хомусчуттар: Арон Сзиладьи (Венгрия), Лука Рекуперо (Италия), Деардре Морган (Канада), Магдалена уонна Манфред Руссманнар (Австрия), Николас Мацнер (Чили/Германия), Ирина Богатырева (Россия), Мөнхчимэг Аюуш (Монголия), Даннибал (Нидерланды), Ави Тумун (Тайвань), Сөрен Бирке (Германия), Кэтлин Мэги (Эстония) уо.д.а.
Сайдыы хас биирдии норуокка араас таһымнааҕа маннык тэрээһиннэргэ арылхайдык көстөр, холобур, хомуска үгэс тардыы Индия, Киргизия, Австрия, Норвегия, Кытай хомусчуттарыгар туруктаахтык сайдан иһэрин бэлиэтии көрдүбүт. Толорооччулар истэригэр экспериментальнай муусуканы хомуска тардыы эмиэ балай эмэ элбэх. Японияҕа ыытыллыбыт кэнгириэс-бэстибээли үгэс тардыыны өрө туппут айну норуота тэрийбит буолан, сүнньүнэн, тэрээһиҥҥэ үгэс тардыыны сөргүтүүгэ өйдөбүлү суолталаабыттарын бэлиэтии көрдүбүт.
Быйылгы кэнгириэс-бэстибээлгэ сонун кыттааччыларынан Румынияттан, Камбоджаттан, Малайзияттан, Бразилияттан, Индонезияттан, Филиппинтэн кэлбит хомусчуттары бэлиэтээтибит.
Кэнгириэс-бэстибээл үлэтэ уонна быһаарыылара
Үгэс курдук, бэстибээли сэргэ, научнай дакылааттары истии кэмпириэнсийэтэ уонна Аан дойду хомусчуттарын уопсастыбатын бырабылыанньатын мунньаҕа буолла.
Хомус Аан дойдутааҕы түмэлин уонна киинин дириэктэрэ Дмитрий Бястинов «Саха сирин уонна Дальнай Восток хомустаах норуоттарын бүгүҥҥү туруга» диэн тиэмэҕэ иһитиннэрии оҥордо. Дакылаакка чопчу кыра ахсааннаах норуоттар: айну, долган, ительмен, коряк, нивха, уйльта, чукча, эбээн, эбэҥки, дьүкээгир, саха хомустарын дьылҕатын туруга сырдатылынна.
Хомус Аан дойдутааҕы киинин бэрэсидьиэнэ Иван Егорович Алексеев-Хомус Уйбаан «Узуальность музыки хомуса» диэн дакылааты оҥордо. Дакылаат түмүгэр Аан дойду хомусчуттарын уопсастыбата анал наҕараада бэлиэлээх буоларын бэлиэтээтэ. Сиһилээн эттэххэ, билигин биһиги кэккэбитигэр суох Францияттан төрүттээх виртуоз-хомусчут Джон Райт аатынан мэтээли — уһулуччулаах хомусчукка, Хомус эйгэтин бөдөҥ чинчиһитэ, бастакы кэнгириэһи төрүттээччи Фредерик Крейн аатынан мэтээли — хомус диэйэтэлигэр уонна Семен Иннокентьевич Гоголев-Амынньыкы уус аатынан мэтээли — уһулуччулаах ууска аныырга этии киллэрдэ. Бу наҕараадалар Аан дойду уопсастыбатын быһаарыытынан, инники ыытыллар Хомус кэҥгириэс-бэстибээллэрин түмүгүнэн туттарыллыахтаахтарын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ.
Билимҥэ анаммыт дакылааттары истии тэрээһинин Голландияттан Харм Линсен иилээн-саҕалаан ыытта. Дакылааттар Аан дойду хомусчуттарын уопсастыбата таһаарар сурунаалыгар бэчээттэниэхтэрэ.
Аан дойду хомусчуттарын уопсастыбатын бырабылыанньатын мунньаҕа
Аан дойду хомусчуттарын уопсастыбата 1998 сыллаахха Австрияҕа Мольн куоракка ыытыллыбыт Хомус кэнгириэс-бэстибээлин быһаарыытынан төрүттэммитэ. Ол кэмтэн ыла кэнгириэс-бэстибээл ыытыллар болдьохтоох кэмэ, тэрээһин үлэтэ, аан дойду хомустаах норуоттарын түмүүнү сүрүннээн кэллэ. Уопсастыба төрүттэниэҕиттэн, сүбэлэһии сүнньүн тутуһар буолан, норуоттартан уопсай үлэҕэ кыттыыны ылар дьону сүүмэрдээн, бырабылыанньа чилиэннэринэн талбыттара. Кинилэр куоластааһыннарын түмүгүнэн, уопсастыба үлэтэ салаллан барар. Саха сирэ бырабылыанньа төрүттэниэҕиттэн бүгүҥҥэ диэри элбэх чилиэннээх, онон бырабылыанньа ыйааһынан өссө күүһүрдэн биэриэхтээх.
1998 сылтан ыла уопсастыбаны Австрия хомуска диэйэтэлэ Франц Кумпл салайан кэллэ. Быйылгы үбүлүөйдээх Хомус кэнгириэс-бэстибээлигэр саҥа бэрэсидьиэни талыы боппуруоһа турбутугар, бырабылыанньа чилиэннэрэ Франц Кумпл салгыы үлэлииригэр санааларын эттилэр. Франц Кумпл мунньах кыттыылаахтарыгар кини үлэтин үрдүктүк сыаналаабыттарыгар махтанна уонна уопсастыба үлэтин салгыы күүһүрдэр инниттэн салайар хамыыһыйаҕа эбии икки вице-бэрэсидьиэн дуоһунаһа баар буолуохтааҕын туһунан этии кэллэрдэ. Бу үлэни аан дойду тэрээһиннэрин ыытыыга уопуттаах Саха сириттэн Дмитрий Бястиновы уонна Канадаттан Деардре Морганы сүрүннүүллэригэр бигэргэтиигэ таһаарбыт этиитин бырабылыанньа мунньаҕын кыттыылаахтара бары өйөөтүлэр.
«Мантан антах уопсастыба кэнгириэс-бэстибээлгэ, билимҥэ (архыып) үлэтигэр уонна рекламаҕа департаменнарга аттарыллан үлэлиэҕэ», — диэн уопсастыба бэрэсидьиэнэ Франц Кумпл иһитиннэрдэ. Хомус Аан дойдутааҕы түмэлэ уонна киинэ билимҥэ, архыыпка үлэни сүрүннүүрүгэр итэҕэйдилэр.
Кэлэр Аан дойдутааҕы Хомус кэнгириэс-бэстибээлин тэрийэргэ бэлэм туруктаах дойдулар: Киргизия, Монголия уонна Тайвань бэрэстэбиитэллэрин дакылааттарын истии буолла. Аһаҕас куоластааһын түмүгүнэн, кэлэр XI Хомус кэнгириэс-бэстибээлэ Киргизияҕа буолара быһаарылынна.
Түмүктээн эттэххэ…
Саха литэрэтиирэтин төрүттээччи А.Е. Кулаковскай–Өксөкүлээх Өлөксөй «Хомус» хоһоонугар хоһуллубут тылларын алгыһа үйэ кэриҥиттэн ордук кэм устата туола турар. Үбүлүөйдээх Хомус кэнгириэс-бэстибээлигэр саха хомусчуттарын хомуһунан айар талааннарыгар сүгүрүйүү суолтата уҕараабат.
Аан дойду хомустаах норуоттара түмсэллэригэр көҕү уһугуннарбыт, саха хомуһун аар-саарга ааттаппыт, аан дойдуга соҕотох судаарыстыбаннай Хомус түмэлин уонна киинин төрүттээбит Иван Егорович Алексеев-Хомус Уйбаан кыттыыта кэнгириэһи ордук суолталаата. Тэрийээччилэр кэнгириэс-бэстибээл сабыллыытын өрөгөйдөөх чааһыгар Иван Егорович Алексеевы-Хомус Уйбааны дириҥник ытыктыылларын бэлиэтин көрдөрөн, хомуһун тыаһын иһитиннэрэригэр көрдөспүттэрэ — кини хомус аан дойдуга сайдан кэлбит устуоруйатыгар үрдүктүк суолталааҕын көрдөрдө.
Хомус аан дойдутааҕы кэнгириэс-бэстибээлигэр 24 араас омук сириттэн бэрэстэбиитэллэр кэлэннэр кыттыыны ылбыт эбит буоллахтарына, Саха сирин дэлэгээссийэтэ саамай элбэх түһүлгэҕэ кытынна. Ити барыта саха хомуһун уонна хомусчуттарын суолталаабыттарын бэлиэтин туоһата буолар.
Урукку сылларга Саха сириттэн хомус сайдыытыгар тумус туттар дьоммут И.Е. Алексеев-Хомус Уйбаан, Н.С. Шишигин Аан дойду хомусчуттарын уопсастыбатын генеральнай сэкиритээрдэринэн кэккэ кэмнэргэ үлэлээн ааспыттара. Быйылгы үбүлүөйдээх Хомус кэнгириэс-бэстибээлигэр Д.Д. Бястиновы Хомусчуттар аан дойдутааҕы уопсастыбаларыгар вице-бэрэсидьиэнинэн анаабыттара Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр хомус сайдыытыгар тэрийэр үлэтин Аан дойду таһымыгар билэллэрин, Аан дойдуга судаарыстыбаннай таһымнаах соҕотох Хомус түмэллээхпитин уонна кииннээхпитин суолталыылларын бэлиэтиир.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин 2032 сылга, барыллаан 2050 сылга диэри сайдар сүрүн сокуонугар култуура хайысхатыгар хомус аан дойду таһымыгар билиниллэрин ситиһэр сыал-сорук быһыытынан киирбитэ. Х Аан дойдутааҕы хомус кэнгириэс-бэстибээлигэр саха хомусчуттара кыттан кэлиилэрэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин сүрүн докумуонугар ити ыйыллыбыт сыалы ситиһии быһыытынан сыаналыахха сөп.
Д.Д. Бястинов, Хомус түмэлин уонна киинин дириэктэрэ
Хаартыска: Альбина Дегтярева
Также читайте:
«Хомус Вселенная»: в Якутске выбрали лучшего исполнителя на легендарном инструменте
Читайте нас в:
