«Лыҥкынас сытыы кылыһы оҥорорго болгуону үс төгүл уһаарыллара. Уһаарыыта элбэх буоллаҕына үтүө сэп тахсара. Уһаарыы — ол аата кыһаҕа уган уулларыы,»— диэн Далан «Тыгын Дархан» романыгар суруйбута. Син ол тэҥэ уһаарыллан, буһан-хатан уол оҕоттон эр киһи, оттон дьоҕуртан талаан үөскүүр. Уус да бу кылыһы уһаарарыныы кустук курдук куоһанан дьиҥнээх уус буола тыыллан-сайдан тахсар, уран тарбахтанар, кытаҕас илиилэнэр, бэргэн харахтанар, мындыр өйдөнөр.
Кэлиҥҥи кэмҥэ бу өбүгэ саҕаттан үрүҥ тыыммыт өллөйө буолбут уустук идэбит бигэтик атаҕар туран, киэҥ хоннохтоохтук сайдан эрэр. «Уус» диэн умнулла быһыытыйбыт идэ аата дьон уоһуттан түспэт буолла. Сахалыы ньыманан чороону-кытыйаны хаһан оҥоруу, туос иһити, чаппарааҕы тигии, тимиртэн быһаҕы, хомуһу, оннооҕор батыйаны таптайыы сөргүтүлүннэ. Бэл диэтэр сахалыы ньыманан тимири уһаарыыны тилиннэриигэ бастакы хардыылар оҥоһулуннулар.
Республика бары муннуктарыгар кэриэтэ маска, тимиргэ, көмүскэ уһанар уустар, туос иһити, таҥаһы-сабы тигэр иистэнньэҥнэр үөскээтилэр. Норуот маастардарын түмсүүтэ тэрилиннэ, «Кудай Бахсы», «Уус» диэн сахалыы оҥоһуктар маҕаһыыннара аһылыннылар. Саха уустара улахан быыстапкаларга ситиһиилээхтик кытталлар — холобура аан дойдутааҕы «Клинок» диэн оружейниктар күрэхтэһиилэригэр Саха сирин бэрэстэбиитэллэрэ Сарыал Билюкин уонна Николай Потапов утуу-субуу кыайбыттара.
Уопсайынан, дьон-сэргэ сахалыы малы-салы, таҥаһы-сабы сүрдээҕин сэргиир кэмэ кэллэ.
Кыһа туһунан кыратык быһаардахха
Ол түмүгэр бу умнулла сыспыт төрүт дьарыкпытыгар үүнэр көлүөнэни үөрэтэн-такайан хаалларыы бүгүҥҥү күн ирдэбилигэр кубулуйда. Уһаныыны ыччат киэҥ араҥатыгар таһаарыыны оскуолаҕа үлэ уруоктара, куруһуоктар көҕүлүүллэр. Эбии үөрэхтээһиҥҥэ төрүт үгэстэри, ол иһигэр уһаныыны сайыннарар оскуолалар, анал кииннэр баар буоллулар.
Маннык долгуҥҥа олорсон, уустар түөлбэлэринэн аатырбыт Таатта Баайаҕатыгар «Мандар кыһата» диэн ааттаах уус оҕолор сайыҥҥы оскуолалара үөскээбитэ. Аата-суола да чопчу ыйарыныы, бу уус оҕолор оскуолалара Мандар Ууһу кытта быһаччы ситимнээх. Ол эбэтэр дьоҕурдаах ыччат, П.А.Ойуунускай аатынан госбириэмийэ лауреата, Духуобунас академиятын академига, норуот маастара Борис Неустроев-Мандар Уус салалтатынан, саха былыргы уустарын кистэлэҥнэригэр уһуйуллаллар. «Мандар кыһата» бырайыагы «Өлүөнэ дойдута» физмат форум, Таатта улууһун үөрэҕин салаата, Баайаҕа орто оскуолата күүстэрин түмэн үөскэппиттэр.
Бу үһүс сылын устата ыытыллар уус оҕолору үөрэтэр уһуйаан барыта холбоон биэс сезон үлэлээтэ. Ол курдук 2007 сыллаахха — бастакы сылын сайыныгар, 2008 сылга кыһын, оттон сайын иккитэ, 2009 сылга эмиэ оннук былырыыҥҥы былааннанан үлэ-хамнас ыытылла турар.
Баҕалаах барыта хабыллыбатах
Сайыҥҥы оскуола атырдьах ыйын 1 күнүттэн бу сайыҥҥы иккис сезонун саҕалаата. «Мандар кыһатын» бу сезонугар республика араас муннугуттан — Үөһээ Бүлүүттэн, Хаҥаластан, Амматтан, Мэҥэ-Хаҥаластан, Дьокуускайтан уонна Тааттаттан барыта
17 оҕо түмүстэ. Ол иһигэр Республикатааҕы лицей, «Айыы кыһатын» уонна Үөһээ Бүлүүтээҕи гимназия курдук Саха сирин бастыҥ оскуолаларын үөрэнээччилэрэ кэлбиттэр. Өссө ыраах Өймөкөөнтөн уонна ыаллыы Чурапчыттан үстүү оҕо кэлэрин күүтэллэр үһү. Манна даҕатан эттэххэ, төһө да сэҥээрэр ыччат элбэҕин иһин, уһанар инструмент тиийбэтинэн, уус кыһата кыараҕаһынан, баҕалаах барыта кыайан хабыллыбат эбит.
Ону ол диэбэккэ, кыһалҕаҕа кыпчыттарбакка «Мандар кыһата» сылтан-сыл сайдан, кэҥээн иһэр. Өскөтүн аан маҥнай уолаттары эрэ сүүмэрдээбит буоллахтарына, былырыын сайыҥҥыттан Мандар Уус үөрэнээччитэ иистэнньэҥ, норуот маастара Анна Мандарова уһуйааччылаах биэс кыыс иис-сиик, оһуор идэтигэр үөрэнэллэр. Анна Васильевна саха национальнай таҥаһын үүт-үкчү былыргы хаартыскалартан түһэрэн ылан оҥороро, халбаҥнаабат канону тутуһара ураты. Онон күн-түүн уларыйа турар муоданы батыһар аныгы кыргыттары дьиҥнээх классикаҕа, өбүгэ үгэһигэр уһуйара хайҕаллаах уонна олус наадалаах дьыала.
Оттон уолаттары, үгэс быһыытынан, Борис Неустроев-Мандар Уус уонна сайыҥҥы оскуола дириэктэрэ, СР культуратын туйгуна, уус Николай Егоров-Баайаҕыын такайаллар. Кинилэр өрүү буоларыныы ким тугу баҕарарын, ол аата — быһаҕы, батыйаны, бадаайыны, анньыыны, хомуһу оҥорорун, төһө ахсааннааҕы уһанарын хааччахтаабаттар. Эдэр уус эрдээх сүрэҕэ тугу этэринэн айар-уһанар. Арай мындыр учууталлар сүбэ-ама эрэ биэрэллэр.
Быйылгы сезоҥҥа «Мандар кыһатыгар» уһаарыллан тахсыбыт олохтоох уолаттар — Гриша Дедюкин (Санкт-Петербургдааҕы лесотехническай академия II куурсун устудьуона) уонна Игнат Слепцов «тютор», ол аата баһаатай, буолан көмөлөһө сылдьаллар.
Үөрэх мөккүөрдээх буолуохтаах
Мандар Уус иитии-такайыы туһунан санаалара:
— Билигин уол оҕону эр киһи гынан иитэн таһаарыыга аныгы үөрэх күттүөннээх сүбэни-аманы биэрбэт. «Тимир эллэнэн-эллэнэн тимир, уол оҕо эриллэн-эриллэн эр киһи буолар» диэн өс хоһооно биһиги өбүгэлэрбитигэр олус суолталааҕа.
Уол оҕону адьас кыратыттан бытыгын быһа үктүөр диэри «сээн» диэн, кыыс оҕолуу майгылаах дьон гынан иитэн таһаарабыт. Ситинник сыыһа иитии-үөрэтии түмүгэр бодоҥноох ыччат үөскүүр. Ол иһин кытаанаҕы тулуйбат, ыарахантан саллар, хара үлэттэн чаҕыйар, олоххо, ыал буолууга, үлэҕэ-хамнаска улахан эппиэтинэһэ суох буолуу наһаа элбээтэ. Бэйэтин санаатын турууласпат, сатаан мөккүспэт, оттон мөккүһээри гыннаҕына тулуйбат, кыыһырар, аны үлэлээри-хамнаары гыннаҕына сылайар, сүрэҕэлдьэс, куһаҕан дьаллыкка ылларымтыа майгылар аһары үксээтилэр.
Маннык салҕанар түгэнигэр олохпут өтөрүнэн көнөрө уустук. Ол иһин уол оҕону иитии-такайыы тула олохтоох кэпсэтии-быһаарсыы наука да, дьон-сэргэ да өттүттэн түргэнник уонна күүскэ саҕаланыан баҕарабын. Олох — мөккүөр, олох — охсуһуу диэн өйдөбүлү киһи билигин тылга эрэ истэр. Холобура теплицаҕа үүммүт оҕурсу хонууга таһаардахха хайдах буоларый? Ол кэриэтэ «теплицаҕа» үөскээбит уол оҕо олоххо тахсарыгар бэлэмэ суоҕа баар суол. Үгүс ыччат онтон сынтарыйар.
Ити өйдөбүлгэ: «Тугу гыныахха? Хамсатан-саҕалаан көрүөххэ», —диэнтэн бу оскуола аһыллыбыта.
Киһи быһах курдук уһаарыллан тахсар
«Мандар кыһата» оскуоланы төрүттээччи, этнопедагог, пед.н.к. Изабелла Сивцева:
— Быйылгы бастакы сезоҥҥа тохтоотоххо, былырыын сылдьыбыт оҕолор түмүктүүр түһүмэхтэрэ буолан ааста. Ол аата барыта үстэ көрүстүбүт. Биирдэ кыһын уонна иккитэ сайын.
Былырыыҥҥыттан кыргыттар кыттыспыттара. Үөрүйэхтэрэ лаппа сайынна. Иитээччилэрэ Анна Васильевна: — Иистэрэ-сииктэрэ тубуста, баҕалара күүһүрдэ. Билиҥҥи үлэлэрэ лаппа ыараата. Бастыҥаҕа, үтүлүккэ, илин кэбиһэргэ киирдилэр. Кыыс буолан дьаныһан туран дьарыктаналлар. Итиэннэ, иистэниигэ улахан анал усулуобуйа наадата суох. Кыргыттар баалларыгар уолаттар сатаан саҥарбаттар. Дьиҥинэн, уолаттары-кыргыттары тус-туспа тутуохха баара.
Быйылгы бастакы сезоҥҥа уолаттар үчүгэйдик үлэлээтилэр. Кинилэр хаһыс да кэлиилэрэ, онон ахсааҥҥа буолбакка хаачыстыбаҕа үлэлээбиттэрэ. Быһаҕы оһуордаан, оннооҕор мамонт муоһа уктаан дизайҥҥа күүскэ ылыстылар.
Уолаттар бу кыһаттан бардылар да, уһаналларыгар ыарахаттардаах. Анал уһанар сир, инструменнар наадалар. Ол иһин Андрей Слепцов диэн сайыҥҥы оскуолаҕа дьарыктаммыт Баайаҕа уола хочуолугар уһанар кыһа оҥостубут. Онтон үһүс сайынын субуруччу дьарыктанар Амма Алтанын уола Ариан Барабанов дойдутугар эмиэ уһанар. Ону ааһан интэриэһиргиир, баҕалаах уолаттары үөрэтэр, сүбэ-ама биэрэр эбит. Бу — үчүгэй көрдөрүү.
Баҕалаах наһаа элбэх. Биир үксүн уолу уол оҥоттороору биэрэллэр. Соҕотох ийэлэр оҕолоро хото киирэллэр. Биһиги — сыалбыт кинилэртэн коллективы оҥоруу. Төрүт культураны науканы кытта дьүөрэлиибит. Уус темата үөрэтиллэ илик.
Киһи быһах курдук уһаарыллан тахсар — эллэнэр, хатар.
Санааны сытыылаатахха
Үһүс сылын үлэлиир «Мандар кыһата» сайыҥҥы оскуола уһуйуллааччылара олоххо саҥа үктэнэн эрэллэр. Ол эрээри кинилэр саҥа тэлэйбит аартыктарын хайыы-үйэ кэккэ ситиһиилэр киэргэтэллэр. Ким эрэ соҕуруу киин вузтарга үөрэнэр, ким эрэ оскуолатыгар президент буолан общественнай үлэнэн дьарыктанар, ким эрэ араас күрэхтэһиилэргэ кыайда-хотто, миэстэлэстэ. Онно барытыгар сайыҥҥы оскуолаҕа ылбыт билиилэрэ, сатабыллара, үөрүйэхтэрэ тирэх буолар.
Дьэ, субу курдук тиҥийэн-таҥыйан, чапчыйан-киккирийэн, балта тыаһа чаҥыйан, кыптыый тыаһа кылыргаан эдэр уустар, иистэнньэҥнэр абылаҥнаах эйгэ халҕанын сэгэтэ хааллылар. Уон хонук устата кинилэр сүрэхтэрин түгэҕэр сөҥмүт дьоҕурдара уһуктан салгыы тус бэйэлэрэ дьарыктанан, уһуйааччыларын кытта ситими быспакка сайдан истэллэр ханнык.
«Мандар кыһатыгар» кытыастыбыт уот Тааттаттан тарҕанан бүтүн Саха сирин сырдаттын, сылыттын, дьол-соргу ыстаалын уһаардын!
Гаврил АНДРОСОВ, «Чолбон» сурунаал архыыбыттан
Хаартыскаҕа: Б.Ф.Неустроев
Читайте нас в:
