Бүгүн Кыайыы күнэ. Бу күн Амма улууһун биир хорсун саллаата, сэрии толоонуттан 1951 сыллаахха эргиллэн кэлбит, Бөтүҥ нэһилиэгиттэн төрүттээх, Аҕа дойду улуу сэриитин бэтэрээнэ Петр Степанович Иванов төрөөбүтэ 100 сыла. Манан сиэттэрэн «Амма олоҕо» хаһыат Дьокуускайтан Дмитрий Егоров сэрии толоонуттан дойдутугар бүтэһик кэлбит саха саллаатын олоҕун уонна Аҕа дойдуну көмүскүүр алдьархайдаах уорааннаах сэриигэ хайдах сылдьыбытын, Арҕаа Европаҕа тиийэн хойукка диэри “СМЕРШ” диэн этэрээт байыаһа буола сылдьан, араас дьаһаллары толорбутун, сэрии кэнниттэн үлэтигэр-хамнаһыгар ситиһиилэрин туһунан бар дьоҥҥо сиһилии суруйбутун билиһиннэрэр.
Иванов Петр Степанович 1925 сыллаахха ыам ыйын 9 күнүгэр Бөтүҥ нэһилиэгэр, “Кыhыл Кэккэ” диэн учаастакка, иккис оҕонон күн сирин көрбүтэ. Аҕата Иванов Степан Иванович холкуостаах, отчут-масчыт киһи, ийэтэ Иванова Анна Николаевна Амма Болугуруттан төрүттээх этэ. Ийэтэ Анна Николаевна барыта 12 оҕоломмутуттан, түөрт эрэ оҕото тыыннаах хаалбыттар: Петр 1925 с.т., Прокопий 1927 с.т., Дмитрий 1928 с.т. уонна соҕотох кыыс оҕо Мотя 1946 с. төрөөбүт. Ийэлэрэ Анна Николаевна барахсан оччотооҕу сэрии кэмин сут-кураан сылларыгар доруобуйатыгар оҕустаран, кыыстара Мотя алта ыйдааҕар өлөөхтөөбүт. Бүөтүр олох кыра эрдэҕиттэн эһэтэ Иван Иванович Ивановка уонна эбэтэ Мария Алексеевнаҕа иитиллибит. Кини кыра оҕо сааһа барыта “Кыһыл Кэккэ” диэн учаастакка ааспыт буолан, эрдэттэн хара үлэҕэ эриллэн, сүөһү-сылгы көрүүтүгэр үлэлээн, оскуолаҕа үөрэммэккэ улааппыта.
“Кыһыл Кэккэ” колхуос 1934 сыллаахха тэриллибитэ, бэрт кыра сиргэ, Амма өрүс тоҕойугар баар сир буолар. 1939 сыллаахха “Кыһыл Кэккэ” колхуос уопсайа 54 хаһаайыстыбалааҕа. Бүөтүр холхуоска үлэлии сылдьан, 18 сааhыгар бэбиэскэ туппута уонна 1943 сыллаахха ыам ыйын 27 күнүгэр Аҕа дойдутун көмүскүү ытык сэриигэ туруммута. Кини Улуу Кыайыыны тэҥҥэ уhансан, сэрии толоонуттан 1951 сыллаахха атырдьах ыйыгар, аҕыс төгүрүк сыл буолан баран, дойдутугар сержант званиелаах этэҥҥэ эргиллэн кэлбитэ.
Бүөтүр Кыһыл аармыйа кэккэтигэр 1943 с. тиийэн баран, маҥнай стрелок байыас быһыытынан 913 нүөмэрдээх “Стрелковай полкаҕа” сулууспатын саҕалаабыт. Онтон 1945 сылга диэри – 880 нүөмэрдээх “Стрелковай полкаҕа” наводчик, старший пулемётчик дуоһунастаах сулууспалаан сылдьыбыт. Сэрии кэнниттэн, 1945 сыллаахтан 1950 сыл атырдьах ыйыгар диэри – 813 нүөмэрдээх истребительнай авиаполкаҕа моторист дуоһунастаах сулууспалаабыт. Ити курдук, Петр Степанович 1943 сыллаахха сэриигэ тиийэн, араас байыаннай чаастарга сулууспалаан сылдьыбыт, сэрии хонуутугар ситиһиилээхтик кыттан, араас куораттары, Нарва, Псков куораттары босхолоспут. Сэриилэһэ сылдьан ынырык уокка-күөскэ кииртэлээн тахсыбыт.
Сэрии кутаата Прибалтика сиригэр тиийбит. Кинилэр байыаннай чаастара Тарту куоракка үс түүннээх күнү быһа тохтоло суох кыргыспыт. Икки өттүттэн улахан хаан тохтуулаах сэриигэ куорат илииттэн илиигэ кииртэлии сылдьыбыт. Аан дойдуга аатырар кырдьаҕас Тарту куорат улаханнык эмсэҕэлээбит, элбэх сыаналаах тутуулар, пааматынньыктар үлтүрүтүллүбүттэр. Yhүc сууккаларыгар эмискэ тыас-уус хам баран хаалбыт, “өлүүнэн сөтөллөр” сэрии сэптэрэ, уотунан тибиирэр бүлүмүөттэр хам барбыттар. Икки өттүттэн элбэх сүтүк тахсыбыт. Арай биһиги киһибит сураҕа суох сүтэн хаалбыт, уокка да умайбыта, ууга да түспүтэ кыайан чуолкайдамматах. “Саатар өлбүттэргэ баар буолуох этэ. Билиэҥҥэ түбэспитэ буолуо дуо? Суох, кини оннук киһи буолбатах! Хайа баҕарар кытаанах балаһыанньаттан кини мүччү көтөр эр санаалаах, түргэн туттунуулаах эр бэрдэ этэ. Кини биир-икки фашист аайы бэриниэ суохтаах этэ”, — дэспиттэр табаарыстара. Саҥата суох сылдьан сэрии толоонугар киһилэрин көрдөөбүттэр. Арай куорат тас өттүгэр илиилэрэ-атахтара эрэ чоройон көстөр киһиэхэ кэтиллэ түспүттэр. Хостообуттара, киһилэрэ нэһиилэ ынчыктыыр эрэ эбит. Түргэн үлүгэрдик тэрийэн, Бүөтүрү байыаннай госпитальга эмтэтэ ыыппыттар. Ол курдук, биһиги саллааппыт өлөр өлүүттэн мүлчү түспүт.
Эмтэнэн, үчүгэй буолан баран, кыр өстөөҕүн эккирэтэн, тус арҕаа түспүт. Үһүс Прибалтийскай фроҥҥа сылдьан, Латвияны, Эстонияны, Польшаны босхолоһон, өстөөҕү бэйэтин apҕаҕар диэри үүрсэр. Берлин куорат кыараҕас уулуссаларыгар сэриилэспит. Кыайыы Кыһыл былааҕа Рейхстаг үрдүгэр кытыаста оонньуурун үөрэ көрсүбүт саха саллааттартан биирдэстэрэ буолар. Кыайыы кэнниттэн Берлин куоракка эбии түөрт сыл сулууспалаан, эйэлээх олоҕу тутуһа хаалбыт. Ол сылдьан контузиятын ыарыыта бэргээбитигэр, саха саллаатын, Германияҕа генераллар уонна офицердар эрэ сынньанар Бад-Зааровск диэн санаторийдарыгар эмтэтэ ыыппыттар. Ити көннөрү саллаакка мээнэҕэ тиксибэт чиэс эбитэ үhү. Ол курдук, саха саллаатын Бүөтүрү ытыктыыллара, ытыс үрдүгэр илдьэ сылдьаллара эбитэ үһү. Бүөтүр мас хайдарын курдук көнө майгылаах, толоругас, сылбырҕа, бэйэтин лаппа кыанар, оччолорго үрдүгэ 190 см, ыйааһына 90 кг эбитэ үhү. Бүөтүр сулууспалыыр чааһыгар волейболга сүүмэрдэммит хамаанда чилиэнэ, мээчиги быһарынан аатырара эбитэ үһү. Сүүрэн чааһыгар тэннээҕин булбат эбит. Tөhө да кыанарын, күүстээҕин иһин, киһиргэһэ, күүһүргүү сылдьааччыта суох киһи.
Арай биирдэ Берлиҥҥэ улахан бырааһынньык буолбут. Оккупационнай сэриилэр чаастарыттан бэрэстэбиитэллэр мустубуттар: нууччалар, американецтар, англичаннар, французтар, сэбиэскэй саллааттар. Официальнай чаас кэнниттэн пааркаҕа уопсай көр саҕаламмыт. Бүөтүр доҕотторун кытта күүлэйдии сылдьыбыт. Арай биир сиргэ тиийэн кэлбиттэрэ, дьон бөҕө мустубут. Араас омуктуу саҥа дэлэйбит миэстэтэ буолан биэрбит. Эр бэртэрэ, дьон көрүҥнээхтэрэ олбу-солбу ылан, кып-кыһыл буолуохтарыгар диэри ыгылла-ыгылла күүс кэмнэнэр тэрили (силометр) бобо тута сатыыллар эбит. Саллааттар бары боруобалаан көрөргө санаммыттар. Биир-биир тахсан ол тэрили бобута туппуттар. Ким да хамсатыах быһыыта биллибэтэх. Онтон Бүөтүр уочарата тиийэн кэлбит. Чэрдээх кэтит ытыһыгар ууран баран, сэрэнэн бобо туппутугар, тула мустан турар дьон күүгүнэһэ түспүттэр. “Молодец, Петро! Еще раз!” – диэн дьон саҥата күөдьүйэ түспүт. Онуоха Бүөтүр эр ылан, хабырына түһээт, туох баар күүһүн киллэрэн, били тэрили бобо тутан бачыгыраппыт да, тэриллэрин буруһууната быһа баран хаалбыт… Дьоно “Ураа!” хаһыыны түһэрбиттэр. Оттон тула өттүнээҕилэр: “Азиат! Азиат!” — дэһэ-дэһэ сэлэллэн биэрбиттэр.
Петр Степанович Арҕаа Европаҕа тиийэн хойукка диэри, Германияҕа Берлин куоракка, Сэбиэскэй оккупационнай сэриилэргэ киирэн, аналлаах “СМЕРШ” этэрээт байыаһа буола сылдьан, араас суһал сорудахтары уонна дьаһаллары толорон сылдьыбыт. Саха сириттэн бу маннык анал “СМЕРШ” диэн этэрээккэ сылдьыбыт саллаат бука ахсааннаах буолуо. Бу анал этэрээккэ ананан тиийэн, Петр Степанович сэриигэ сылдьарын былаһын тухары, араас анал бирикээстэри чиэстээхтик толорон, Сэбиэскэй судаарыстыба эҥин араас баайдарын (кыһыл көмүс, күндү таастар, култуура сыаналаах оҥоһуктарын) эккирэтиһэн, ол сорудахтары чиэстээхтик толорон, дойдубутугар Сэбиэскэй судаарыстыбаҕа бу ыйыллыбыт баайдары толору төнүннэрбит саха саллаата буолар. Манна кини майор Максимов диэн хамандыырын илэ бэйэтин харабылынан сылдьыбыт.
1945 сыллаахха, саас Германияҕа тиийэн, Василий Сталин этэрээтин кэккэтигэр талыллан киирэн, араас улахан сорудахтары толорбут. Ол курдук, ити сайын Потсдамскай конференция ( от ыйын 17 күнэ – атырдьах ыйын 2 күннэригэр) кэмигэр, сэриини кыайбыт үс судаарыстыбалар (ССРС, АХШ, Великобритания) салайааччылара кэлэн мунньахтыылларыгар, бу көрсүһүү уонна мунньах этэҥҥэ ааһарын туһугар, харабылга сылдьан ыкса үлэлэспитэ. Бу мунньах кэмигэр саха саллаата Бүөтүр Иосиф Сталины илэ хараҕынан иккитэ көрбүт эбит.
Күһүн, 1945 сыллаахха Германияҕа Нюрнберскэй процесс ( сэтинньи 20 күнэ 1945 с. – алтынньы 1 күнэ 1946 с.) кэмигэр, гитлеровскай нацистары сууттааһын кэмигэр харабылга сылдьыбыт саха буойун саллаата буолар. Германияҕа сулууспалыы сылдьан аатырбыт маршал Георгий Жуковы хаста да көрбүт, кини бултуурун кэмигэр чугас харабылга сылдьыбыт. Сэрии кэмигэр авиационнай полкаҕа сулууспалаабыт буолан, аатырбыт герой лётчиктэри Покрышкины уонна Кожедубу олох чугастан көрө-билсэ сылдьыбыт. Карпат хайаларыгар сулууспалыы сылдьан, биир дойдулааҕын, саха аатырбыт снайперын Иван Кульбертиновы көрсөн, хас эмэ күн бииргэ сынньаммыттар. Кэлин сэрии кэнниттэн, Иван Кульбертинов анаан-минээн Аммаҕа саллаат табаарыһыгар Бүөтүр Ивановка олорор сиригэр Бөтүҥҥэ ыалдьыттыы кэлэ сылдьан, кырата үс хонон, сынньанан барбыт эбит.
Ити курдук, саха хорсун буойун саллаата Петр Степанович Иванов, сэрии кэмигэр Василий Сталин этэрээтин кэккэтигэр киирэн, араас анал дьаһалларга сылдьан, саллаат иэһин эрэллээхтик толорон, дойдутугар Сахатын сиригэр 1951 сыллаахха биирдэ эргиллэн кэлбит, сэрии хонуутуттан бүтэһик кэлбит буойун саллаат буолар. Сэрииттэн сержант званиелаах, “Хорсунун иһин” мэтээлинэн уонна бойобуой уордьанынан наҕараадаламмыта.
Сэрии кэнниттэн дойдутугар Амма Бөтүнүгэр эргиллэн кэлэн, икки хоноот, олохтоох сэбиэккэ тиийэн, үлэлиэм этэ диэн, үлэ көрдөөбүт. Бүөтүр саха киһитигэр кырдьык киһи мыыммат тас көрүҥнээх эр киһитэ буолар. Ол курдук 190 см үрдүктээх, 90 киилэ ыйааһыннаах, модьу көрүҥнээх, хап хара будьурхай куудара баттахтаах, дьиҥнээх саха бухатыыра этэ. Бүөтүр тылланан от үлэтигэр кыттыбытынан барбыта. Кини “Кыһыл Кэккэ” учаастакка “Чапаев” колхуоска тыа хаһаайыстыбатын араас үлэлэригэр таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Ол курдук, «Кыhыл Кэккэ» ходуhатын сайын аайы соҕотоҕун кыдамалыыра. Сайын от кыдамалаан тэҥнээҕин булбатаҕа, биир сайын иһигэр 5000 тонна оту кыдамалаан, Саха сиригэр бастыҥ кыдамаһыттар 1955-1956 сыллардааҕы күрэхтэрин кыайыылааҕынан буолан, биэс миэтэрэ көстүүм тиктэрэр таҥаһынан бириэмийэлэнэн турар. Оччотооҕу кэмҥэ, ити улахан бириэмийэ этэ. Ол кэнниттэн Бүөтүр хас да сыл сүөһүгэ бостууктаабыта. Бу үлэтигэр эмиэ аатырбыта. Саха АССР миниистэрдэрин Сэбиэтин Уурааҕынан “Чулуу бостуук” диэн үрдүк аат иҥэриллибитэ. Ити сылларга кини партия райкомун уонна нэһилиэк Сэбиэтин хайҕалы биллэрэр араас элбэх грамоталарын ылбыта уонна Бөтүҥ нэһилиэгин Сэбиэтин дьокутаатынан талылла сылдьыбыта. Бу маны туоһулуур саһарбыт кумааҕылар түүрэ бааллан баран, эргэ дьааһык түгэҕэр ууруллан сыталлар.
Бүөтүр бэйэтэ кыра оҕо эрдэҕиттэн хара үлэҕэ эриллэн, үөрэммэтэх буолан, суруйбат даҕаны, аахпат даҕаны. Ол да буоллар бөһүөлэккэ онтон-мантан кини саҕа элбэх суругу ылар киһи суоҕа эбитэ буолуо. Киниэхэ бииргэ сэриилэспит саллаат дьоно, бииргэ Берлиҥҥэ Сэбиэскэй оккупационнай сэриилэргэ сулууспалаабыт доҕотторо уонна сэрииттэн кэлэн баран, манна, дойдутугар билсиспит саҥа табаарыстара суруйаллара. Украинаттан, Москваттан, Орто Азияттан тиийэ ахсаана биллибэт сурук кэлэрэ. Киевтан саҕалаан биэс сыл устата бииргэ сылдьыбыт саллаат доҕоро, бииргэ төрөөбүт убайыттан итэҕэһэ суох саныыр киһитэ, Журавскай Всеволод Анатольевич бырааһынньыктары көтүппэккэ, куруук эҕэрдэ открыткалары ыыта турара. Суругунан Бүөтүр олоҕун мэлдьи билсэ-билэ олороро. Бу табаарыһа хас суругун ахсын: “Как дела Петро? Девушку нашел?” – диэн суругун аайы ыйытан, олох хал оҥорбутун кэннэ, Бүөтүр доҕоругар эппиэтин ыытар: “Дьэ, буллум, доҕоччуок, буллум – Аан дойдуга суох кырасаабыссаны…” Доҕоро ону истээт, эппиэтин ыытар: “Молодец!”.
Итинник үлэлии-хамсыы сылдьан, Соморсун кыыhын Егорова Ольга Егоровнаны 1954 с. сүктэн кэлэн, сүрдээх үчүгэйдик ыал буолан олорбуттара. Аны эдэр ыал оҕолонуохтарын баҕараллар да, Бүөтүр кэргэнэ ыарытыйар буолан, хас да сыл кыайан оҕоломмоттор. Ити курдук бириэмэ баран иһэр. Арай биирдэ, Бүөтүр Амма балыыһатыгар эмтэнэ сытан, биир бэртээхэй бырааһы кытта билсэр. Бу саҥа табаарыһа, нуучча киһитэ, Любавин Николай Петрович диэн байыаннай хирург идэлээх киһи этэ. Кини кэргэнэ Лариса Васильевна диэн дьахтар бырааһа. Бүөтүр бу дьону кытта олох чугастыы табаарыстыы буолар. Бүөтүр кинилэргэ бэйэтин кыһалҕатын, кэргэнэ кыайан оҕоломмотун аһаҕастык кэпсиир. Быраас табаарыһа кэргэнин кытта сүбэлэһэн баран, Бүөтүрдээххэ көмөлөһөргө сананаллар. Инньэ гынан, аҕыйах хонон баран, Бүөтүр кэргэнин Марияны балыыһаҕа киллэрэллэр уонна уустук эпирээссийэ оҥороннор, Бүөтүр кэргэнэ этэҥҥэ сылдьан, оҕолонуон сөп диэн быһаараллар. Бүөтүр ону истэн үөрүүтүттэн, быраас табаарыһын кууһан ылан, бокуойа суох өрүтэ көтөҕөн, махталын биллэрэр. Киһитэ этэр: “Петро, родится сын, он должен носить моё имя!” – диэн баҕа санаатын этэр. Ити күнтэн ыла икки хас сыл ааһар. Бүөтүрдээххэ, өс киирбэх, уол оҕо төрүүр. Бу уолларын, кэпсэтии быһыытынан, Николай диэн ааттыыллар. Онон саҥа төрөөбүт уол, көмөлөспүт быраастарын аатынан, Николай Петрович диэн буолар.
Киһи барахсан олоҕун тухары табаарыһа, доҕоро суох сатаммат. Хаһан да, ханна да буолтун иһин, дьон доҕордоһуута, киһи киһиэхэ көмөтө – мэлдьи дьол, мэлдьи үөрүү! Бүөтүрдээх уонна Любовиннаах соһуччу билсиһэн доҕордоһуулара, хайдах курдук, икки ыалы муҥура суох дьолго, үтүмэн үөрүүгэ тиэрдибитин! Бүөтүрдээх итинник дьоллоох ыал буолан олорон, уоллаах кыыс оҕоломуттара, оҕолоро үөрэхтээх үлэһит дьон буолбуттара. Уоллара Николай — 1959, кыыстара Мария 1963 с. төрөөбүтэ.
Любовин Николай Петрович бырааһынан Аммаҕа үлэлиир кэмигэр Саха АССР үтүөлээх бырааһа буолбута. Кини кэлин Москваҕа тиийэн, улахан балыыһаҕа отделение сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Кинилэр суруктара Бүөтүрдээххэ быыстала суох кэлэ турар этэ. Бүөтүрдээх уолларын Коляны туоһулаһаллар. Уол улаатан истэҕин аайы аҕатын курдук эмиэ бөдөҥ-садаҥ көрүннээх буолан испитэ. Коля сэттис кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, Чурапчы интэринээт оскуолатыттан, аналлаах киһи кэлэн, уолу билгэлээн көрөн баран, Коркин оскуолатыгар илдьэ барбыта. Онон Коля дьылҕата быһаарыллан, Чурапчыга тиийэн, аатырбыт тириэнэргэ Бөтүрүөбүскэ чочуллан, бэйэтэ ааттаах-суоллаах тустуук буолан, ССРС тустууга маастара буола үүнэн тахсыбыта.
Бүөтүр төһө да аҕыйах саҥалаах киһи буоллар, билэр-көрөр дьоно уонна табаарыстара олус элбэх эбиттэр. Олор истэригэр арааһынай дуоһунастаах тойоттор, милиция начальниктарыгар тиийэ. Аны туран, сотору-сотору Кыайыы бырааһынньыгын күнүгэр, кини олорор нэһилиэгэр АН-2 самолёт көтөн кэлэн, хаста эмэ дэриэбинэни эргийэн баран, кини дьиэтин тэлгэһэтигэр, анаан-минээн аадырыстаан баһыылка дьааһыгын парашютунан түһэрэрэн бардаҕына, аҕата оҕонньор “Ити мин лётчиктэрим кэлэн бардылар” — диирэ эбитэ үһү.
“Итинник баһыылка кэлэн, мин оҕо сылдьан аан маҥнай сгущёнка үүтү уонна халбаһы фаршын ол кэмҥэ амсайбытым”, — диэн уола Николай ахтан кэпсиир.
Колхуоска Петр Степанович олус таhаарыылаахтык үлэлээбитэ.. Ону ааһан, кини алта төгүл көмүс ындыытыгар Уус-Майанан, Ааллаах-Үүнүнэн сылдьыбыт үлэһит киһи буолар. 1939 сылтан Саха сиригэр кыһыл көмүс хостооһунун үлэтэ лаппа сайдан барбыта. Онно үлэлээччилэри аһынан-таҥаһынан хааччыйыы соруга Саха сиригэр улахан үлэнэн турбута. Таһаҕаһы барытын өрүһүнэн аҕалан баран, бириискэлэргэ тиэрдэллэрэ. Онон сибээстээн, Саха сирин холкуостарыгар таһаҕы тиэйиигэ улахан былаан түһэриллэр буолбута. Итинник былааны толорууга колхуостар саамай бастыҥ, кыайыгас кыахтаах дьоннорун ыыталлара. Биирдии киһи түөртүү сыарҕалаах атынан таһаҕас таһыытыгар үлэлииллэрэ. Күһүн өрүс мууһа тураатын кытта бараллара. Таһаҕас таһыытыгар сылдьыбыт дьон этэллэринэн, Алдан өрүс уонна кини салааларыгар кыһыҥҥы тымныыга уунан халыйа сытар кутталлаах сирдэр бааллара, онуоха эбии күүстээх силлиэ түһэрэ эбитэ үһү. Оннук сиргэ чугаһаатахтарына, көрөн, чинчийэн эрэ баран, айаннарын салгыыллара, онтон күүстээх силлиэ түстэҕинэ, аара суолга, үксүгэр хонорго күһэллэллэр эбит. Итини таһынан, Сэттэ дабаан диэн уһун, үрдүк хайаны бэрт эрэйинэн дабайыы дьон да, көлө да күүһүн күдэҕин айгыратар эбит. Көлөлөрүн үксэ таһаҕаһын үрдүгэр кыайан таһаарбакка иккилиитэ-үстүүтэ төхтөрүйэн муҥнанан таһаараллара. Сорох сыл халыҥ хаар түһэн, таһаҕасчыттарга эбии ыарахаттары үөскэтэрэ эбит. Көлүүр аттара олус ырыгыннаан охтоллоро эмиэ баара. Ол да буоллар, таһаҕасчыттар туох баар ыарахаттары тулуйан, куоһаран, үлэлэрин былааннарын толору толорон, ардыгар аһары толорон, муус устар ыйга дойдуларыгар этэҥҥэ эргиллэн кэлээхтииллэр эбит.
Аллаах-Үүҥҥэ көмүс бириискэлэригэр ас-таҥас таһыытыгар колхуостартан сыл аайы дьону ыыталыыллара. Онно Чапаев аатынан колхуостан төһүү үлэһит дьону аныыллара. Ити үлэҕэ сорох дьон хас эмэ төгүл сылдьыбыттара. Ол курдук, Кутургуин Гаврил Евргафьевич, Хабырылла оҕонньор, уһун кэмҥэ биригэдьииринэн сылдьыбыта. Хаар түһэн, өрүс мууһа сыарҕаны уйар буолаатын кытта, айаҥҥа турунуллара. Ааллаах-Үүн төрдүгэр зимовьеҕа, араас дьон баар буолаллара. Онно араас дьон хонон-өрөөн ааһаллара. Кытайдар кытары мустан хаартылыыр эбиттэр. Бүөтүр кыhынын пиэрмэҕэ сүөһү көрөрө, бостууктуура. Хас сыл аайы тыа хаhаайыстыбатын быыстапкатыгар сылдьара, бириэмийэ бөҕөнү ылара. Кэлин пенсияҕа тахсан да баран таах олорботоҕо, сылгы аhатара, сайынын бэрэбиэстиирэ, үлэhиттэри Амма уҥуор туоратара, ардыгар хотоҥҥо хачыгаардыыра. Ону ааһан, Бүөтүр сүрдээх булчут киһи эбит. Булчут ыттардаах, тайахха эhэҕэ кытары бултуура эбитэ үһү. Кини олус амарах санаалаах, дьоҥҥо сымнаҕас сыһыаннаах буолан, бултаабыт булдуттан куруук дьоҥҥо бэрсэ сылдьара. Ити кэмнэргэ Петр Степанович булчут ыт иитэр, сыарҕалаах аттары айааһыыр эбит, ити дьарыгар үгүс эдэр уолаттары сыарҕалаах акка сыһыаран үөрэппитэ. Кырдьаҕас маҥан атын көлүйэн, Бүөтүр ат сыарҕатыгар икки атаҕын тиирэ тэбэн, бытырыыс курдук, кып-кыра оҕолору сыарҕатыгар олордон, бөһүөлэк илин баһыттан, арҕаа колхуос сылгыларын аһата баран иһэн, таарыччы сарсыарда оҕолору хомуйан олордон, уһуйаанын дьиэтигэр күн аайы төттөрү-таары кырачаан оҕолору таһара. Кыыстара Мария 1972 с. оскуолаҕа киирэр кэмигэр, Бөтүҥҥэ көһөн кэлбиттэр. Манна кэлэн Петр Степанович “Победа” сопхуоска уһанар сыахха сынньалаҥҥа барыар диэри мас ууһунан үлэлээбитэ.
Сэрии бэтэрээннэрин кытта көрсүһүүлэр уһуйааҥҥа, оскуолаҕа, үлэ коллективтарыгар былаан быһыытынан ыытыллаллара, ахтыылар хомуллаллара, миитиннэр, парааттар буолаллара. Бу тэрээһиннэргэ Петр Степанович активнай кыттыыны ылара, билиҥҥи үчүгэй олох иһин тыыннарын толук уурбут күндү доҕотторун куруук ахтара, кинилэр хорсун быһыыларын үүнэр көлүөнэҕэ тиийимтиэ гына кэпсиирэ.
Петр Степанович сэрииттэн “Бойобуой үтүөлэрин иһин” мэтээллээх кэлбитэ. Маны сэргэ Европа дойдуларын босхолооһун иһин мэтээллэринэн, Аҕа дойду сэриитин орденынан наҕараадаламмыта. Үтүө суобастаах, үрдүк таһаарыылаах үлэлэрин иһин, ССРС, НХСБ кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, боруонса мэтээллэр хаһаайыннарынан буолар чиэскэ тиксибитэ. Кини аҕа табаарыс быһыытынан үрдүк култууралаах, үтүө майгылаах, хаһан баҕарар үчүгэйи эрэ түстүүр кэрэ кэпсээннээх, көрдөөх-нардаах, үлэни кыайа-хото туппут, дьоллоох дьиэ кэргэн аҕа баһылыга, эдэр ыччакка үтүө холобур буолар сырдык сулус, киһи киэнэ кэрэмэһэ этэ.
Уола Николай ахтан ылан биир түбэлтэни кэпсиир:
“Биирдэ 1985 сыллаахха аҕабын кытта куоракка киирэ сылдьан, куорат аатырбыт “Зеленай рыногар” тиийдибит. Рынокка куруук буоларын курдук киһи бөҕөтө этэ. Арай аҕабын цыган дьахталлара үмүөрүһэн туран, илиитин ылан таайа сатыыллар, аҕам ол туран, цыганнары кытта тугу эрэ үчүгэй баҕайытык быһаарсан кэпсэтэр. Онуоха саастаах цыган дьахтара, аҕабар тугу эрэ саҥара-саҥара, уоннаах кыһыл кумааҕы харчыны биэрдэ уонна ботугураан тугу эрэ саҥаран алҕаата быһыылаах. Аны узбектар фрукта атыылыыр сирдэригэр кэлбиппитигэр, атыыһыт эр дьон, ойон туран, пакет муҥунан сибиэһэй фрукта уган биэрдилэр. Итинник сылдьан баран, рыноктан тахсан, мин олорор дьиэбэр, “Белое озеро” оройуонугар таксибыт босхо аҕалан биэрдэ. Мин соһуйан эрэ хааллым. Көр ити курдук, аҕам ханна да сырыттар, талбыт дьонун кытта уопсай тылы олус түргэнник булсан кэпсэтэрэ, үчүгэйдик быһаарсара”.
Хара дьайдаах сэрии бааһа кими кырытыннарбатаҕа, кими кэбирэппэтэҕэ баарай. Ол курдук, биһиги дьоруойбут, Петр Степанович Иванов уоттаах сэрии содулугар доруобуйатыгар оҕустаран, баара суоҕа 64 сааһыгар бу Орто дойдуттан бараахтаабыта… Кини чугас дьоно, оҕолоро, сиэттэрэ, сэриигэ хорсун, үлэҕэ бастыҥ аҕалаахтарынан уонна эһэлээхтэринэн куруук киэн тутталлар.
Албан аат эһиэхэ, Улуу Кыайыыны уһансыбыт буойуттарга, сэрии бэтэрээннэригэр!
Дмитрий ЕГОРОВ
Читайте нас в:
