«Болот моһуогуруулара» (кэпсээннэртэн быһа тардыы)
Сааскы уһун күн аччык киһиэхэ ордук уһуур. Онуоха баара Огдооччуйа моһуогуран хаалла. Биир уочараттаах мээрэйдээһин саҕана туох эрэ дуона суох итэҕэстийэн, ыксабыл бөҕө буолла. Ол көрдөбүлүгэр сылдьан дьахтар, туохтан эрэ иҥнэн, атаҕын бүлгүрүтэн сытар. Кубулҕат баара, «соруйан ыалдьыбыта буолаҕын, тиллэ охсубаккын» диэн Дьэкиим кинини мөхпүтэ ыраатта. Дьахтар кинитээҕэр тиллиэн баҕарар этэ, ону ыарыыта ыһыктыбат, кэнники диэкинэн, хата, эбии ыбылы ылан барда. Огдооччуйа тоҕо эрэ, түөһүн харбана-харбана, быһа сөтөллөн хахсыйан тахсар. Быһыыта, тыҥата бэргээтэ. Болот ону көрөн аһата, мииннии түспүт киһи дии саныыр да, күүс-кыах суох.
Дьэ ити бириэмэҕэ хантан эрэ ыраахтан кэһии кэлбитэ – сүүнэкэн улахан тууччах. Хамначчыт-тар көрөн, бэркиһээн, быһа чыпчырыналлар. Ол эрээри бу айылаах эмис, үтүө балыктан кинилэргэ кутуруга да тиксибэтэ чахчы, биир эмэ мааны, ол аата, бэйэтин курдук баай хоноһоҕо сиэтиэ биитэр бэйэтэ соҕотоҕун кыаныа. Дьэкиим оннук киһи.
«Ок-сиэ, мантан баҕас Огдооччуйаҕа мииннээбит киһи, төһө эрэ абыранаахтыыр этэ», – дии саныыр Болот. Үкчү ол кини санаатын таайбыт курдук, хамначчыттартан ким эрэ киниэхэ кулгааҕар сибис гынна: «Иһит эрэ, Болот, киэһэ, эттэнэр бириэмэтигэр, ити балыктан биир обургу соҕус үөрэҕэһи сулбу элитэн ылан, ыалдьа сытар эдьиийгэр мииннээ, таарыччы бэйэҥ да кыратык амсайыа этиҥ».
– Биллэҕинэ, киһи баһын быһа охсуо, – Болот дьулайар.
– Биллэр эрэ, охсоро чахчы…
– Оттон эн хайдах эмэ биллэрбэккэ кыһан.
Биир балык үөрэҕэһин иннигэр санныга бачча саллайа сылдьар төбөттөн матан хаалар ыар сыана буолсу. Ол да буоллар ыарыһахха миинниир олус да бэрт буолуо этэ. Огдооччуйа киниэхэ дэлэлээх кыһалла, дэлэлээх быыһыы-өрүһүйэ сатаата этэ дуо! Оттон кини, Болот, Огдооччуйа кыһалҕалаах күнүгэр тугу туһалаата? Биир кырбас балык этинэн миинниирэ баҕалаах, куттаннаҕа, дьулайдаҕа аатыран. Дьэ ол кэннэ Болот эр киһи аатырар. Холоон эбит. Оччону көрсүбэтэҕэр дылы!..
Болот, инньэ дии санаан баран, бэйэтиттэн бэйэтэ улаханнык кэлэннэ уонна өлөн эрэри өрүһүйэр, хаалан эрэри харыһыйар санаа бары кутталын, мунчаарыытын ханна эрэ күлүккэ үтэйдэ. «Аата, оҕолоор, ол кэриэтэ оттон биир уол оҕо ханна өлбөтөҕөй, биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай» диэн, саха киһитэ мүччүргэннээх күнүгэр туттар өһүн хоһоонун өйдөөн ылла, ол кэннэ кини өйдөөтө атаҕастаммыты араҥаччылыыр айыы бухатыырдара, бэл, абааһы ааттаахтарын, көстүбэт күүстээхтэрин кытта күөн көрсөллөрүн. Болот оннук олоҥхолору, уһун түүнү утуйбакка, сыҥаах баттанан мылаллан олорон иһиллиирин таптыыр да бэйэтэ буоллаҕа, ол бухатыырдарга хайа эмэ өттүлэригэр маарыннаатарбын диэн ымсыырар да этэ. Ол бэйэтэ балык биир үөрэҕэһиттэн иҥнэн хааллаҕа, били Чаачахаан-Чаачахаан этэрбэһин быата сөллөн, иҥнэн түспүтүгэр дылы. Аата, Дьэкиим кинээс киниэхэ Алаа Моҕус дуу, Уот Уһутаакы дуу буоллаҕа! Кини уохтаах-кылыннаах үһү. Уордайан да көрөөхтөөтүн, оннооҕор таһырдьа тыал хаһыырар…
Инньэ диэн бэйэтин бэйэтэ бөҕөргөтүнэ санаабыта Болот. Кини урут итиччэ улахан дириҥ өйгө хаһан да киирэн көрө илигэ. Дьэ ити биирдэ киирэн таҕыста. Көр, кыһалҕа киһини ити курдук үөрэтэр…
Киэһэ, хараҥаран, дьиэ муннуктарыттан дириҥ күлүктэр сыылбыттара. Ардыгар маннык күлүктэр киһи өйүттэн сүппэт суолу-ииһи хаалларан көтөөччүлэр.
Тигинэччи оттуллубут көмүлүөк оһох иннигэр эт эттиир мас ууруллубут, ол үрдүгэр били кэһии тууччах туора түһэн кэбиспит. Хартыынаны ситэрэр туһугар Дьэкиим кинээс икки илиитин ньыппарынан, субу бүгүҥҥү түбэлтэҕэ ананан буруустаммыт кэтит биилээх тэрээк сүгэтин ылан, балыгы үөһэттэн таҥнары көрөн, олох маска саба аччайан олорор. Ити аата кими да итэҕэйбэккэ, балыгы бэйэтэ эттииргэ оҥоһуннаҕа диэн буолар. Ол иннинэ кини бэйэлээх хамначчыттарын диэки кытаанах үлүгэрдик кынчарыйбахтаан ылла:
– Үөһээ-аллараа туруҥ, киэр буолуҥ, мэһэйдээмэҥ! – диэн мөҕөр, кыйдыыр былаастаан үрүт-үрдүгэр бардьыгынаамахтаата. Оһох тула үмүөрүспүт хамначчыттар, ону истээт, тэскилээн, кэннилэрин диэки тэйэн биэрдилэр. Арай Болот эрэ чугасаһан, тойоҥҥо илии-атах буолан, сүр кыһамньылаахтык көмөлөһө сырытта.
Хамначчыттарын киэр үүртэлээбит кинээс, уоскуйан, аа-дьуо балыгын эттээбитинэн барда. Бастаан утаа кини сыыһа охсон, олуктаан балыгы буортулаабатарбын диэн, бэркэ сэрэнэн, муннунан да, айаҕынан да тыыммакка олорон, балыгы кутурук өттүттэн саҕалаан, кылгас-кылгастык кэрчиктээн испитэ, онтон кэнникинэн эр ылан, илиитэ-атаҕа баран, сүгэ биитэ кылбаҥнаабытынан, бөһүөнэх, эмис, ап-араҕас тууччахха ымсыырбыт, иҥсэтийбит курдук, батырҕаччы кииртэлээн, сүтэ-сүтэ күөрэйтэлээн барда. Ол аайы тойон эбии имэҥирэн, этэ-сиинэ кычыгыланан, уҥуоҕа-иҥиэҕэ кыйыттан, үлэлии-хамсыы олордо. Быһа охсо-охсо, аттынааҕы нэлэгэр иһиккэ симэр. Хараҕа наар иннигэр, балыкка. Онтон атыны кини аан дойдуга барытын умунна да быһыылааҕа. Омунугар, өтөр-өтөр уоһун чорбоҥноппохтуур, тугу эрэ муннун анныгар ботугураан ылар.
Болокко кыһалҕалаах түгэн тирээтэ. Кини хайыыр? Билигин маны куоттардаҕына, аны иккиһин маннык тоҕоостоох кэм киниэхэ эргийэрэ саарбах. Хайа, онуоха эбии Дьэкиим бүтэрэ чугаһаата. Онон, хараҕы быһа симэн баран, киирбитинэн барыахха дуу? Биитэр тохтуур дуу? Дьэкиим биллэр эрэ, төбөҕүттэн матарыҥ чахчы. Ити айылаах сытыы сүгэ ас гыныа үһү дуо сип-синньигэс, бэйэтэ да ааһан-туоран эбии синньээбит моой туоматын. Дьэкиим соруйан да өлөрөрдүү санамматаҕын иһин, ыгымар, уоҕар кыайыа. Оннук киһи. Болот ити мунаахсыйа түһүүтэ, суруйдахха уһун курдугун иһин, дьиҥэр, чыпчылыйыах түгэнэ киирэн ааспыта. Киниэхэ өр толкуйдуур бокуой суоҕа. Хайаабыт да иһин, ыарыһаҕы миинниир бэрт буолуо этэ…
Инньэ дии санаан баран, Болот сиргэ хаптас гына түстэ уонна тойон кэннинэн балык үөрэҕэстэрэ кыстана сытар сирдэрин диэки аргыый үөмпүтүнэн барда. Дьэкиим, бары сэрэҕин-сэргэҕин умнан, үлүһүйбүттүү үлэлэһэ олордо.
Болот тыаһа суох үөмэн ньылбыйан истэ. Харыс, сүөм, бөрсүөк сири ылан, букатын Дьэкиим кэннигэр кэллэ, өссө кыратык сыҕарыйдар, балыктаах иһиккэ илиитэ тиийиэ эбит. Кини, онно тиийиэхчэ-тиийбэккэ, тохтоон, тыыммакка иһийэн сытта. Мүччүргэннээх күн-дьыл дьэ үүннэ. Ону сэрэйэн, элбэх харах бары муннуктартан кини тарбахтарын төбөтүн уонна Дьэкиим сүгэтин биитин хардары-таары кэтэһэн кыламнастылар. Ол эрээри тугу да билбэтэх курдук, атын сири көрбүтэ буолаллар. Барыта иһийэн хаалбыт курдуга. Бэл, тигинэччи оттуллубут оһохтуун сөҥөн ыллылар. Ол улугурбут уу чуумпу тойону бэйэтин кытта абылаабыт курдуга.
Дьэ ити бириэмэҕэ алдьархай букатын күүппэтэх атын өттүлэриттэн адаҕыйан таҕыста. Муҥар, онно буруйдаах Болот бэйэтин өлөр атаһа буолан хаалла: иннэни ыйыстыбыт курдук, иинэ-хата, иинэрин ааһан, эриллэ сытыйбыт, көтөх, өкчөгөр ыттаахтара, ол сордоох, иччитин батыһан, балыкка кытта үөмсэн, бу ситэн тиийэн кэллэ. Болот ыты имнэнэн буойа, кынчарыйа, сутуругун көрдөрө сатаата, – суох, ыта эбии, ньылаҥныы-ньылаҥныы, кини диэки үөмэр.
«Бэйи, атас, биир өлүүгэ өлө сылдьан көҥөөмө, оһоҕос обургу олуйарын бэйэҥ да билэр буолуохтааххын, хата, туохха эмэҕэ тииһиннэрэ түс», – диир курдуга ыт умса туттан иһэр дьүһүнэ.
Болот хайыан булбата. Бу курдук буоллаҕына, кини ытынаан иккиэн бииргэ тиийииһилэр, ыта өссө уруттууһу. Оччоҕо Дьэкиим билэн, алдьархайы тардар!.. Инньэ дии санаан, уолчаан, төннүөн дуу, хайыан дуу билбэккэ, саараан сытта. Ол мүччүргэннээх бириэмэҕэ хамначчыттартан ким эрэ хаҥас муннуктан ыты ыҥыран өрүһүйдэ. Ыт саҥа хоту сүүрэн сэрбэкэччийэн истэҕинэ, Дьэкиим суордуу түһэн баран, тэрээк сүгэтинэн арыый сыыһа охсон хаалла. Онно аралдьыйан кини, ол-бу диэки эргиллэ-араастыы барбакка, эт эттииригэр хат умса-төннө түстэ.
Ону туһанан Болот, биирдэ-иккитэ арыый сыҕарыс гынан, балыкка илиитэ тиийэр сиригэр кэлбитэ. Кини аргыый, сэрэх бөҕөнөн биир кыр-баһы харбаан ылаат, кэннинэн төттөрү үөмтэ. Ол төттөрү үөмэн, куттала суох сиргэ тиийэн баран, тиритэн уу чоккурас, илии-илиилэрэ титирэс буолбуттарын билбитэ.
Болот көлөһүнүн соттон, нэһииччэ аҕай уоскуйан эрдэҕинэ, кинээс бүтэн, кинини ыҥырбыта. Ол ыҥыран, кинини көмөлөһүннэрэн, хас кырбас тахсыбытын аахпыттара, балык үөрэҕэстэрин хат самсыы тутталаан көрбүттэрэ да, сүтүк тахсыбытын иккиэн билбэтэхтэрэ.
Болот, төһө да тыынын атыылаан туран мииннии-оттуу сатаатар, Огдооччуйаны кыайан өрүһүйбэтэҕэ. Кини өссө да өр ыалдьан, иинэн-хатан баран, кэнники өлөн хаалта. Болот дьахтары олус аһыйбыта уонна кини өлүүтүгэр Дьэкиим кинээһи буруйдуу санаабыта, кини эрэ да буолбатах, дьон бары…
Николай Заболоцкай–Чысхаан
Читайте нас в:
