«Болот моһуогуруулара» (кэпсээннэртэн быһа тардыы)
Кыһын Болот дьонугар ыал кэлэн дьукаахтаста. Дьукаахтара Күтэр Уйбаан нэһилиэк маҥхааһайыгар харабыллыыр этэ. Биирдэ саас, быстарыы саҕана, нэһилиэк дьоно, уурумньу бурдуктарын түҥэттээри, маҥхааһайдарын аспыттара, соччо дуоннаах ас-үөл орпотох, хата, ол оннугар иитиллибит сохсо, чааркаан араас ампаар иһигэр туолан хаалбыт этэ.
Күтэр Уйбаан буоллаҕына бурдугу ыйытыыта суох бараабыт моҕотойдору, күтэрдэри үҥсэн айаҕа хараара турда:
– Уһун кыһыны быһа бултаһа сатаан кэбистим, бэйэҕит көрүҥ, – диэн баран, Күтэр сохсолорун диэки ыйан кэбистэ. – Онно кыайтарбатахтарын иһин, өссө ол куобаҕым айаларын эһэн киллэрэн, эбии тардыталаабытым, олор ол муннук аайы аҥаабыллаан сыталлар… Бэйи, хата сэрэниҥ, барымаҥ, бэйэҕитин былдьатыаххыт! – диэн күө-дьаа буолла харабыл.
Онтон дьулайан дьон кэннилэринэн тэйдилэр…
– Кырдьык, дьэ улаханнык эрэйдэммит киһи эбит, арааһа, эрэйин туспа сыаналаатахха табыллыыһы, – диэн ким эрэ дьон ортотуттан саҥарда.
Ону истэн эр ылбыт харабыл эбии аймана түстэ:
– Бэйэм да инньэ дии саныыбын. Онуоха эбии, айаларым манна киирэн хааланнар, быйыл кыһын куобах этин дуостал амсайбатым!
– Бу хаарыан киһи буорайдаҕын!
– Онто суох Уйбаан мээнэҕэ саҥара, үҥсэргии сылдьыбат идэлээх, кырдьыгын этэн эрдэҕэ буолуо.
– Аньыы даҕаны, эһиэхэ сымыйалыы сырыттамый!.. Чиччик кыыллары эккирэтэрбэр утуйар уум уу буолбата, аһыыр аһым ас буолбата. Доруобуйа төһө-хачча көҕүс түспүтүн этиллибэт даҕаны. Чэ, онон, быһата, уопсастыбам, дьонум-сэргэм, тугу эмэ санаатаххытына табыллар киһигит буоллум.
Күтэр Уйбаан, аһыннараары, быар куустан баран, сиргэ тиийэ үҥэн-сүктэн тоҥхойон сытта. Дьон даҕаны кини тылыттан улаханнык долгуйда. Күтэри аһыммыт омуннарыгар сорохтор харахтарыттан уу таҕыста.
Итини истэн, Болот дьукааҕар көмөлөһөргө сананна.
– Биһиги дьукаахпыт кырдьыга, – диэтэ кини дьон кэнниттэн кэлэн.
– Бай, бу хантан кэлбит уолчааный? – ыадаҕар истээх, бөдөҥ-садаҥ киһи соһуйбут омунугар уостара оппойон хааллылар.
– Ити дуо? Ити барбах киһи ахсаана итэҕэһин ситэрэ кэлэ сылдьар киһи. Аата Болот диэн, били Арапыана уола.
– Ээ, кырдьык.
– Нохоо, эн кырдьык Болот диэн буоллаххына, кырдьыккынан эт эрэ: маҥхааһай бурдугун күтэр таһан сиэбитин эн хаһан уонна хайдах бадахтаахтык көрөр этигиний?
– Оттон… оттон кууллаах бурдук бөҕөтүн маҥхааһайтан сүгэ-сүгэ, көтөҕө-көтөҕө мадьалыт да мадьалыт буолара.
– Бай да доҕоор, Болоот, ол күтэрбит оччо улахан буолар этэ дуо?
– Улахан буолумуна…
– «Улахан буолумуна». Ол аата төһөнүй – эн саҕа?
– Миигиннээҕэр быдан улахан, саманнык! – маҥхааһайы кураанахтаабыт күтэр улаханын көрдөрөөрү, уолчаан икки илиитин өрө уунар.
– Һы! Ол аата төһө буоларый, чэ, мин саҕа?
– Арыый намыһах уонна иһэ кыра.
Уол, кырдьыгын көрдөрөөрү, иһин хапсыччы туттар. Дьон антах хайыһаллар, биллэ-биллибэтинэн мичээрдээн ылаллар. Хаһатын таарыттарбыт суон киһи эмиэ кулук-халык туттан аһара сатыыр.
– Бэйи-бэйи, эн киһи тылын өйдөөн истэн баран саҥарар буол. Дьэ онон, нохоо, быһатын эттэххэ, ол оботтоох күтэр кимиэхэ маарынныан сөбүй?
– Туох, күтэр дуо?.. Оттон күтэр… күтэр биһиги Уйбааммытыгар маарынныыр, үүт-үкчү…
– Ээ, иттэни уур, умса уур – үүт-үкчү диэ!
– Үкчү…
– Доҕоттоор, оттон маҥхааһайбытын кураа-нахтаабыт күтэрбит бэйэтинэн бу турар эбит буолбат дуо? – дэстилэр дьон.
Ол курдук маҥхааһай күтэрэ көстөн кэлбитэ.
Николай Заболоцкай–Чысхаан
Читайте нас в:
