Собо балык буолла даҕаны, Кэбээйи киэнэ дэнэригэр дылы, чыыр буоллар эрэ Чокуурдаах аатырар. Дьэ, ол эмиһинэн, минньигэһинэн сураҕырар чыыры Индигиир өрүстэн, Аллайыаха туундаратын күөллэриттэн кыһыл илиитинэн хостуур балыксыттыын атах тэпсэн олорон сэһэргэстибит.
Сэһэргэһээччим Владимир Владимирович Нестерев диэн, Ойоотун нэһилиэгинээҕи дьиэ кэргэн уонна аҕа ууһун общиналарын сойууһун бэрэссэдээтэлэ. “Ойоотун” община 2002 с. тэриллибит, бастакы салайааччыта – Михаил Николаевич Едукин. Аатыгар “сойуус” диэн тыллааҕын иһин, коммерческайа суох тэрилтэҕэ киллэрэн кэбиспиттэр. Балык хаһаайыстыбата бородууксуйатын атыылаан батардаҕына эрэ харах таһаарынар буоллаҕа. Община ол иһин, итиэннэ судаарыстыба өйөбүлүгэр хапсар туһуттан “Ойоотун” тыа хаһаайыстыбатын производственнай кэпэрэтиибин тэриммит.
– Иккиэннэрин мин салайабын. Тэрилтэбит бэйэтэ даҕаны дьоҕус, 4-5 эрэ киһилээх. Сезон кэмигэр дуогабарынан балыктааччылардыын 10, муҥутаан 15 буолабыт, – диир Владимир Владимирович. – Урут Дьокуускайтан тиийэ кэлэр эбит буоллахтарына, кэлиҥҥи сылларга барыта олохтоох уолаттары ылабын. Чокуурдаахтан, Оленегорскайтан сылдьар уолаттар. Биллэрии таһаарбаппыт, эрэкилээмэлэммэппит, дьонтон истэн кэлэллэр итиэннэ үгүстэр хаһыс даҕаны сылларын балыктаһаллар.
Владимир Нестерев Иркутскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтугар үөрэнэн, экэнэмиис идэтин ылбыт. Чокуурдаахха астыыр-үөллүүр кэмбинээккэ үлэлээбит. Ыһыллыы-үрэллии кэнниттэн урбаанньыттаабыт, хаһаайыстыбаннай маҕаһыын арыйан үлэлэппит. Онтон нэһилиэнньэ аҕыйаан, үп киириитэ мөлтөөбүтүгэр балыкка көспүт. Кэмбинээккэ бииргэ үлэлээбит аҕа табаарыһа М.Н. Едукин: “Мин сааһырдым. Тэрилтэни тут”, – диэн ыҥырбытын ылынан, 2017 с. общинаҕа салайааччынан кэлбит.
Ойоотун – эстибит нэһилиэк олоҕо. Чокуурдаахтан өрүһүнэн айаннаатахха, түөрт көс (хоту кээмэйинэн адьас чугас) тэйиччи Индигиир кытылыгар сытар. Община манна базаланар. Өрүскэ балыктыыр 5 учаастактаахтар, кыһынын муус аннынан күөллэргэ балыктыыллар эбит. Манна биир даҕаны ыал кыстаабат. Сайынын эрэ аҕыйах ыал даача курдук тахсан сайылыыллар.
– Элэктэриичэстибэ суох, баара буоллар дойдулаах дьон олохсуйуон сөп этэ, – диэн санаалаах Владимир Владимирович. – Тэлэбиисэр көрөргө, төлөпүөн ииттэрэргэ күн уотунан үлэлиир панеллары туһанабыт. Биһиги, балыксыттар, дизель-генераторы үлэлэтэн, балыкпытын тоҥорорго туттабыт. Шоковай тоҥорууну 2017 с. киллэрбиппит. Эрдэ баара эрээри, эргэ, мөлтөх морозильник үлэлии турбута. Мин иннибэр Михаил Николаевич туруорсан, Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин бырагырааматыгар киирэн, хаһаайыстыба базатын саҥалыы сөргүтүүгэ хапсыбыттар этэ. Саҥа базаны 2018 с. үлэҕэ киллэрбиппит. Онтон ыла быһыллыбыт квотабытын сыл аайы толоробут. Аһара балыктыыр – көҥүллэммэт. Өскөтүн, квотаҕын улаатыннарыаххын сананар буоллаххына, куонкуруска кыттан, кыайдаххына, атыылаһан ылыахтааххын.
“Ойоотун” община (кэпэрэтиип) сезон устатыгар квотата – 50 туонна балык. Улууһугар балыктыыр кээмэйинэн “Русскай Устье”, “Аллайыаха” курдук улахан хаһаайыстыбалар кэннилэриттэн үһүс сылдьар. Сүрүн, бастыҥ балыктара – Булуҥҥа муора уомулун күндүргэтэллэрин кэриэтэ – чыыр. Чыыр сайыннары-кыһыннары баар, күөллэргэ кыстыыр, оттон уомул муораттан от ыйын иккис аҥаарыттан атырдьах ыйын ортотугар диэри тахсан ыыр, инньэ Абыйга тиийэ өксөйөр эбит, алтыннььыга төннөр. Квотаттан 20 туоннатын чыыр, 15 туоннатын уомул ылаллар. Муксууҥҥа (чорбоҕорго) 1 туоннаны кыайбат көрүллэр.
Бэрэссэдээтэл этэринэн, Индигиир өрүс сүнньүнэн сытар улуустарга кэлиҥҥи икки сылга тууччахха мораторий биллэрбиттэр. Бука, аҕыйаабытын иһин хааччахтаатахтара диэн сэрэйэр. Квотаны өрөспүүбүлүкэҕэ Москуба быһан биэрэр. Ол оннугар быраҥаатта быйылгыттан, сордоҥ уонна сыалыһар курдук, лимииттэммэт буолбут. Кэпсэтиибит сыыйа сыана, батарыы боппуруостарын диэки иэҕиллэр.
– Биһиги чыыры, күндүөбэйи Дьокуускайдааҕы балык хампаанньатыгар туттарабыт. Астыыр-үөллүүр тэрилтэлэр бары Аллайыаха балыгын ыла сатыыллар. Атын балыкпытын, сүрүннээн, Иркутскайтан, Красноярскайтан, Бүрээтийэттэн кэлэн ылаллар. Иркутскайдар маҥнай боруобаҕа диэн кыралаан илдьэ бараллар этэ. Кэлин бирикиэттэммит балыкпытын биһирээн, 15 туонна уомулу барытын ылаллар. Өссө сакаастыыллар даҕаны, квотаттан таһынан биэрэр кыахпыт суох. Аллараа Бэстээххэ диэри суол тупсан, рефрижатордаах массыыналарынан тиэйэн бараллар. Биһиги балыкпытын Дьокуускайга күһүн уу суолунан Аартыкатааҕы логистическай тырааныспар хампаанньатын (уруккута “Якутопторг”) аалларыгар тиэйэн аҕалабыт, – диэн кэпсиир балык хаһаайыстыбатын салайааччыта.
Киин куорат “Сайсары” ырыынагар атыыланар өрүс үрүҥ балыгын сыаната нэһилиэнньэ халыҥ араҥатын чаҕытара чахчы. Ол даҕаны иһин, киһи үксэ бэлиэ күннэргэ, бырааһынньык остуолугар эрэ анаан атыылаһар. “Куорат эргиэмсиктэрэ балык сыанатын үрдэтэллэрэ төһө олохтооҕуй?” – диэн ыйытыыбар экэнэмиис салайааччы:
“Шоковайынан тоҥоруллубут балык ууттан бу тахсыбыт курдук сибиэһэй буолар. Оттон хаачыстыба ороскуоту эрэйэр. Холобур, биһиги дизельбитин үлэлэтэрбитигэр сууккаҕа 100 лиитирэ сэлээркэни “үрэр”. Биһиэхэ сэлээркэ лиитирэтэ – 112 солкуобай. Сайыҥҥы икки ыйга (от ыйа, атырдьах ыйа) кырата 6 туонна сэлээркэни туттабыт. Сэлээркэҕэ 700 тыһ. солкуобай ороскуотурдубут. Онно мотуордаах оҥочолорбутугар туттар бэнсииммит ороскуотун 200 тыһ. солкуобайы эбэбит. Ити аата сайыҥҥы балыктааһыҥҥа көрүллэр 35 туонна квотабыт балыгын 1 киилэтин бэйэҕэ турар ороскуота сыччах уматыкка 25 солк. 75 харчыга таҕыста. Ити өссө арыыны, сапчаастары аахпакка туран. Аны тиэйии-таһыы ороскуотун көрүөххэ. Институкка “саамай чэпчэки тырааныспар көрүҥэ – уу аала” диэн үөрэтэр этилэр. Былааннаан сайдар экэниэмикэ эстиэҕиттэн ол тохтообута. Мин коммерсанныы сылдьан, Новосибирскайтан табаарбын контейнердарга уган аҕалтарааччыбын. Онно сүрүн ороскуоппун Дьокуускайтан Чокуурдаахха уунан илтэрэрбэр көрсөөччүбүн. Эгэ, билиҥҥи тарыып үрдэ суох буоллаҕа. Кырааны туһанарбытыгар, куруусчуттарга төлөһөрбүтүн кытта уунан тиэйии ороскуота балык 1 киилэтигэр 45-50 солкуобайга тэҥнэһэр. Онон уматыктыын 1 киилэ балыкпыт бэйэҕэ турар ороскуота 75 солкуобай буолла. Онно өссө хамнаһы эбэн кэбис. Дьокуускайга аҕаллахха – астыыр тэрилтэлэр 350-390 солкуобайга ыла сатыыллар. Ортотунан 4-түү мөһөөххө туттарабын: кыратын 3-түү, бөдөҥүн 6-лыы. Интэриниэтинэн ырыынак сыанатын көрө-үөрэтэ олоробут, сыанабытыгар онон сирдэтинэбит”, – диэн быһааран кэпсээтэ.
Оттон ыйытыыбар хоруй бу кэллэ. “Ойоотун”-нар “Сайсары” ырыынакка кыһын муус аннынан бултаабыт балыктарын эрэ туттараллар эбит. Биллэрин курдук, тоҥнуу кыһыллан сиэнэр балык Саҥа дьылга диэри үлүгэр сыаналаах буолар, онтон сыыйа намырыыр. “Чокуурдаах чыыра” диэн ааттаан, бөдөҥ, эмис балык киилэтин 2-лии тыһыынчаҕа тиийэ сыаналыыллар. Аллайыахаҕа массыына кыһыҥҥы суола бүтэһигинэн сааһыары арыллар. Онон Саҥа дьыл иннинээҕи үрдүк сыананы баттаһарга соҕотох суол – сөмөлүөт эрэ. Сөмөлүөтүнэн аҕаллын, массыынанан аҕаллын – балыктаах хаһаайыстыба тырааныспар “эттэспит” ороскуотун ырыынакка туттарар сыанатыгар уктаҕына эрэ чорбохтонор. Аны онтон ырыынакка турар атыылааччы балык уурарын-харайарын, бэйэтэ 40-50 кыраадыс тымныыга тоҥорун-хатарын толуйтарар буоллаҕа. Ити курдук хас биирдии өрүт бэйэтин ороскуотун “олордон”, сыананы үрдэтэн иһэр. Этэргэ дылы, балык – биир, хармаан – атын.
Владимир Нестерев кэпэрэтиибэ быйыл Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин көмөтүнэн 300 куб. м сабардамнаах булууһу тутан үлэҕэ киллэрбит. Онон урукку сылларга атын хаһаайыстыбалар булуустарын уларсан, төттөрү-таары таһалларыгар хос ороскуотураллара тохтообут, ууруу-харайыы кыһалҕата быһаарыллыбыт. Билигин балыгы тоҥоро-тоҥоро, булууска киллэрэн хаалаан эрэ кэбиһэллэр.
“Ойоотун” хаһаайыстыба салайааччыта икки суолтан мунаарарын эттэ. Бастакыта – “Россельхознадзор” тэрилтэ улуустааҕы бэрэстэбиитэлэ субу бултанан кэлбит балык баартыйатыттан сүрүн анаалыстары таһынан микробиология анаалыһын ирдиир. Оттон маннык анаалыс Дьокуускайга эрэ оҥоһуллар кыахтаах. Чокуурдаахха СЭС сабыллан турар. Бэтэринээрийэ лабораториятыгар микробиолог исписэлиистэрэ суох, сарбыйбыттар. Аллайыаха бэтэринээрийэтин кыччатан, Хаҥалас улууһугар сыһыарбыттара. Уһук хоту олорор дьон киин куораттыын ыаллыы Покровскайтан салайыллаллара олуоната көстөн турар. Дьокуускайга ыытан анаалыстатыахтарын “Меркурий” бырагыраамаҕа сөп түбэспэт үһү. “Тыһыынчаны кыайбат быыбардааччылаах кыра улууска 50 киһилээх пэлииссийэ отдела аһара хойуу буолбатах дуо? Олортон сарбыйан, улуус олохтоохторугар быһаччы туһалаах микробиолог исписэлииһи хамнастаан тутар тоҕо сатамматый?” – диэн үлэ киһитэ мунаахсыйара оруннаах.
Иккиһинэн, балыксыт хаһаайыстыбалар кэлэр сылтан 20 сылга түүлэһэр учаастактарыгар төһө туонна балыгы бултуур квоталаахтарынан көрөн, уу баайын туһаныы иһин нолуокка төлөбүрү биирдэ ууран биэриэхтээхтэрин туһунан РФ бырабыыталыстыбатын уурааҕа тахсыбыт. Бу саҥаттан дуогабардаһааччыларга сыһыаннаах эрээри, туһана сылдьааччылар болдьохторо бүтэрэ кэлиэ. “Ойоотун” община учаастактарын түүлэспит болдьоҕо 2029 сылга тиийэн туолар. Билигин сылга 100-чэлии тыһ. солкуобайы төлүүр буоллаҕына, саҥа дьаһалынан 2 мөл. солкуобайы биирдэ ууран биэриэхтээх. СӨ Экологияҕа, айылҕаны туһаныыга уонна ойуур хаһаайыстыбатыгар министиэристибэтин балыктааһыны тэрийиигэ бөлөҕүн салайааччыта Прокопий Кириллин маннык ис хоһоонноох уураах тахсыбытын бигэргэттэ гынан баран, дойду балыктаах эрэгийиэннэрэ бары утаралларынан сиэрдээх быһаарыы ылыллыаҕар эрэнэрин биллэрдэ.
Василий Никифоров
Хаартыскалары В.В. Нестерев бэйэтин архыыбыттан биэрдэ.
Читайте нас в:
