Сахабыт сирин киэҥ киэлитигэр былыр-былыргыттан түөлбэ-түөлбэ аайы дойдуларын үһүйээннэрин, былыргытын-билиҥҥитин билэр-көрөр сээркээн сэһэнньиттэр, кэрээбэт кэпсээннээх-ипсээннэх кырдьаҕастар баар буолаллар. Ол гынан баран билигин аныгы үйэ сиэринэн диэххэ дуу, итинник сир түннүгэ кырдьаҕастар, уруккуну-хойуккуну түөһэн кэпсиир дьоҕурдаахтар биллэ аҕыйаан эрэллэр дуу диэн сэмээр кэтээн көрөбүн. Хайдах эрэ бары эдэрдиин-эмэнниин, сааһырбыттыын кытта аныгы сайдыы «һуй-һат» тэтимигэр олорсо сылдьан, устар ууну сомоҕолоон, лоп-бааччы, аа-дьуо сэһэргэһэр дьоҕурбутун ыһыктаары гыммыт курдукпут. Ол да буоллар өбүгэ үгэһэ сүппэт. Норуоппут уруккуттан олохсуйбут сиэрин тутуһан, былыргыны-хойуккуну билиҥҥи олохпутун кытта ситимнээн кэпсиир, сырдатар дьон куруутун баар буолуохтара. Биир итинник киһинэн Суотту нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕун, СӨ профтехүөрэхтээһинин туйгунун, РСФСР профтехүөрэхтээһинин бэтэрээнин, кыраайы үөрэтээччини Серафим Данилович Фёдоровы ааттыахха сөп.
Кинини мин оҕо эрдэхпиттэн булт-алт, балыктааһын туһунан уонна былыргы үһүйээннэри уустаан-ураннаан кэпсиир сэһэнньит быһыытынан билэбин. Былыргы олоҥхоһуттары үйэбэр истибэтэх киһи Серафим Данилович кэпсээнин истэ олорон, бука, былыргы олоҥхоһуттар маннык этэн-тыынан эрдэхтэрэ буолуо диэн саныырым.
С.Д. Фёдоров — СӨ профтехүөрэхтээһинин туйгуна, РСФСР профтехүөрэхтээһинин бэтэрээнэ, Уус Алдан улууһун «Культураҕа кылаатын иһин» бэлиэ хаһаайына, Суоттутааҕы норуот театрын артыыһа, Суотту нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо. 1949 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр Суотту нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1956 сыллаахха Кыһыл Кырдал 7 кылаастаах оскуолатыгар киирбитэ, сэбиэскэй кэм үөрэнээччитин сиэринэн пионер, хомсомуол үрдүк аатын чиэстээхтик сүкпүтэ. Спорт көрүҥэр чэпчэки атлетикаҕа оскуола сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ. Орто оскуоланы Бороҕон нэһилиэгин Тумул оскуолатыгар бүтэрэн, «Оскуола – производство – үрдүк үөрэх» ыҥырыынан «Лена» сопхуос оробуочайынан, от үлэтигэр, тутуу биригээдэтигэр үлэлээбитэ, хомсомуол нэһилиэктээҕи тэрилтэтин сэкирэтээринэн талыллыбыта. 1973 с. Дьокуускайдааҕы 1№-дээх педучилище физкультурнай салаатын бүтэрэн, Өймөкөөн оройуонун Төрүт оскуолатын физругунан ананар. 1975 с. Өймөкөөн кыыһын Альбина Петровна Слепцовалыын ыал буолаллар. 1978 с. уоллаах кыыс оҕолоох эдэр ыал Суоттуга, дойдуларыгар көһөн кэлэн, оччотооҕуга 19№-дээх СПТУ-га физругунан, производственнай үөрэхтээһин маастарынан, завхоһунан, дириэктэри хаһаайыстыбаннай үлэҕэ солбуйааччынан 2004 с. диэри таһаарыылаахтык үлэлиир. Билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор, нэһилиэк общественнай олоҕор активнайдык кыттар, ыччаттарга сүбэ-ама буолар. Фёдоровтар дьиэ кэргэн үөрүүтүн алта сиэн үксэтэллэр.
Олоххо ситиһии түсчүтэ – дьиэ кэргэн
Серафим Данилович быйыл 75 сааһын туолбут үбүлүөйүгэр сөп түбэһиннэрэн, 1982 сыллаахтан кичэйэн хомуйбут матырыйаалларыгар олоҕуран, «Суоттум кэрэхсэнэр дьоно» диэн бэртээхэй кинигэни нэһилиэгэр бэлэх уунна. Бу кинигэ күн сирин көрөрүгэр Федоровтар бүтүн дьиэ кэргэнинэн үлэлээтилэр. Ол курдук, С.Д. Фёдоров олоҕун аргыһа, үлэ бэтэрээнэ Альбина Петровна кэргэнин туох баар дьарыгын – бултан, балыктааһынтан саҕалаан норуот тыйаатырыгар артыыстааһыныгар тиийэ – өйүүр, биһириир, иэйии угар сүгүрүйээччитинэн, сырдык санааны саҕааччытынан буолар. Ол курдук бу матырыйааллар кэм-кэрдии будулҕаныгар буккуллубакка, сыа-сым курдук тутуллан, кинигэ буолан киэҥ ааҕааччыга тиийэллэригэр Альбина Петровна Фёдорова кылаата эмиэ баар.
Кинигэ тутулун толкуйдаан, тылын-өһүн көннөрөн, компьютерга талан ааптар кыыһа, Мэҥэ Хаҥалас улууһун Аллараа Бэстээх 2№-дээх оскуолатын саха тылын уонна литературатын үрдүк категориялаах учуутала, «Сыл бастыҥ учуутала-2018» улуустааҕы куонкурус кыайыылааҕа, «Саха сирин методиһа» анал аат хаһаайына Гоголева Анна Серафимовна бэчээккэ бэлэмнээбит. Оттон кинигэ күн сирин көрөрүгэр үбүн-харчытын булууга уола, СР культуратын туйгуна, Мэҥэ Хаҥалас улууһун культураҕа уонна духуобунай сайдыыга управлениетын специалиһа Федоров Прокопий Серафимович сыраласпыт.
Кинигэ Ю.А. Гагарин аатынан республикатааҕы типографияҕа 100 экземплярынан бэчээттэнэн тахсыбытын нэһилиэк дьоно-сэргэтэ былдьаһыгынан ылан, тиксибэккэ хаалбыттар көрдөһүүлэринэн иккис партия алтынньы саҥатыгар эбии бэчээттэнэн тарҕатылынна.
Кинигэ дьоҥҥо-сэргэҕэ биһирэммитэ туохханый?
Бастатан туран, кинигэҕэ урукку өртүгэр ханна да сырдатыллыбатах, кэпсэммэтэх туруу үлэһиттэр, чуолаан Суотту нэһилиэгин «Хамыстаах» холкуоһун чилиэннэрин үлэлэрин, олохторун туһунан суруллубута ааҕааччылар уонна кинигэҕэ киирбит дьон ыччаттарын болҕомтотун тарта.
Иккиһинэн, манна элбэх былыргы, сэдэх хаартыска киирбитэ кэрэхсэнэр. Ааптар С.Д. Федоров 80-с сыллартан саҕалаан муспут, түмпүт хаартыскаларын чөкөтүүгэ Суотту модельнай библиотекатын сэбиэдиссэйэ Раиса Николаевна Черкашина улахан көмөтүн бэлиэтээн туран махтанар.
Үсүһүнэн, бу таһаарыыга сэбиэскэй эрэ кэм үлэтин-хамнаһын сырдатар матырыйаал буолбакка, Суотту былыргытын сэгэтэр үһүйээннэр, Уһуктаах Сэмэн, Ыстаараһын кулуба, Манчаары Баһылай, Дуолан Хаҕыстай ойуун, Наара Суох туһунан кэпсээннэр киирбиттэрэ кинигэни киэҥ ис хоһоонноон, кыраайы үөрэтээччилэргэ, былыргыны хасыһан суруйар идэлээхтэргэ, учууталларга эмиэ интэриэһи үөскэтэр.
Төрдүһүнэн, ааптар бэйэтэ этэринии, кинигэ таһаарыытын туһунан санаа туохтан саҕаламмытай? 90-с сылларга Серафим Данилович Варган диэн уус алданнар аатырбыт сүүрүк сылгыларын туһунан кинигэни бэлэмнээн таһааттарбыта. Кини ат сүүрдүүтүн оҕо эрдэҕиттэн умсугуйан, эккирэтэ сылдьан көрөр спордун көрүҥэ буолар. Дьэ, ол Варган туһунан кыракый кинигэтиттэн силис-мутук тардыһан, бу кинигэҕэ эмиэ Суотту былыргы сүүрүк аттарын Наскыыр Элэмэһин уонна Огдообо Сүүрүгүн туһунан ахтыылар киирбиттэрэ ат сүүрүүтүн сэҥээрээччилэр интэриэстэрин тардар.
Бэсиһинэн, ааптар кыраайы үөрэтээччи быһыытынан топонимнары, чуолаан Хоноҕор бөһүөлэгин күөллэрин ырыппыта дойдулаах эрэ барыта сэргиэн курдук суруллубут.
Дьэ, уонна туомтуу тардан эттэххэ, кинигэ тылын-өһүн уратыта, кимнээх кэпсээннэригэр, хаһан олоҕуран суруллубута-ыйыллыбыта кинигэни ураты историческай суолталыыр.
Сурукка тиһэн, устуоруйабытын байытыахха
«Суоттум кэрэхсэнэр дьоно» кинигэ ааптара Серафим Данилович Фёдоров үйэтин тухары оҕону, ыччаты иитиигэ сыралаһан үлэлээбит киһи быһыытынан бу кичэйэн оҥорбут үлэтин ыччакка туһаайбыта саарбахтаммат.
Суотту нэһилиэгин былыргытын уонна «Хамыстаах» холкуос үтүө-мааны үлэһит дьонун сырдатар өр сылларга муспут матырыйаалларбар, хаартыскаларбар олоҕурбут кинигэ буолар. Манна урукку өттүгэр сурукка киирбэтэх боростуой үлэһит, ытык дьон киирдилэр. Сурукка-бичиккэ киэҥник сырдатыллыбыт Суоттум дьонун хатылааһын буолуо диэн бу кинигэбэр киллэрбэтим. Урут суруллубатах, үйэтитиллибэтэх чахчылары киллэрэ сатаатым. Аҕам, сэрии сылларыгар «Хамыстаах» холкуос биригэдьиирэ, тыыл, үлэ бэтэрээнэ Фёдоров Данил Трофимович Суотту былыргытын, үһүйээннэрин кэпсиирин оҕо эрдэхпиттэн истэн, билэн улааппытым. Ону эппэр-хааммар иҥэринэн үйэтитэр санааны сахпыт аҕабар улахан махталлаахпын. Дьон кэпсээнигэр олоҕурбут кинигэ буоларынан, тылын-өһүн эмиэ төһө кыалларынан ытык дьоммут сэһэргээбит уратыларын харыстаан хааллара, тиэрдэ сатаатым. Төрөөбүт Суоттубут устуоруйатын, олорон ааспыт үтүө-мааны дьонун дьылҕаларын сурукка тиһэн, сиппэтэҕи ситэрэн устуоруйабытын байытан иһиэҕиҥ! – диэн ааптар кинигэтин туһунан кылгастык билиһиннэрэр.
Кинигэ биһирэмигэр мустубут дьон бары «Суоттум кэрэхсэнэр дьоно» баай ис хоһоонун, дириҥ историческай, краеведческай суолтатын тоһоҕолоон бэлиэтээбиттэрэ. Ордук Суотту төрүт олохтоохторо дьоннорун, аймахтарын туһунан ааҕан долгуйбуттарын, астыммыттарын, дуоһуйбуттарын, бэл уйадыйан ылбыттарын бэлиэтээбиттэрэ.
Суотту нэһилиэгин 87 саастаах олохтооҕо Мария Дмитриевна Фёдорова: «Былыргы «Хамыстаах» холкуос, сопхуос үлэһит дьонун үйэтиппиккэр, тус бэйэм оччотооҕу оҕо сааһым саҕана баар билэр дьонум туһунан суруллубутун көрөн олус үөрдүм. Биһиги, аҕам саастаах дьон, саныырбыт-ахтарбыт ааспыт оччотооҕу кэммит буоллаҕа. Биһиги «Кыһыл сата» холкуоспут туһунан эмиэ маннык кинигэ суруллара буоллар диэн ымсыыра санаатым. Киһи тыла кырдьыбат, онон маннык суруйуулар өссө да тахсан, үлэһит дьоммутун ааттата турдуннар», — диэн кырдьаҕас олохтоохтор ааттарыттан этиллибит алгыс тэҥэ буолла.
Кинигэ сүрэхтэниитин үөрүүлээх түгэнин кыттыылаахтара Серафим Данилович дойдутугар дьиҥ бэриниилээх патриот буолан, ис сүрэҕиттэн дьонун-сэргэтин, ыччатын туһугар кыһаллан-мүһэллэн, маннык кэрэхсэбиллээх кинигэни оҥорон таһаарбытын бэлиэтээтилэр. Итини кинигэ көннөрү Суотту кэрэхсэнэр дьонун туһунан буолбакка, «СУОТТУМ кэрэхсэнэр дьоно» диэн истиҥ иэйиилээхтик ааттаммыта да туоһулуур.
Лира Яковлева.
Читайте нас в:
