Күн-дьыл аастаҕын аайы, өрдөөҕүтэ, өтөрдөөҕүтэ, араас кэмнэргэ билсэн, бииргэ үлэлээн ааспыт дьонноргун үтүө тылынан ахтар санаа үөскүүр. Оннук дьонтон биирдэрэ Семен Афанасьевич Протодьяконов буолар. Кини оруобуна 80 сааһын томточчу туолла.
Семен Афанасьевич икки үйэлэр кирбиилэригэр, дойдубут олоҕор-дьаһаҕар тосту уларыйыылардаах сылларга бэйэтин ис дууһатын, өйүн-санаатын дьон-сэргэ олоҕо уонна дойду туруга тупсарын туһугар анаабыта. Ол да иһин кини республикаҕа биллиилээх государственнай деятель, культура уонна бэчээт үтүөлээх үлэһитин, Таатта, Эбээн-Бытантай улуустарын бочуоттаах олохтооҕун быһыытынан 80 сыллаах юбилейын көрсөр. Семен Афанасьевич 1970 сыллаахтан Томпотооҕу комсомол райкомун бастакы сэкирэтээриттэн эппиэттээх үлэтин саҕалыыр. Онтон 1975 сылтан 1991 сылга диэри олоҕун сыралаах партийнай үлэҕэ аныыр. Итиннэ кини ордук олох уустук ньымаларыгар үөрэммит, буспут-хаппыт сылларынан 1980 сыллар ортолоругар ССКП Нерюнгритааҕы горкомун секретарынан үлэлээбит сыллара буолара саарбаҕа суох.
Кини Дьокуускайдааҕы Госуниверситеты бүтэрбит, Москватааҕы Госуниверситетка, Хабаровскайдааҕы Үрдүкү партийнай оскуолаҕа үөрэммит буолан киэҥ билиилээҕэ. Филологическай наука кандидата. Онон билии-көрүү акылаатыгар үктэнэн, аныгы Саха сирин тутуу үлэтигэр 1990 сылтан активнайдык кыттыспыта. Олоххо көрүүтүнэн, республиката сайдар суолун сылыктыыр дьоҕурунан республика XII ыҥырыылаах Үрдүкү Советын, онтон Саха республикатын бастакы президенын М.Е.Николаев эрэллээх хамаандатын, көмөлөһөөччүлэрин кэккэтигэр киирбитэ.
1990-c сыллар дойду үрдүнэн, ол иһигэр Саха сиригэр, олус ыарахан политическай кризис сыллара этилэр. Дьэ ити балаһыанньаттан тахсарга политическай, экономическай соруктары нэһилиэнньэҕэ өйдөнүмтүөтүк, активнайдык сырдатыыга бэчээт оруола хаһааҥҥытааҕар даҕаны күүһүрбүтэ. Михаил Ефимович Николаев ити эппиэттээх дуоһунаһы Семен Афанасьевич Протодьяконовка сүктэрбитэ: бастаан 1991 сыллаахха САССР Совминын иһинэн саҥа тэриллибит бэчээт секторын сэбиэдиссэйинэн анаабыта. Онтон улам үрдэтэн ЯСИА генеральнай директорынан, онтон саҥалыы тэриллибит НВК «Саха» президенынан анаабыта. Санаан даҕаны көрдөххө, ол кэмнэрдээҕи республика балаһыанньата олус уустук этэ.
Биллэн турар, аҕа көлүөнэ дьон ийэбит үүтүн кытта тэҥҥэ эҕирийбит Ийэ дойдубутугар тапталбыт өрө күүрүүлээх модун иэйиитигэр иитиллибит буоламмыт, Советскай Союз ыһыллыытын, коммунистическай партия салайар, баһылыыр-көһүлүүр оруола уларыйыытын олус ыараханнык ылыммыппыт. Былдьаһыктаах кэмнэргэ биһиги үрдүбүтүнэн ааҥнаабыт алдьархайтан тахсар суолу көрдөөһүн быһыытынан, М.Е. Николаев салалтатынан республика Үрдүкү Совета государственнай суверинитет туһунан Декларация ылыммыта. Онтон ыла былаас демократическай суолга үктэммитэ. Государственнай былаас сокуоннарга олоҕуран үлэлиир принцибэ олохтоммута. Норуокка көҥүл санаа бэриллибитэ, бэчээттэн цензура уһуллубута. Республика экономиката рынок сокуоннарыгар олоҕуран сайдыыта саҕаламмыта.
Парламент, ситэриилээх былаас, суут органнара сөбүлэһэн бииргэ үлэлээһиннэрин принцибэ олохтоммута. Ол туһугар Президент института уонна Конституционнай суут тэриллибитэ, миэстэтигэр ситэриилээх былаас органнара саҥардыллан үлэлээбиттэрэ. Республика президенэ М.Е. Николаев саҥа Саха сирин тутууга улахан мөккүөрү таһаарбакка, политическай өттүнэн араастык толкуйдааһыны, күүс өттүнэн быһаарыыны сорунуулаахтык утарарга, Саха сиригэр нэһилиэнньэ иллээхтик-эйэлээхтик олорууларын хааччыйарга күүстээх үлэни ыыппыта.
Ити историческай суолталаах соругу быһаарыыга нэһилиэнньэҕэ киэҥ ылыннарыылаах өйдөтөр үлэ улахан эппиэттээх дьыала этэ.
Семен Афанасьевич 90-с сылларга үлэтин ис хоһооно ити историческай соруктары быһаарыыга төһүү күүс буолбута. Дьону сатабыллаах тылынан итэҕэтии, саҥа олоҕу оҥостууга сыалы-соругу өйдөнүмтүөтүк тириэрдии, республика олохтоохторугар инники кэскилгэ эрэли үөскэтии, уопсай сорук иһин нэһилиэнньэни сомоҕолооһун – бу этэ Семен Афанасьевич Саха сирин тутууга киллэрбит дьоһуннаах кылаата.
Кини салалтатынан республика бэчээтин органнарыгар НВК «Саха» эдэр, талааннаах үлэһиттэрэ үүнэн тахсыбыттара, Семен Афанасьевич кинилэри көҕүлээн, Саха сирин сайыннарыыга аналлаах Президент ыйаахтарын, Правительство уураахтарын, саҥа ылыллыбыт сокуоннар ис хоһооннорун нэһилиэнньэҕэ өйдөтүүгэ киэҥ хабааннаах үлэни ыыппыта. Саха сирин бары олохтоохторун төрүт культуралара, тыллара-өстөрө, традициялара сайдарыгар, норуокка аныгылыы өй-санаа уһуктарыгар дьаныһан туран сатабыллаахтык үлэлээбиттэрэ. Онон Семен Афанасьевич Протодьяконовы Саха сиригэр саҥа олоҕу тутуу активнай кыттыылааҕын быһыытынан сыаналыыр саамай сөптөөх.
Дьэ, билигин С.А. Протодьяконовы тус туһунан кэмнэргэ көрсүбүт уонна онтон кини туһунан миэхэ үөскээбит санааларбын билиһиннэрэбин.
1985 сыллаахха Өлүөхүмэ оройуонугар райком секретарынан үлэлиир кэммэр, Өлүөхүмэ куората төрүттэммитэ 350 сылын бырааһынньыктаабыппыт. Үбүлүөйүнэн Өлүөхүмэ олохтоохторун ыаллыы Ордженикидзевскай, Ленскай, Сунтаар, Алдан, Мирнэй, Нерюнгри куораттар делегациялара кэлэн эҕэрдэлээбиттэрэ. Делегациялары авиапортка киирэн көрсүтэлээбиппит. Делегациялары райком бастакы секретардара баһылаан аҕалбыттара. Нерюнгри делегациятын көрсө портка киирдим. Самолет кэлэн түстэ. Трап устун делегацияны батыһыннаран орто уҥуохтаах, кэрэ сэбэрэлээх, күлбүт-үөрбүт эдэр киһи түстэ. Кини Нерюнгри райкомун иккис сэкирэтээрэ С.А. Протодьяконов эбит. Юбилейга Өлүөхүмэ олохтоохторун эҕэрдэлии Обком I секретара Прокопьев Ю.Н.,профсоюзобкома Семин В.И., биллиилээх ветераннар М.Д. Нартахова, М.В. Бельчусова, М.М. Корнилова, С.А. Курчатова о.д.а. бааллара.
Нерюнгри делегациятын эдэр салайааччыта Пртодьяконов С.А. юбилей бары үөрүүлээх мероприятияларыгар киһи болҕомтотугар киирэр курдук туттан-хаптан, этэн-тыынан дьон болҕомтотун уонна биһирэбилин ылбыта. Саҥарара чуолкайа, дорҕооннооҕо, ис хоһооно көр-күлүү аргыстааҕа, ситиһиилэри, дьолу-соргуну ылыннарыылаахтык этэрэ юбилей кыттыылаахтарын улаханнык сэҥээрдибитэ. Онон оччотооҕу маҥнайгы көрсүһүүттэн Семен Афанасьевич туһунан үчүгэй өйдөбүлү ылбытым.
Онтон 1987 сылга Госагрономҥа үлэлиир эрдэхпинэ Нерюнгри оройуонугар командировкаҕа бардым. Мин соругум диэн Золотинка станцияҕа комбикорманы тиэйэн аҕалан харайар базаны кэҥэтэн тутуу уонна Нерюнгрига көтөр иитэр фабриканы тутууну олохтоох салалтаны кытары быһаарсыы этэ. Онно горисполком бэрэссэдээтэлэ П.С. Федоровы уонна горком секретара С.А. Протодьяконовы кытары көрсөн быһаарыстым. Семен Афанасьевич идеология боппуруоһунан дьарыктанар эрээри, тыа хаһаайыстыбатын кини горкомтан дьаһайар эбит этэ. Тыа сиригэр үөскээбит уонна уопуттаах хаһаайыстыбанньык буолан, мин туруорсар боппуруостарбар түргэн уонна сөптөөх этиилэри биэрэн быһаарсыбыта. Ол күн Семен Афанасьевиһы кытары сэһэргэһэн, кини үлэтин киэҥ далааһынын билбитим. Иитии үлэтинэн, соцкуоталаһыынан, идеология араас көрүҥнэринэн эрэ буолбакка, куорат далааһыннаах тутуутунан, таас чох хостонор сирин кэҥэтиинэн, Денисовскай шахта тутуутунан, АЯМ тимир суолун ууруутунан кытары дьарыктаныыга кыттар эбит. Ити этиллэр Соҕуруу Саха сирин сайдыытын сүрүн боппуруостарын билбэккэ, ону дьаһайсыбакка эрэ, аҥардас идеологиянан дьарыктанар итэҕэс уонна мөлтөх түмүктээх диэн эппитэ сөптөөх этэ. Кини бэйэтин соругунан, дойду араас муннуктарыттан тохтообокко кэлэ турар рабочайдары, специалистары уопсай сыалга түмэн, таһаарыылаах үлэҕэ угуйан, биир уопсай сыалга түмүөхтээхпитин – Соҕуруу Саха сирин сайыннарарга диэбитэ.
Онон идеологическай үлэ Нерюнгрига ол саҕана оҥорон таһаарыыны кытары быһаччы сибээстээҕин уонна үрдүк таһымнааҕын билбитим. Ол иһин даҕаны республика биир тутаах сиригэр – Саха сирин соҕуруу регионыгар олох “күөстүү оргуйара”, тутуу үлэтэ, промышленность күүскэ сайдыбыта. Биллэн турар, С.А. Протодьяконов ити сайдыыга киллэрбит өҥөтүн бэлиэтиибин.
Кини ССКП Нерюнгритааҕы горкомун секретарынан үлэлээбит сыллара кэлин биллиилээх государственнай деятель быһыытынан үүнэн тахсарыгар, бэчээт органнарыгар уонна НВК «Саха» президенинэн ситиһиилээхтик үлэлииригэр, нууччалыы эттэххэ «боевой крещениены» ылбыт кэминэн буолбута.
1998 сыл саҥатыттан Москваҕа Бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэҕэ икки сыл кэриҥэ бииргэ үлэлээбиппит. Арай биирдэ М.Е. Николаев эттэ: «Бастакы солбуйааччыгын В.В. Топорковы атын үлэҕэ ыытабын. Кини оннугар С.А. Протодьяконов үлэлиирэ ордук буолуо. Туох диигин?» — диэтэ. Мин соһуйа иһиттим эрээри, Семен Афанасьевиһы үчүгэйдик билэр буоламмын тута сөбүлэстим.
Ол курдук Москваҕа Бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэ коллектива С.А. Протодьяконовы саҥа дуоһунаһыгар үөрүүнэн көрсүбүтэ. Ол кэмҥэ кини аата республикаҕа киэҥник биллэр этэ. Кини эбээһинэһэ киэҥ уонна олус эппиэттээх боппуруостары быһаарыы соруга бэриллибитэ.
Семен Афанасьевич үрдүк дуоһунастаах үлэҕэ уоппуттаах буолан, федеральнай структура, ордук Россия Президенин, Правительстватын аппараттарын Саха сирин интэриэһин быһаарар үлэһиттэрин кытары чугастык билсибитэ. Кинилэри кытары сатабыллаахтык алтыһан, өйдөһөн уопсай тылы булар турукка түргэнник тиийбитэ. Онно кини билиитэ-көрүүтэ, үлэҕэ уопута көмөлөспүтэ. Сүнньүнэн экономика уонна үп-харчы министерстволарын кытары дьарыктаммыта. Минфиҥҥа трансфер харчытын туруорсууга, республика бюджетын итэҕэһин толорууга бырыһыана суох ссуданы ылыыга күүстээх туруорсууну иилиирэ-саҕалыыра. 1998-99 сыллар дойду үп-харчы кризиһын сыллара буолан, ити үлэ элбэх аналиһы, кыһамньыны, кимиилээх туруорсууну ирдиирэ. Семен Афанасьевич ити ыарахан, олус эппиэттээх боппуруостары ситиһиилээхтик сүрүннээн, республика бюджетын туруктаах оҥорууга кылаатын киллэрбит өҥөлөөх.
Госкомсевер диэн Хотугу оройуоннарга уматыгы тиэйиигэ көрүллэр түҥэтэр уонна таһаҕас тиэйиитин сүрүннүүр федеральнай тэрилтэ баара. Слайааччытынан В.П. Курамины кытары чугастык билсэн республикаҕа оттук уматыгын тириэрдиигэ көрүллэр үбү өлүү ыйааһынын улаатыннаран уонна навигация саҕаланыан иннигэр көрүллүбүт үбү республикаҕа түһэттэрэн сыралаах үлэни эрэйэрэ. Урукку өттүгэр ити үбүлээһиҥҥэ биһиги республикабыт ылар өлүүтэ 17% буоллаҕына 1998-99 сылларга итинньэ ылар өлүүбүт 32% тиийбитэ. Ити дьоһуннаах ситиһиигэ Семен Афанасьевич киллэрбит өҥөтө улахан этэ.
Бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэ «Төгүрүк остуоллары» тэрийэрэ. Онно бөдөҥ специалистары, учуонайдары, политиктары, бизнесменнары кытары көрсүһүү буолара. Онтон кэнники сылларбытыгар ити республикаҕа суолталаах «Төгүрүк остуолларга» сүрүн салааҕа Россия правительствотын аппаратын салайааччылара, Россия бааннарын бэрэстэбиитэллэрэ кыттыыны ылбыттар. 1998-99 сыллардааҕы «Төгүрүк остуоллары» М.Е. Николаев бэйэтинэн иилээн-саҕалаан ыыппыта. Ити улахан туһалаах көрсүһүүлэри бэлэмнээһини С.А. Протодьяконов салайбыта уонна кыттааччылар астыммыттара, үтүө түмүктэрдээх буолбута.
Саҥа үөскээбит кэмҥэ сибээс, бэчээт үлэтэ улахан оруолламмыта. Киин прессаны кытары радионан, телевидениенан, хаһыаттарынан Саха сирин туһунан элбэх матырыйааллар бэриллэр буолбуттара. Ити кэмҥэ Бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэҕэ «Саха» НКИХ коррпуна тэриллибитэ. Ону барытын уопуттаах журналистар Валерий Качаев, Наталья Созонова салайбыттара. Оттон Семен Афанасьевич ол түбүктээх, туһалаах үлэни сүрүннээччи этэ.
Онтон 1998 сыллааҕы Ленскай куорат сааскы халаан уутуттан эмсэҕэлээбитигэр киин регионнартан көмөнү тэрийии бэйэтэ туһунан улахан проблема этэ. Элбэх тутуу матырыйаалларынан араас бородууксуйаларынан, харчынан Москва куорат, Московскай уобалас, Татарстан, Башкортостан, Санкт-Петербург көмөнү оҥорбуттара. Бу эппиэттээх уонна уустук үлэҕэ Бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэҕэ олус активнайдык үлэлээбитэ. С.А. Протодьяконов, Л.В. Павлова, С.А. Филиппов кыһанан-мүһэнэн туран үрдүк таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ.
Семен Афанасьевич Протодьяконов өр сыралаах, активнай, государственнай, общественнай үлэтиттэн кылгастык сырдаттым.
Кини биир таптаан дьарыктанар хоббитынан саахымат буолар, республикаҕа саахымат спорда тэнийиитигэр улахан кылаатын киллэрбитэ, саахымакка спорт маастарыгар кандидат.
Семен Афанасьевич тапталлаах кэргэнэ Галина Семеновналыын 55 сыл устата дьоллоохтук олороллор. Оҕолоро Владислав, Милена үрдүк үөрэҕи бүтэрэн, эппиэттээх үлэҕэ миэстэлэрин булан үлэлии сылдьаллар. Төрөппүттэригэр ыал буолан 6 сиэни бэлэхтээтилэр.
Семен Афанасьевич, Галина Семеновна билигин үлэлиир саастарын кэннилэригэр хаалларан, оҕолорун, сиэннэрин көрөллөр-истэллэр, сынньатан дуоһуйаллар. «Ийэ, Аҕа Алгыстаах дьиэтин» бочуоттаах аналын толороллор.
Климент Иванов, СР бочуоттаах олохтооҕо.
Хаартыска ЯСИА уонна дьиэ кэргэн архыыбыттан
Читайте нас в:
