Михаил Ефимович барытыгар бастакы. Өрөспүүбүлүкэбит бары салаатын сайдыытын суолун бэйэтин умнан, тус бэйэтигэр хайдах эргийиэн сөбүттэн куттаммакка, бэйэтин толук ууран туран, Саха сирин саҥа историческай сайдыытын кэрдииһин суолун солоон, тыыран тэлбитэ, арыйбыта. Кини бэйэтин мындыр көрүүлэринэн, туруорсууларынан бүтүн Россия уустук кэмин сайдыытын түстэспитэ.
Кини хорсун туруорсуутун түмүгэр Саха сиригэр алмааһы хостооһунтан ылар өлүүбүтүнэн өрөспүүбүлүкэбит урукку кэмҥэ үөйбэтэх сайдыы суолугар үктэммитэ, саҥа духуобунай тыыны ылан, саҥа мөссүөннэммитэ.
Михаил Ефимович муударай салататынан Саха сирин үгүс бырайыактара холобур буолан, ийэ, аҕа күннэрэ, чөл олох о.д.а. биһирэнэн, Россияҕа, араас өрөспүүбүлүкэлэргэ олоххо киирбитэ. Россия субъектара Саха Өрөспүүбүлүкэтэ хайдах дьаһанарын кэтээн көрөн үтүктэллэрэ. Михаил Ефимович бэйэтин биир интервьютугар эппитин курдук, 1990с. Сахабыт сирэ киһи ресурсаларын сайдыытыгар 47 миэстэҕэ эбит буоллаҕына, Бастакы Президеммит салайбыт күүрээннээх кэмнэригэр 8-с миэстэҕэ тахсыбыта элбэҕи этэр. Планета саамай тымныы, тыйыс сиригэр ситиһиилээх салайыыта, оҥорбут дьыалалара Кембриджкэ аан дойдутааҕы Биографическэй киин киһи аймах тыһыынча сылын чулуу киһитинэн билиниллибитэ. Михаил Ефимович Арктика сайдыытын аан дойду таһымыгар таһаарбыта. Аан дойду араас улахан судаарыстыбаларын баһылыктарын кытта көрсөн үөрэхтээһин, культура, экология, тутуу о.д.а. салааларга бииргэ үлэлээһиҥҥэ кэпсэтиилэри ыыппыта. Индия парламенын, ХНТ, Европарламент о.д.а. курдук үрдүкү трибуналартан тыл эппитэ. Россия үрдүкү салалтатыгар Саха сирин олохтоохторун олоҕун тупсарыыга олус хорсуннук туруорсара. Норуот историятын чинчийиигэ, олорон ааспыт бастыҥ чулуу дьонун үйэтитиигэ, олохтоох омуктар ийэ тылларын, төрүт үгэстэрин сөргүтүүгэ, айылҕаны, тулалыыр эйгэни харыстааһыҥҥа, үөрэхтээһини, культураны, духуобунаһы сайыннарыыга, дьиэ кэргэн олоҕо туруктаах буолуутугар, тупсаҕай, сылаас тутуулаах дьиэлэргэ олорор-үлэлиир, сынньанар, эмтэнэр усулуобуйаны тэрийиигэ, аан дойдуну кытта куйаар ситиминэн ситимнэһэн сайдар кыаҕы олохтооһуҥҥа, быһата кини үлэтэ, дьайыыта барыта киһи туһугар анаммыта. Саха сирин ыччата ураты тыллаах¸ культуралаах, төрүт үгэстэрдээх омук быһыытынан бэйэтин билинэригэр, сайдыылаах омуктартан туох да итэҕэһэ суох үөрэхтээх, билиилээх, үрдүк культуралаах буоларыгар, бэйэтин үөрэҕинэн-билиитинэн, дьоҕурунан-талаанынан бэйэтин суолун булунарыгар, айарыгар-тутарыгар кыах биэрэр курдук государственнай политиканы ыыппыта. Олохтоох каадырдары ииппитэ, Саха сиригэр төрөөбүт-үөскээбит, дойду оҥостубут дьон кыахтааҕын көрөн салалтаҕа таһаарбыта. Тыа дьонун, научнай уонна айар интеллигенцияны кытта өрүү сирэй көрсөрө, кинилэр ситиһиилэрин, кыһалҕаларын, ыра санааларын болҕойон истэрэ, ырытан көрөн, үтүө көҕүлээһиннэрин олоххо киллэрэрэ. Ол иһин норуот, интеллигенция көмүскэллээхтик сананара. Уустук сылларга айар Сойуустары кытта көрсөрө, үбүнэн көмөлөһөрө. Өрөспүүбүлүкэҕэ уонунан үөрэх кыһалара, научнай-чинчийэр институттар, Наука академията уонна Россияҕа да аан дойдуга да суох Духуобунас академията олохтоммуттара. Бастакы Президеммит бэйэтин үлэтигэр сайдыы барыта наукаҕа уонна духуобунай нэһилиэстибэҕэ олоҕуруохтааҕынан салайтарара. Айар тыл аҕатын, мыслитель, бөлөһүөк А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх “Интеллигенцияҕа суруга” кини суолдьута этэ. Ол да иһин Өксөкүлээх ааспыт үйэ саҥатыгар бэлиэтээбит культивизациятын өрө тутан олоххо киллэрбитэ. Духуобунас академиятын үлэтэ духуобунай уонна интеллектуальнай кыаҕы хаҥатыыга туһаайыллыбыта. Саха сирин культуратын, искусствотын сайдыытыгар бөдөҥ кылааты киллэрбит чулуу деятеллэрбит Бастакы Президеммит Ыйааҕынан Академия дьиҥнээх чилиэннэрэ буолбуттара. Академик, саха народнай худуоһунньуга Афанасий Николаевич Осипов Академия Президенин быһыытынан олохтон барыар диэри салайбыта. Саха народнай суруйааччылара Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон, В.С. Яковлев-Далан, С.И. Тарасов, Н.И. Харлампьева, В.Е. Васильев-Харысхал, В.Н. Федоров, ССРС народнай артыыһа А.Е. Ильина-Дмитриева, саха бастакы идэтийбит композитордарыттан биирдэстэрэ З.К. Степанов, Н.С. Берестов, үгүс музыканы иитэн таһаарбыт биллиилээх музыкант Ю.М. Упхолова, Саха сиригэр православиены сөргүтэн саҥа кэрдиискэ таһаарбыт Л.Г. Моралин-Герман архиепископ, учуонайдар В.Н. Иванов, Е.Е. Алексеев, С.П. Ойунская, Н.Г. Самсонов, В.Д. Михайлов, К.Г. Башарин, народнай худуоһунньук А.П. Мунхалов, худуоһунньук, педагог М.А. Рахлеева, скульптор С.К. Прокопьев, биллиилээх архитектор, учуонай, үгүс ыччаты уһуйбут педагог С.В. Данилов, о.д.а. курдук талааннаах, аптарытыаттаах, Саха сирин ааттаппыт, духуобунай нэһилиэстибэтин хаҥаппыт дьон араас кэмҥэ Академия дьиҥнээх чилиэннэрин быһыытынан талыллан таһаарыылаахтык айан-тутан кэлбиттэрэ. Саха народнай поэта, Саха Республикатын Суруйааччыларын Сойууһун Бэрэссэдээтэлэ Моисей Дмитриевич Ефимов академия учуонай-сэкирэтээрэ этэ. Аан дойдуга ааттаах искусствовед, иск. д. Э.Е. Алексеев, РФ народнай артыыһа, сэрии ветерана В.Д. Антонов Академия бастакы вице-президеннэрэ этилэр. Саха народнай суруйааччыта Н.А. Лугинов бүгүҥҥэ диэри вице-президент быһыытынан айымньылаахтык үлэлиир. Билиҥҥи кэмҥэ аан дойду биир бөдөҥ суруйааччыта. Айымньылара үгүс омук тылынан тылбаастанан тахсан, киэҥ биһирэбили ыллылар. Кинини суруйааччы, мыслитель, бөлүһүөк, деятель быһыытынан сыаналаан, Кытай Народнай Республикатын Госсоветын иһинэн Бүтүн Кытайдааҕы “Лао Цзы” научнай общество председателин солбуйааччытынан талбыттара. Академияны СР государственнай сүбэһитэ, искусство бөдөҥ деятелэ А.С. Борисов Президент быһыытынан салайар. Маннык деятеллэр айар ситиһиилэринэн, бөлүһүөк өйдөрүнэн норуот нация буолар. Бу чыҥха ураты бэрт сэдэхтик көстөр чаҕылхай талааннары Михаил Ефимович судаарыстыбаннайдык сыһыаннаһан өйөөбүтэ. Санаан да көрдөххө, Афанасий Осипов, Николай Лугинов курдук Россияҕа, аан дойдуга да сэдэхтик көстөр сүдү көһөҥө айар талааннар буоллаҕа.
Манна даҕатан эттэххэ, А.С. Борисов Бастакы Президеммитин кытта өрөспүүбүлүкэбит культуратын уонна духуобунай сайдыытын министринэн үлэлиир кэмигэр культурабытын, искусствобытын сайыннарыыга бииргэ үлэлээн, бу салааҕа төһөлөөх үлэ барбытын түмүгэр аан дойду таһымнаах академическай искусство үөскээтэ: опера, балет, музыка, драма, театр искусствота, ойуулуур-дьүһүннүүр искусство, киинэ искусствота о.д.а. Культура, искусство орто, орто анал, үрдүк үөрэҕин кыһалара, театрдар, “Сахафильм” хампаанньа, цирк о.д.а. тэриллибиттэрэ. Михаил Ефимович КНР Бэрэссэдээтэлэ (Президенэ) Цзян Цзямины кытта тус бэйэтэ көрсөн Саха сирин оҕолорун цирк искусствотыгар үөрэтэр туһунан кэпсэтэн үөрэттэрбитэ. Искусство сайдыыта норуот үгэстэригэр, норуот айымньытыгар, фольклорга, олоҥхоҕо олоҕурбута. Норуот айымньытын дьиэтин иһинэн Хомус-Ыһыах-Олоҥхо-Итэҕэл диэн программаҕа олоҕуран утумнаах үлэ барбытын түмүгэр Хомус аан дойдутааҕы киинэ-түмэлэ олохтоммута. Бэс ыйын 21 күнэ Ыһыах күнүнэн биллэриллибитэ. Олоҥхо Ассоциациятын бастакы Президенэ Михаил Ефимович этэ. Олоҥхобут киһи-аймах чулуу айымньыларын кэккэтигэр киллэриигэ үлэ ааспыт үйэ 90-с сылларыгар түстэммитэ. Өскөтүн оскуолаҕа Национальнай оскуола концепцията киирэн, оҕолор төрөөбүт тылларынан үөрэнэр, сайдар кыахтара олохтоммут эбит буоллаҕына, норуот эмиэ туспа национальнай концепциянан олоҕун оҥостор, айар-тутар кыахтаммыта: санаатын сахалыы сайа саҥарар, этэр-тыынар, сахалыы оһуордуур-иистэнэр, таҥнар-саптар, киэргэнэр-симэнэр, саха аһын астыыр-үөллүүр, ыллыыр-туойар, оһуохайдыыр-олоҥхолуур, эмтиир-силиир, биир тылынан сахалыы толкуйдуур, айар-тутар буолбута. Михаил Ефимович норуотугар көмүс кэми бэлэхтээбитэ, өйү-санааны, омук быһыытынан дьоһуну билиниини уһугуннарбыта. Саха классига Анемподист Софронов төрөөбүт дойдутугар туһаайан «Уһуктуоҥ! Тиллиэҥ! Көҥүллэниэҥ!» диэбит көмүс кэмэ үүммүтэ.
Михаил Ефимович ханна да айаннаатар, артыыстары илдьэ баран, Сахатын сирин искусствотын көрдөрөн сөхтөрөрө. Кинилэри мэлдьи өйүүрэ, культура, искусство деятеллэрэ кэмигэр аат-суол ылалларын, дьиэнэн хааччыллалларын олоххо ситимнээхтик киллэрбитэ.
Дойду үрдүнэн ыһыллыы, сэбиэскэй идеология сыаннастара сүтэн, эрдиитэ суох тыыга олорсубут курдук дьалхааннаах кэмҥэ Бастакы Президеммит норуот халбаҥнаабат үйэлээх төрүт сыаннастарыгар олоҕуран сайдар суолугар үктэннэрэн киллэрбитэ, төрөөбүт норуота инникитин өй-санаа, эт-хаан өттүнэн доруобай, чөл туруктаах буоларыгар, ахсаан өттүнэн элбииригэр генофонд, демография уонна чөл олох боппуруостарын көтөҕөн олоххо киллэрбитэ, онно туһааннаах тэрилтэлэри тэрийбитэ. Духуобунас академията бу хайысхаларга эмиэ үлэлэспитэ. Оччолорго Чурапчылар “Саҕах” диэн арыгыттан аккаастанан чөл олоҕу тарҕатар общество уопутун тарҕатыыттан саҕалаан аҥардас Духуобунас Академиятын академига, мед.н.к. К.Г. Башарин чөл олоххо бүтүн Россияҕа собриология диэн науканы олоххо киллэриигэ төһөлөөх үлэни ыыппыта буолуой.
Бастакы Президеммит билии уонна уопут, айар дьоҕур, сиэр-майгы культурата о.д.а. – киһи материальнайа суох нэһилиэстибэтэ, баайа буолар диирэ. Михаил Ефимович оччолорго информация үйэтэ кэлэн иһэрин өтө көрбүтэ. Сайдыылаах дойдулар индустриальнай обществоттан информационнай обществоҕа баран иһэллэрин бэлиэтиирэ. Үүнэр ыччат духуобунай нэһилиэстибэни иҥэринэри сэргэ саҥа технологиялары, омук тылларын баһылыылларыгар, атын омук бастыҥ билиитин ылалларыгар туһаайара. Президент дьуолкатыгар оскуола үөрэнээччилэрэ компьютер тутан дьоллоноллоро… Михаил Ефимович өрүүтүн саҥа кэми кытта тэҥҥэ хардыылыыр буолбакка, инникини өтө көрөн инники сылдьара. Дэгиттэр сайдыылаах ыччат дьону, норуотун сайыннарыыга туһаайыллыбыт элбэх идиэйэлэрдээҕэ, идиэйэ генератора этэ.
Михаил Ефимович курдук хааннаах репрессия кэмигэр икки омук — нуучча уонна саха удьуоруттан хаан-тымыр тардан төрөөн үөскээбит, Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар оҕо сааһа түбэспит, олох кыһалҕаларын этинэн-хаанынан билбит буолан, олоҕу, төрөөбүт дойдутун уонна норуотун күүскэ таптыыра, сыаналыыра, кини туһугар олоҕун анаатаҕа, көнөр көҥүлгэ үктэннэрдэҕэ…
Сахабыт сиригэр икки үйэ уларыйар быыс кэмигэр үрдүк миссиялаах, күүстээх сүрдээх, аан дойду таһымнаах, Россия уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир чулуу судаарыстыбаннай уонна общественнай деятелэ сайдыы саҥа хайысхатыгар сирдээбитэ сүҥкэн суолталаммыта.
Михаил Ефимович норуотун кытта өрүү бииргэтэ. Ол да иһин норуотун тапталын, билиниитин тыыннааҕар ылбыта. Олоҕун тиһэх күннэригэр диэри норуотугар сулууспалаабыта. Махталлаах норуота тапталлаах Аан Дархана — Бастакы Президенэ Михаил Ефимович Николаев үрдүк аатыгар сүгүрүйэ, өтө көрөр мындырыгар, модун санаатыгар, хорсун, үтүө дьайыыларыгар махтана, номох оҥосто туруоҕа.
Михаил Ефимович киһи-аймах чулуу личностарыттан биирдэстэрин, Россия уонна Саха сирин дьиҥнээх геройун быһыытынан кини личноһын, олоҕун, оҥорон хаалларбыт дьыалаларын, салайбыт ньымаларын далааһына, феномена үөрэтиллэ-чинчиллэ, холобур буолан сырдыкка, үрдүккэ ыҥыра-угуйа туруоҕа, кини аата ааттана, үйэтитиллэ туруоҕа. Михаил Ефимович Николаев курдук тыһыынчанан сылларга дэҥҥэ көстөр личноһы норуот кэмигэр үрдүк эрэли сүктэрэн сөптөөх кэмҥэ таһаарбыппыт, кини курдук ырааҕы көрөр, күүстээх судаарыстыбаннай уонна общественнай деятель кэмигэр олорбуппут уонна кини биэрбит сайдыытыттан тирэх ылан айа-тута олорорбут – биһиги дьолбут буолар.
Бүгүн норуоппут тапталлаах Бастакы Президенэ сирдээҕи олоҕун түмүктээбитэ биир сылыгар Өктөмҥө Киниэхэ сүгүрүйүү биир сыла истиҥник-иһирэхтик бэлиэтэннэ. Сибэтиэй Троица Таҥаратын дьиэтигэр литургияны Саха сиринээҕи уонна Өлүөнэтээҕи архиепископ Роман ыытта. Епархия сүбэһитэ, СӨ Духуобунаһын академига Афанасий Мигалкин Таҥара сахалыы тикистэрин тиэртэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев Бастакы Президент Орто дойдуттан барыаҕыттан биир сыл ааспыта Кини историческай личноһын далааһынын сыаналыырга кылгас кэм диэтэ.
«Михаил Николаев үйэ-саас тухары саҥа Россияҕа саҥа Саха сирин айааччы быһыытынан хаалыаҕа. Кини 90-с сыллар тургутууларын санаатын уонна сүрүн күүһүнэн үгүс национальностаах норуотун туораппыта. Онтон биүиги төрөөбүт өрөспүүбүлүкэбит муҥура суох кыаҕыгар эрэллээх тахсыбыппыт», — диэн бэлиэтээтэ кини. Киһи дойдутун барҕара сайдыытын туһугар туһалаах буола олороругар сиэр-майгы, эт-хаан өттүнэн сайдыылаах буолуутун туһугар Михаил Ефимович Николаев туруорбут соруга дойду национальнай соруга буолбутун эттэ.
Быйыл Бастакы Президеммит төрөөбүт күнүгэр Айсен Николаев Бастакы Президент аатын үйэтитиигэ Ыйаах таһаарбыта. Бастакы Президент соратниктарыттан, чугас дьонуттан, гражданнартан тыһыынча кэриэтэ этиилэр киирбиттэрэ. Ил Дархан Ыйаахха киирбит барыта хайаан да туолуо диэтэ. Дьокуускайга Михаил Ефимович Николаев аатынан проспект баар буолла. Кини аатын сүгэр проспект уонна Сэргэлээх шоссетын быһа охсуһуутугар Михаил Ефимович Николаев аатынан болуоссат, дууһатын уурбут университеттарын кампустара, киинэ павильона диэн тутуллуоҕа диэн иһитиннэрдэ.
Бастакы Президеммит сиэнэ Маша Куличкина, Михаил Ефимович төһө да уустук судаарыстыбаннай сулууспаҕа сырыттар, кыһамньылаах эһэ буоларын, хайа да түгэҥҥэ, хайдах сылдьалларын, ситиһиилэриттэн үөрэрин, үс төгүллээн кылаас ыстаарыстатынан талыллыбытыгар үөрбүтүн, мэлдьи билиигэ, үтүөҕэ тардыһарга такайарын долгуйа аҕынна.
Николаев-кииҥҥэ Михаил Ефимович Николаев туһунан ахтыы киэһэтэ буолла. Михаил Ефимович соратниктара, өрөспүүбүлүкэ салалтата Бастакы Президент туһунан үрдүк махталынан аҕыннылар-санаатылар. Ахтыы чааһын СӨ Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлин собуйааччы А.С. Владимиров иилээн-саҕалаан ыытта.
Бастакы Президент соратнига, судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай деятель, ытык киһибит К.Е. Иванов уоттаах-төлөннөөх тыл этиитигэр Бастакы Президент норуотугар, өрөспүүбүлүкэтигэр оҥорбут сүҥкэн үтүөтүнэн саҥа Саха сирин олохтооччу, М.К. Аммосов кэнниттэн иккис реформатор быһыытынан сыаналаныахтааҕын, ону сэргэ федеральнай уонна международнай таһымнаах судаарыстыбаннай уонна общественнай деятель быһыытынан үлэтэ наука таһымыгар үөрэтиллиэхтээҕин-чинчиллиэхтээҕин, сырдатыллыахтааҕын-тарҕатыллыахтааҕын бэлиэтээтэ. М.Е. Николаев өссө эрдэ ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бастакы сийиэһигэр регионнар быстан эрэр туруктаах кыһалҕалаах олоххо олороллорун, онуоха былаас боломуочуйаларын кииннээһин сөбө суоҕун олус хорсуннук, чаҕылхайдык эппитин, атын регионнар өйөөбүттэрин, Бастакы Президент икки үйэ быыһыгар, дойду дириҥ социальнай-экономическэй, культурнай-духуобунай кириисиһин кэмигэр бэйэтин тула соратниктарын, патриоттары түмэн, хорутуулаах, утумнаах үлэни ыытан, норуотун быыһаабытын, сир баайын туһаныыга уонна АЛРОСАны тэрийиигэ, тимир суолу Томмокко диэри тутууга дьүккүөрдээх, дьоһун түмүктэрдээх үлэтин кэпсээтэ уонна сорох дьон кырдьыгы токурутан ситиһиини бэйэлэригэр суруналларын, сорох суруналыыстар ону суруйалларын эттэ, онон тыыннаахтар, биһиги кырдьыгы тиэрдэрбит – ытык иэспит диэтэ.
СӨ Ил Дарханын уонна Бырабыыталыстыбатын дьаһалтатын салайааччыта Г.П. Николаев бэйэтин тыл этиитигэр Бастакы Президент М.Е. Николаев аатын үйэтитиигэ Ыйааҕы толорууга бара турар үлэлэр тустарынан эттэ, хайдахтаах курдук Михаил Ефимович төрөөбүт норуотугар күндүтүн Кинини тиһэх суолугар атаарыыга көстүбүтүн ахтан туран, Бастакы Президеҥҥэ муударай салалтатын иһин махталын эттэ.
СӨ Ил Түмэнин бастакы солбуйааччы А.Н. Жирков хас биирдии норуот кими үөһээ таһаарары бэйэтин көрүүтүнэн билэрин, дьаһайарын, норуот өйдүүрэ (память) диэн туспатын этэн туран, Бастакы Президени норуот М.К. Аммосовы, П.А. Ойуунускайы, И.Н. Бараховы кытта бииргэ өйдүү-саныы сылдьыаҕа. Кини быыс кэмҥэ норуотун туһугар бары бастыҥы сүтэрбэккэ хаалларбыт эрэ буолбакка, саҥа сайдыыны ситиспит холобура салайааччылары инникитин сирдии-угуйа туруоҕун бэлиэтээтэ.
СӨ Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Г.М. Степанов Бастакы Президент сирдээҕи олоҕо түмүктэммитэ биир сыла өрөбүлгэ, православиенан бырааһынньыкка түбэспитэ биир туспа бэлиэ өйдөбүллээҕин эттэ. Кини Бастакы Президени, оччолорго Үрдүкү Сэбиэт бэрэссэдээтэлин кытта Чурапчыга от үлэтин билсэ тахсыбыт кэмигэр билсибитин аҕынна. Баараҕай, улуу ыраахтан көстөрүн, кэм баран истэҕин ахсын Михаил Ефимович үлэтин далааһына өссө көстөн иһиэҕин, Герцен декабристары уһугуннарбытын курдук, Бастакы Президент норуот өйүн-санаатын уһугуннарбытын эттэ. “Социальнай хайысханы судаарыстыбаннай таһымҥа таһаарбытын бэлиэтээтэ. Дьиэ кэргэҥҥэ судаарыстыбаннай болҕомто биһиэхэ 1993 с. ууруллан Дьиэ кэргэн сыла ыытыллыбыт эбит буоллаҕына, Россияҕа быйыл Дьиэ кэргэн сыла буола турар.
Омук тылын өрөспүүбүлүкэҕэ биир сүрүн тылынан биллэрбитэ. Атын омук билиитин омук тылынан үөрэтэр кыахтаах, бэйэтин санаатын көҥүл тиэрдэр киһи үүнэригэр дьулуспута.
Барыта дьиэ кэргэнтэн саҕаланар. Норуотугар, дьиэ кэргэнигэр курдук аҕалыы сыһыаннаспыта. Норуота байылыат, көҥүл олоххо олороро – Михаил Ефимович ырата этэ», — диэтэ.
Хаҥалас улууһун баһылыга О.В. Иринеев “Хаҥаластар дурдалаах-хаххалаах, дьоллоох дьоммут”, — диэтэ. Кини сүбэтэ-амата күндүтүн, тиһэҕин Улахан Ааҥҥа бүтүн икки хонон, айылҕа, ас-үөл, о.д.а. туһунан санааларын дуоһуйа, киэн тутта истибиттэрин аҕынна. Кини Бастакы Президени үйэтитиигэ улууска ыытыллар үлэлэри иһитиннэрдэ. Нэһилиэк аайы Михаил Ефимович аатынан уулусса, культура дьиэлэригэр анал муннук баар буолуохтаах, Покровскайга кини аатынан болуоссат баар буолла, Бастакы Президент мэҥэ өйдөбүнньүгүн арыйыахтаахпыт диэтэ. Бастакы Президеммит аатын үрдүктүк тутуохтаахпыт, хаҥаластар түһэн биэрбэт курдук үлэлиэхтээхпит диэн түмүктээтэ.
СӨ Судаарыстыбаннай сүбэһитэ, СӨ Духуобунаһын академиятын Президенэ А.С. Борисов: “Бастакы Президент сырдык уобараһа – биүииги сүрэхпитигэр. Таҥара барытын билэр, өйдүүр,”—диэтэ. Итэҕэл диэн тугуй диэн ыйытыыга Михаил Ефимович киһи бэйэтигэр итэҕэлин бэрт судургутук, тиийимтиэтик тиэрдэн эппитин эттэ Андрей Саввич. “Азия оҕолоро” оонньуулар представлениеларын бэлэмнээһин кэмигэр Михаил Ефимович сырдык мөссүөнүгэр оҕолор бэйэлэрэ ис санааларыттан сүгүрүйэллэрэ – бу баар умнуллубат үйэлээх өйдөбүл диэтэ. Кини оччотооҕу кэми, Духуобунас академиятын тэрийэргэ сорудахтаабытын аҕынна. Бастакы суола салҕанар, Бастакы Президент норуотугар сулууспалааһынын иккис кэрдииһэ саҕаланар. Кини биһигиттэн барбыта төһөнөн барбыта ыраатар да, биһиэхэ соччонон чугаһыыр диэтэ.
Бастакы Президент соратнига, судаарыстыбаннай уонна общественнай деятель М.В. Мучин Өксөкүлээх кэриэһинэн сирдэтинэн үлэлээбитин-салайбытын, ону олоххо киллэриигэ айбытын-туппутун, туохха да төрдүн-төбөтүн көрөр мындырын аҕынна. Далааһыннаах, сыралаах үлэтин түмүгүнэн олох хаачыстыбатын тупсарыыга Россияҕа Саха сирин ахсыс миэстэҕэ таһаарбытын бэлиэтээтэ. Кини салайар кэмигэр аан дойдуга араас хайысхаларынан түөрт уон сэттэ дойдуну кытта ситим олохтонон, аан дойду Арктикатыгар эмиэ үгүс үлэ барбытын аҕынна. Матвей Васильевич Михаил Ефимович аҕыс сыл устата Москваҕа үлэлээбит кэминээҕи дьыалаларын чинчийэн түмэр наадалааҕын тоһоҕолоото. Кини: “Генийдэр өлбөттөр, кинилэр муҥура суохха бараллар”, — диэн түмүктээтэ. СӨ Наукатын Академиятын президенэ Л.Н. Владимиров Бастакы Президент судаарыстыба бас билиитин ыспатаҕын туһунан эттэ.
Наука таһымынан дириҥ билиилээҕин, ханнык баҕарар академигы кытта тэҥҥэ кэпсэтэрин, ону ааһан сорох сорохторунааҕар ымпыгын-чымпыгын ордук билэр буоларын бэлиэтээтэ. Сахаттан Нобель бириэмийэтин лауреата, космонавт баар буолуон баҕарарын, науканан күүскэ дьарыктанарга соруктуурун, сайдар суолу ыйан барбытын туһунан эттэ.
Дипломат А.Н. Божедонова хайдах Дьокуускай 14№-дээх оскуолатыгар учууталлыы сырыттаҕына, Михаил Ефиимович ыҥыран ылан, араас ыйытыылары биэрэн кэпсэппитин уонна ЮНЕСКО дьыалаларыгар кэмитиэккэ үлэҕэ анаабытын, 1993с. Англияҕа Маргарет Тетчери кытта көрсөргө сорудахтаабытын, Бастакы “Азия оҕолоро” норуоттар икки ардыларынааҕы оонньуулары, Хотугу форуму тэрийии кэпсэтиилэрин ыытыы тустарынан аҕынна. Оччотооҕуга оскуола учуутала киһи аан бастаан аан дойдутааҕы дипломатия эйгэтигэр киириитэ хайдаҕын, оччотооҕу Сэбиэскэй Сойуус ыһыллыбыт кэмэ буолан Саха сирин Россия субъегын курдук буолбакка, туспа өрөспүүбүлүкэ курдук ылыналлара да баарын, “Азия оҕолоро” Пекин курдук үрдүк сайдыылаах КНР куоратыгар буолбут “Бүтүн Азия оонньууларын” кэнниттэн аан бастаан тэриллэллэригэр оччотооҕуга 1995 с. куораппыт туруга хайдаҕын уонна ону көрсө куораты тупсарыы үлэтэ бөҕө ыытыллан, олимпийскэй дэриэбинэ тутуллубутун, ити Оонньуулартан спортсменнарбыт үүммүттэрин уонна Оонньуулар салҕанан баран, үтүө үгэскэ кубулуйан аан дойду оҕолорун доҕордуу түһүлгэлэрэ буолбутун туһунан эттэ.
Өрөспүүбүлүкэ Ытык Сүбэтин салайааччыта Л.Н. Григорьева Бастакы Президени кытта эдэр саастаыгар биир куоракка, Омскайга устудьуоннаан үөрэммиттэрин, билигин кэккэлэрэ аҕыйаабытын аҕынна. Михаил Ефимовичтыын Ытык Сүбэни тэрийбиттэрин, Михаил Ефимович салайар кэмигэр интеллигенция тыа сирин олохтоохторун, ыччаты кытта көрсүһүүлэрэ тэриллэрин, билигин ол сүппүтүн, духуобунай лиидэрбит суоҕа биллибитин туһунан эттэ.
Бастакы Президеммит кыыһа Ольга Михайловна Андросова аҕам дьыалата салҕанара үөрдэр диэтэ. Бу от ыйыгар «Азия оҕолоро” норуоттар икки ардыларынааҕы оонньуулар кэмитиэттэрин уордьаннара анаммытын “Николаев-Кииҥҥэ” бар дьон көрүүтүгэр туттаралларын туһунан эттэ. Бүгүҥҥү тэрээһиҥҥэ өрөспүүбүлүкэ салалтатыгар, Владыка Ромаҥҥа, Хаҥалас улууһун баһылыгар Олег Валериевич Иринеевка, “Николаев-Киин” салайааччытыгар Юрий Иванович Семеновка махталын тиэртэ.
Валентина Бочонина
Читайте нас в:
