Күһүҥҥү-кыһыҥҥы булт кэмэ, бэлиэр, саҕаланна. Атырдьах ыйын 1 күнүттэн кыыл табаны, чубукуну, эһэни бултуур көҥүллэннэ. Онтон 17-тэн куска сааланыы саҕаланыа. Манан тоҕооһуннаран, өрөспүүбүлүкэ кылаабынай охотоведа – Экология, айылҕаны туһаныы уонна ойуур хаһаайыстыбатын министиэристибэтин булт уонна бултанар кыылы-сүөлү харыстааһыҥҥа департаменын салайааччыта Владимир Решетников дьону долгутар боппуруостары быһааран биэрэригэр көрдөстүм.
– Күһүҥҥү куска сааланыы сорох сыл атырдьах ыйын 20-тин эргин көҥүллэнэрин аһара хойут диэн элбэх киһи астыммат. Чуолаан, хоту эҥээргэ сотору буолаат, кус-хаас сылаас дойдуларга айанныыр…
– Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр кус булдун күһүҥҥү болдьоҕо атырдьах ыйын үһүс субуотатыттан саҕаланара олохтонон турар. Иккис субуотаҕа туруордахха, сорох сыл кустааһын атырдьах ыйын 8 күнүттэн саҕаланыан сөп. Өссө куһу көрдөөн булан, ууттан таһааран биэрэр боруода ыттаах (легавай, ретривер, спаниель) дьон нэдиэлэ инниттэн кустууллара көҥүллэнэр. Онон кус оҕото үксэ үчүгэйдик кыана илигинэ ыт аҥаар кырыытыттан тутаттаан, айылҕаҕа элбэх хоромньуну таһаарыан сөбүнэн, үһүс субуотаттан саҕаланара табыгастааҕын дьон өйдүөх кэриҥнээхтэр.
– Саха сиригэр ыттаах кустааһын соччо тэнийэ илик быһыылаах. Атын ыттаах, холобур, лаайкалаах сылдьан бултуурум бобуллар буолбат дуо?
– Ыттаах сылдьан кустуур биирдиилээн дьон бааллар. Анал боруода ыттарынан эрэ кустуур көҥүллэнэр. Көҥүл ыларга ыт төрдүн-ууһун туоһулуур докумуон эбэтэр ыспыраапка ирдэниллэр. Маныаха биир ыты ильэ сылдьан бултуурга үс кусчуттан элбэх көҥүллэммэтин санатабын. Таарыйа быһааран эттэхпинэ, булчут ыт, тайахха барар ыт буоллун, куһу булар-таһаарар боруода буоллун, барыта булт тэрилигэр тэҥнэниллэр итиэннэ булт сиригэр бултааһын болдьоҕуттан ураты кэмҥэ сылдьара бобуллар, оттон булт болдьоҕун кэмигэр булчут ыты туһанан бултуурга көҥүлэ суох сылдьар буоллаҕына, миэрэҕэ тардыллар.
– Владимир Степанович, муус устар саҥатыгар сааскы кустааһын тиэмэтигэр кэпсэтэрбитигэр бу туһунан эмиэ ыйыталаһан суруйбутум эрээри, быйыл сааскы болдьох аһара уһаабытын, ол эбэтэр угуйар тыһы кустаах дьон муус устар 25 күнүттэн саҕалаан бэс ыйын 10 күнүгэр диэри кустуур балаһыанньалара үөскээбитин үгүс киһи сөбүлээбэтин, ылымматын биллэрдэ. Быраабылаҕа уларытыы киллэрэргэ туох эмит хамсааһын тахсан эрэр дуо?
– Булт саҥардыллыбыт быраабылата 2021 сылтан күүһүгэр киирбитин кэннэ дойду бары эрэгийиэннэригэр, ол иһигэр Саха сиригэр, 2021 сыллаахха сааскы сезонтан саҕалаан угуйар куһунан бултааһын тэнийэн барбыта. Ил Дархан ол сыл муус устар 1 күнүгэр “Саха Өрөспүүбүлүкэтин бултанар сирдэригэр бултуурга көҥүллэнэр көрүҥнэри уонна бултуур болдьохтору быһаарыы туһунан” 1786 №-дээх Ыйааҕа ылылларыгар наука түмүктээһинигэр олоҕуран, угуйар кустаах бултааһын көҕөн олохсуйар оройуоннарыгар эрэ арыллыбыта. Ол саҕана биһиги хотугу улуустары ахсааҥҥа ылбатахпыт. Онтон дьиҥ олоххо хоту дойду дьоно эмиэ маннык ньыманан бултуохтарын баҕараллара биллибитэ. Улуустар этиилэрин көрөн баран, Аартыка эҥээринээҕи уонна хотугу улуустарга эмиэ угуйар куһунан бултааһыны киллэрэргэ быһаарбыппыт. Ити эрээри, Булт быраабылатыгар угуйар куһунан бултааһыҥҥа, атыыр куска сааланыы сааскы болдьоҕун курдук, субъект сирин-уотун сытар түбэлэринэн араартааһын көрүллүбэтинэн, өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар бүттүүнүгэр биир болдьох олохтоммута. Ол түмүгэр кустуур болдьох аһара уһаабытын киин уонна соҕуруу улуустар кусчуттара сөбүлээбэтилэр.
Манан сиэттэрэн, Саха Өрөспүүбүлүкэтин баһылыгын А.С. Николаев аатыттан РФ айылҕа ресурсаларыгар уонна экологияҕа миниистиригэр субъект сирин-уотун түбэлэринэн араарар туһунан Булт быраабылатыгар уларытыы киллэрэргэ этиибитин ыыппыппытын аахсыах буолбуттара. Билигин уларытыы киллэрэр туһунан бирикээс бырайыага оҥоһуллан, сөбүлэһиннэриигэ сылдьар. Онон сотору кэминэн бирикээс ылылларын күүтэбит. Оччоҕуна угуйар куһунан бултааһын болдьохторун сытар түбэлэринэн көрөн, тус-туспа олохтуохпут.
Маннык быһыы-майгы андыга сааланыы болдьоҕор эмиэ үөскээбитэ: Булт быраабылатыгар олоҕуран, өрөспүүбүлүкэ улуустарыгар барыларыгар ыам ыйын 29 күнүттэн бэс ыйын 4 күнүн киллэрэн туран, ол эрээри 4 күнтэн ордуга суох болдьоҕу олохтуохха сөп. Үөһэ ыйыллыбыт бирикээһинэн Булт быраабылатыгар уларытыы киирдэҕинэ, андылааһын болдьоҕун улуустар бэйэлэрин этиилэринэн тус-туспа олохтуур кыахтаныахпыт.
– Быйыл күһүҥҥүттэн куобах булда өрөспүүбүлүкэ бүттүүнүгэр көҥүллэнэр буолбут дииллэр. Өскөтүн, оруннаах сурах буоллаҕына, туохха олоҕуран итинник быһаарыы ылылынна уонна дьаһал-ыйаах хаһан тахсыай?
– Оруннаах сурах. Кэлиҥҥи уонунан сылларга илин эҥээрдээҕи (Амма, Таатта, Мэҥэ Хаҥалас, Чурапчы, Уус Алдан) уонна киин (Хаҥалас, Куорунай, Нам) улуустарга, ол иһигэр Дьокуускай куорат бултанар сирдэригэр, куобах лаппа аҕыйаан, бултуур бобуллубута. Ити бобуу олохтоммут улуустарыгар быйыл судаарыстыбаннай мониторинг дааннайдара көрдөрөллөрүнэн, куобах ахсаана биллэрдик эбиллибит. Ол иһин 2024/2025 сыллардааҕы булт сезонуттан, балаҕан ыйын 15 күнүттэн, куобаҕы бултааһыны көҥүллүүргэ быһаарыы ылылынна. Ол туһунан туох даҕаны официальнай докумуон тахсыбат. Ил Дархан Айсиэн Николаев “Саха Өрөспүүбүлүкэтин бултанар сирдэригэр бултааһыҥҥа хааччахтааһыны олохтуур туһунан” 2021 сыл атырдьах ыйын 6 күнүгэр таһаарбыт 2010-с №-дээх Ыйааҕын 1-кы пуунун 1-кы чааһыгар “куобаҕы бултааһыны 2024/2025 сыллардааҕы булт сезонугар диэри боборго” диэн ыйыллыбытын курдук, күүһүн сүтэрэр.
Манна эбэн эттэхпинэ, Булт быраабылатынан уонна Ил Дархан “Саха Өрөспүүбүлүкэтин бултанар сирдэригэр бултааһын көҥүллэнэр көрүҥнэрин уонна булт болдьохторун быһаарыы туһунан” 2021 сыл муус устар 1 күнүнээҕи 1786 №-дээх Ыйааҕынан куобаҕы бултуурга туһаҕы туһаныы көҥүллэнэр. Туһах 0,8 мм суона суох уонна иитэ туоратынан 24 см киэҥник арыллыбат гына уопсай уһуна 80 см ордуга суох биир үөстээх тимир боробулуоханан оҥоһуллар. Быраабылаҕа бу пуун өрөспүүбүлүкэ норуоттарын төрүт бултуур көрүҥнэрин курдук биһиги этиибитинэн ылыллыбыта. Булчут үксэ оҕо сылдьан куобахха туһахтаабыт буолуохтаах.
– Ити бултааһыҥҥа хааччахтааһыны олохтуур туһунан Ыйаах 2-с пуунугар: “кыылы-сүөлү бултуурга ханнык баҕарар сырдатар тэриллэри, тепловизордары, хараҥаҕа көрөр прибордары туһаныы хааччахтанарын” туһунан суруллубута. Арай, хараҥа кэмҥэ сиртэн 2 миэтэрэттэн итэҕэһэ суох үрдүктээх вышкаттан туйахтаах кыыллары, эһэни, бөрөнү, саһылы ытарбар туһанарым хааччахтаммат диэн этэ. Билигин хайдаҕый? – Бу боппуруоһу аны икки сылтан бэттэх Булт быраабылата сүрүннүүрүнэн, сырдатар тэриллэри, тепловизордары, хараҥаҕа көрөр прибордары сатыы эбэтэр атынан сылдьан бултуурга туһаныахха сөп. Оттон тиэхиньикэ ханнык баҕарар көрүҥүнэн сылдьан туһаныы хааччахтанар.
– Билигин урукку курдук баҕардыҥ эрэ тайахтыы-табалыы барбаккын. Электроннай сэрэбиэйгэ киһи барыта тиксэр буолбатах. Өскөтүн, тайах лиссиэнсийэтигэр түбэстэхпинэ, тыаҕа хаһааҥҥыттан тахсарга былааннаныахпын сөбүй?
– Кэлиҥҥи Булт быраабылата оҥоһулларыгар 2020 с. өбүгэлэрбит үгэстэринэн булчут ыттаах уонна атынан сылдьан тайахтыыр элбэх булчут көрдөһүүтүн аахсан, Саха сиригэр тайах булдун балаҕан ыйын 15 күнүттэн саҕалыырга этии киллэрбиппит. Этиибитин Арассыыйа Айылҕа харыстабылыгар министиэристибэтин научнай-тэхиньиичэскэй сэбиэтигэр көмүскээбиппит. Биһиги этиибитин Сэбиэт чилиэннэрэ өйөөннөр, 2021 сылтан ыла тайаҕы бултааһын болдьоҕо балаҕан ыйын 15 күнүттэн саҕаланар. Эрдэ Ил Дархаммыт Ыйааҕынан ахсынньы 25 күнүгэр түмүктэнэр эбит буоллаҕына, Булт быраабылатыгар уларытыы киллэрэннэр, ыыраахтаах туйахтаах кыыллары бултуур болдьоххо субъектар уларытыы киллэрэр бырааба суох буолбуттара уонна урут киллэрбит хааччахтарын федеральнай сокуоҥҥа тэҥнээбиттэрэ. Инньэ гынан, кэлиҥҥи сылларга тайах булда тохсунньу 10 күнүгэр түмүктэнэр. Ама, хайа киһи ахсынньы аам-даам, тохсунньу томороон тымныытыгар атынан сылдьан тайахтыай? Биллэн турар, сылаас, хаартан иҥнибэт кыахтаах массыынанан сылдьан, толооҥҥо, аһаҕас сиргэ киирэн турар кыылы кэбэҕэстик ытан ылаллар. Дьиҥнээх булчуттар болдьоҕу ахсынньы ортотугар диэри кылгатарга туруорсууларынан федеральнай таһымҥа үлэлэһэммит Саха сирин айылҕатын уратытын аахсан, тайах булдун болдьоҕун олохтооһуну субъект быһаарыытыгар биэрэр туһунан федеральнай министиэристибэ бирикээһин бырайыага оҥоһуллан, туһааннаах министиэристибэлэринэн уонна биэдэмэстибэлэринэн сөбүлэһиннэриигэ сылдьар. Ол бирикээс олоххо киирдэҕинэ, улуустардааҕы булт сэбиэттэриттэн этиилэрин хомуйан, тайаҕы бултааһын болдьоҕо СӨ бырабыыталыстыбатын Сэбиэтигэр көрүллүөҕэ.
– Оттон кыыл табаны бултааһын болдьоҕун төттөрүтүн уһатарга туруорсарбыт туох түмүктээх буолан эрэрий?
– Саҥа Быраабыланан кыыл табаны атырдьах ыйын 1 күнүттэн тохсунньу 31 күнүгэр диэри бултуур болдьох олохтоммута. Ити өрөспүүбүлүкэ хоту эҥээригэр төрүт сөп түбэспэт. Күһүн суол суох уонна эти тоҥорор, харайар кыайтарбат буолан, элбэх кыылы бултаабаккын. Онтон ахсынньыга, тохсунньуга Аартыка түбэтигэр халлаан сырдаабат. Онон урукку болдьох курдук кулун тутар 31-нэн түмүктэнэрэ сөп этэ. Халлаан сырдаан, сылыйан, олунньу ортотуттан кулун тутар ортотугар диэри кыылдьыттарга саамай тоҕоостоох кэм үүнэр. Быраабыла оҥоһулла-чочулла сылдьыаҕыттан туруорса сатаатыбыт даҕаны, хомойуох иһин, төрүт ылымматтар. РФ Айылҕа ресурсаларыгар уонна экологияҕа министиэристибэтэ ону “элбэх сыллаах кэтээн көрүүлэр түмүктэригэр хотугу кыыл табаны олунньу-кулун тутар ый бүтүөр диэри бултааһын уулаах тыһы табалар төрүөхтэрин куоттаралларыгар тириэрдэрин, ол кыыл таба ахсааныгар улаханнык охсоро быһаарыллыбытынан” этиибитин ылымматын туһунан хоруй ыыппыта. Онон кыыл табаны бултааһын болдьоҕун уһаттарыы билиҥҥитэ илэ-чахчы кыаллыбат буолла.
– Быйыл сайын ойуур уота киэҥ сиринэн тайаан, тыатааҕы киһиэхэ-сүөһүгэ суоһуур түбэлтэтэ биллэрдик элбээтэ…
– Биллэрин курдук, бөрө-эһэ курдук адьырҕа кыыллар ахсааннарын сүрүннүүргэ көҥүл баара-суоҕа үс күҥҥэ бэриллэрэ. Болдьоҕу уһаттарарга уһуннук үлэлэстибит, Ил Дархаммыт А.С. Николаев аатыттан РФ айылҕа ресурсаларыгар уонна экологияҕа миниистирэ А.А. Козловка билигин үлэлиир сокуон аактатыгар уларытыы киллэрэр туһунан сурук ыыппыппыт. Биһиги өрөспүүбүлүкэбит этиитин өйүүр үөһээ министиэристибэбит бирикээһигэр илии баттанан, Юстиция министиэристибэтигэр соторутааҕыта регистрацияланан, адьырҕалары сонордоһуу болдьоҕо 1 ыйга диэри уһатылынна. Манна сыһыаран эттэхпинэ, ааспыт сылга нэһилиэнньэлээх пууннартан чугас дьон-сэргэ олоҕор суоһаабыт 99 эһэ дьууктаммыта. Быйыл бу кэмҥэ нэһилиэктэр сайаапкаларынан тыатааҕыны ыталларыгар 200-тэн тахса көҥүлү биэрдибит.
Василий Никифоров
Читайте нас в:
