Ааспыт күннэргэ Афанасий Мигалкины кытта Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэр тахса сырыттыбыт. Манна 19 үйэ саҕаланыыта тутуллубут таҥара дьиэтэ баарын сөҕө-махтайа көрдүм. Маннык тутуу Саха сиригэр да буолбакка, Уралтан бэттэх суоҕун истэн, өссө соһуйдум. Онон бу таҥара дьиэтин хаһан тутуллубутуттан саҕалаан, Афанасий Васильевичтыын кэпсэттибит.
— Афанасий Васильевич, бу Бүтэйдээх таҥаратын дьиэтин ким туох санааттан туттарбытай?
— Бу таҥара дьиэтэ Константин Алексеевич Попов-Түүнүкү кулуба диэн киһини кытта ыкса сибээстээх. Бу киһи 19 үйэ саҕаланыыта киэҥник биллэ сылдьыбыт. 45 сыл устата былааска олорбут, бастаан кинээстээбит, оттон 11 сыл кулубалаабыт. 1823 с. сахалар улахан докумуон оҥотторбуттар “Об обыкновениях издревле существующих якутского народа и по ныне пользующихся” диэн ис хоһоонноох. Манна 5 улуус, 2 волость кулубалара илии баттыыллар. Ол аата биһиги түҥ былыргыттан илдьэ кэлбит үгэстэрбитин илдьэ сылдьабыт, олору туһанабыт, биһиги кимнээхтэрбитий диэн ыйытык туруораллар.
Бу ыйытыы итэҕэли кытта сибээстээх. Ол эбэтэр биһиэхэ Айыы Тойон уонна Аар Тойон бааллар. Айыы – Бог Творец, оттон Аар – Святой Дух диэн буолар. Аны Иисус Христоһу билбэт эбиппит диэн Аар Тойоҥҥо кини аатын эбэн биэрэллэр. Богородицаны Күбэй Хотун диэн ааттыыллар.
— Ол аата православиены сахалар ити кэмҥэ күүскэ ылыммыттар эбит дуо?
— 18 үйэ бүтүүтэ – 19 үйэ саҕаланыыта олус киэҥник ылына сылдьыбыттар. Бэйэлэрин итэҕэллэрин православиеҕа майгыннаппыттар. Аны 1812 с. сахалыы кинигэ тахсар “Символ веры – итэҕэл төрүттэрэ” диэн. Бу кинигэ 1819 сыллаахха, кэлин 1821 сыллаахха эмиэ бэчээттэнэн тахсар. Академик, филологическай наука доктора Петр Алексеевич Слепцов: “Бу кинигэлэр саха норуотун духуобунай сайдыытыгар, саха литературнай тыла үөскүүрүгэр улахан сабыдыаллаахтар” — диэн эппитэ. Оччолорго таҥара кинигэтэ сахалыы тылбаастанан, саха тылынан сулууспа барара.
— Ити таҥара дьиэтин хас сыл хайдах туппуттара буолла.
— Сорохтор 3, сорохтор 6 сыл диэн суруйаллар. Илии баттыыр сыллара 1823 сыл, ити сыл Бүтэйдээх таҥаратын дьиэтэ сибэтии буолар. Соҕотох киһи кыайбат үлэтэ, онон Түүнүкү кулуба дьонун-сэргэтин мунньан, арааһа ыһыахха буолуо, кэпсэттэхтэрэ. Ким төһө маһы киллэрэрэ, ким оҕус биэрэрэ, таһара, суллуура, тутара – норуот күүһүнэн эрэ кыаллар дьыала. Билигин 18-таах буруус маһы буларыҥ кыһалҕа, оттон бу таҥара дьиэтин мастара 30-тан тахсалаах буруус маһынан тутуллубут. Ити аата урут бөдөҥ мас баар кэмэ эбит. Биир бэрэбинэ элбэҕи кэпсиэн сөп. Саха сирин православнай храмнарын үөрэтэр Василий Егорович Дмитриев этэринэн, бу Бүтэйдээх таҥаратын дьиэтин курдук тутуу Саха сиригэр эрэ буолбакка, Уралтан бэттэх суох диир. Онон 18 м үрдүктээх, 25 м усталаах тутуу саха норуотун түмсүүлээҕин, үтүөҕэ, үчүгэйгэ тардыһыылааҕын көрдөрөр. Кинилэр көрдөһүүлэрэ, үҥүүлэрэ, бу дьыалаҕа кыттыһыылара барыта оҕолорун, хос сиэннэрин, кэлэр көлүөнэлэрин туһугар оҥоһулуннаҕа дии. Киһи үтүө санаата, ырата түспүт сирэ үчүгэй эйгэлээх диэн буолар.
— Бу икки үйэ саастаах дьиэ туруга хайдаҕый?
— Акылаатын, эркинин туругун олохтоохтук көрүөххэ-истиэххэ наада. Үөһэ өттүнэн тэстэ турар. Ол да буоллар испиэскэ анныттан былыргы уруһуйдар тахсан кэллилэр.
— Бу таҥара дьиэтэ туох көмүскэллээҕий-харысхаллааҕый?
— Былырыын бу таҥара дьиэтин өрөспүүбүлүкэ култуурунай-духуобунай баайынан биллэриэххэ диэн, Бүтэйдээх нэһилиэгин 345 киһитэ Ил Дархан Айсен Сергеевич Николаев аатыгар сурук суруйбуттара.
Ханна да тиий, эн бастаан тутууну көрөҕүн, төһө кыахтаах, туох өйдөөх-санаалаах дьон олороллоруй диэн. Биһиги бу 200 саастаах тутууну көрөн туран, оччотооҕу дьон санаата ырааһын, киэҥи-ырааҕы көрөллөрүн сөҕөбүт. Оннооҕор нуучча дьоно көрөн соһуйаллар, бэрэбинэлэри көрөн модун да санаалаах омук диэн сөҕөллөр. Бу барыта биһиги ис култууралаахпытын көрдөрөр. Бу таҥара дьиэтигэр болҕомто баар буолуохтаах, аныгы дьон көрөн толкуйдуу түһүөхтээхтэр.
Анал туспа статус иҥэриэххэ наада. Саха сиригэр православиеҕа аналлаах өрөспүүбүлүкэ таһымнаах түмэл-комплекс тэриллиэн баҕарабыт, өбүгэлэрбит кыахтарын сөҕө, ыччаттар киэн тутталларын курдук дьаһаныа этибит.
Николай Шишигин, география учуутала, “Сэндиэлэ” географическай түмсүү чилиэнэ:
“Бу таҥара дьиэтэ нэһилиэкпит саамай киэн туттар тутуута буолар. Түүнүкү Көстөкүүн диэн Алтан нэһилиэгин кулубата туттарбыт. Кини Сибиирдээҕи экспедицияны спонсордаабыт, Аннинскай лиэнтэлээх, хас да мэтээллээх киһи. Таҥара дьиэтин тутуоҕуҥ диэн этии киллэрбитин, чугастааҕы нэһилиэк дьоно саба түһэн туппуттар. Оччолорго оҕо төрөөһүнүн миэтэрикэтэ манна оҥоһуллар, сүрэхтэнэллэр, бэргэһэлэнэллэр, таҥараҕа тиксэллэр, өллөхтөрүнэ ыллаталлар. Онон таҥара дьиэтэ чугас баара үчүгэй буоллаҕа дии. 1820 сыллаахха саҕалаабыттар, 1823 сыллаахха сибэтии гынан үлэлээн киирэн барбыт. Ол саҕана Амма Эмиһэ, Сатаҕай Алтана – бу Амма нэһилиэктэрэ Мэҥэҕэ киирэллэрэ. Онон бу таҥара дьиэтэ 6 тыһыынчаттан тахса киһилээҕэ. Бу түөрт апостоллаах таҥара дьиэтэ, икки аҕабыыт тэҥинэн үлэлииллэрэ. Ону бүтэйдээхтэр Моорук аҕабыыта уонна Алтан аҕабыыта диэн арааралларын өйдөөн хаалбыттар. Бу үөһээ этээскэ иконостас баар, онон икки этээһинэн сулууспа барар эбит.
Хайдах туппуттарын туһунан эттэххэ, Наполеон сэриитин кэнниттэн эрдэттэн бэлэмнэнэн киирэн барбыттар, хас биирдии ыалга бачча улаханнаах иккилии-үстүү бэрэбинэни бэлэмниигит диэн түһээн түһэрбиттэр быһыылаах. Ону тыаҕа кэрдэн баран, хатырыктаан, мас үрдүгэр сытыаран куурдубут буолуохтаахтар. Инчэҕэй маһы хайа да бэйэлээх оҕус тардыбат. Барытын бэлэмнээн баран, 1820 сыллаахтан тутуута саҕаланар. Константин Рудинов “Нэһилиэгим нэһилиэстибэтэ” диэн кинигэлээх, онно туппут маастарыгар тиийэ барыта сиһилии сурулла сылдьар. Барыта канон быһыытынан тутуллубутуттан көрдөххө, прорабтара нуучча буолуон сөп. Бу таҥара дьиэтин Илин Эҥэргэ саамай улахан, архитектурнай өттүнэн кыраһыабай тутуу диэн сыаналыыбыт. Мэҥэ Хаҥаласка уон таҥара дьиэтэ баар буоллаҕына, саамай кырдьаҕастара уонна ордон хаалбыттара биһиэнэ эбит. Аллараа этээһин төгүрүк маһынан таһаарбыттар, диаметра 50 см-даах мастар бааллар. Буруустара 30-40 см , онон лаппа улахан эттээх мастартан суоран оҥорбут буолуохтарын сөп. Ыпсарыылара дьикти, сорох сиринэн бириитибэ да киирбэт. Биллэн турар, биһиги өбүгэлэрбит оҥордохторо дии, онон кинилэр биһиэхэ хаалларбыт кэриэстэрин уонна мас тутуу өйдөбүнньүгүн быһыытынан сыаналыыбыт».
Виктор Эверстов, ааптар хаартыскаҕа түһэриитэ
Читайте нас в:
