1907 сыл от ыйын 1 күнүгэр бэлитиичэскэй уонна уопсастыбаннай диэйэтэл В.В. Никифоров-Күлүмнүүр «Саха дойдута» диэн бастакы сахалыы хаһыаты таһаарбыта. Хаһыат тахсыаҕыттан ийэ тылы харыстыыр уонна сайыннарар, саха норуотун өйүн-санаатын уһугуннаран сырдатар соругу туруорбутун бүгүн Саха Өрөспүүбүлүкэтин “Сахабэчээт” судаарыстыбаннай автономиялаах тэрилтэтэ 2019 сыллаахтан өрөспүүбүлүкэ улуустарын хаһыаттарын барытын, “Чолбон”, “Полярная звезда”, “Далбар Хотун” сурунааллары, “Илкэн”, “Арчы-Забота” хаһыаттары, Улус Медиа интернет-платформаны холбуур бөдөҥ судаарыстыбаннай медиа хампаанньа салгыыр.
Национальнай бэчээт күнүн көрсө Саха Өрөспүүбүлүкэтин “Сахабэчээт” судаарыстыбаннай автономиялаах тэрилтэтин генеральнай дириэктэрэ Ньургуйаана Стручкова саха бэчээтин сайдыытын туһунан бэйэтин санааларын үллэһиннэ.
— Биһиги тэрилтэбит «Саха бэчээт» үлэтин сүрүн соруга – саха тылын харыстааһын. Туох баар үлэбит онно олоҕуран, туһаайыллан барар.
Ити сорук бастакы олугунан кумааҕы хаһыаттары хаалларарга дьулуһуу буолар. Инники биэс сылга кумааҕы хаһыаттар төһө кыалларынан тахса туруохтаахтар. Уустугуран иһэр усулуобуйаҕа олорон кумааҕы таһаарыыларбытын харыстыыбыт. Биһиги таһаарыыларбыт баай, дириҥ, 80, 90 сыллаах историялаахтар, аччаабыта 50 сыл тахсыбыт хаһыаттар. Дьон олоҕор, өйүгэр-санаатыгар, этигэр-хааныгар иҥпит, иитиллэн тахсыытыгар оруолламмыт хаһыаттар уонна сурунааллар. Сорох сорохтор, оннооҕор таһымнаах, үрдүкү салалтаҕа да үлэлиир дьон, анал тыл үөрэхтэрэ суох буолан буолуо, уус-уран литература уонна хаһыат тылын арааран өйдөөбөт түбэлтэлэрэ эмиэ баар. Туспа истиил диэн баар – наука, дьыала-куолу, кэпсэтии, публицистика, уус-уран литература истииллэрэ. Саха литературатын төрүттэспит дэгиттэр талааннаах классик суруйааччы А.И. Софронов-Алампа салайан таһаарбыт “Чолбон” сурунаала бүгүн Саха сиригэр чопчу уус-уран литература муҥутуур чыпчаала сурунаал, бастакы классиктартан саҕалаан сүүс сыллаах историятын устатыгар литературабыт классиктара, норуодунай суруйааччыларбыт биэрбит таһымнарын харыстаан тутан олорор.
“Полярная звезда” — нууччалыы тылынан тахсар литература сурунаала саха литературатын киэҥ эйгэҕэ, Россияҕа, аан дойдуга таһаарар түннүк.
Саха норуотун бэйиэтэ Семен Петрович Данилов М. Горькай аатынан литература институтугар үөрэттэрбит кыыһа, идэтийбит, биллиилээх тылбаасчыт Аита Ефимовна Шапошникова утуму салҕаан, үөрэммит институтугар ыччат дьону уһуйан таһаарда. Үс оҕоттон бииирэ – аармыйаҕа, иккиһэ – салгыы үөрэххэ барар буолан, биир идэтийбит тылбаасчыты “Чолбон” сурунаалга үлэҕэ ылабыт. Бу икки литература сурунаалын иһинэн инникитин тылбаас бюротун арыйан хардарыта тылбааһы – сахалыыттан нууччалыы, нууччалыыттан сахалыы тылбааһы тэрийэр тоҕоостоох, кэскиллээх буолуох этэ. М. Горькай аатынан литература институтун бүтэрбиттэри саха эйгэтигэр иитэн литература үгэстэрин салгыырга иитиэхтээхпит. “Полярная звезда” сурунаал көмөтүнэн аныгы саха литературата киэҥ эйгэҕэ тахсан иһиэхтээх, үлэ хабаана өссө күүһүрэн кэҥиэхтээх. Литература бэйэбитин омук быһыытынан көрдөрөргө, атын омуктары өйдүүргэ сөҕүмэр күүс. Саха литературата үрдүк таһымнаах литература.
Сахалыы тыллаах таһаарыылар аҕыйыа суохтаахтар. Ол иһин “Байанай” сурунаал симэлийэн сүппэтин диэн толору сахалыы тылынан тахсарын кынаппытыгар ыллыбыт.
«Саха саргыта» альманах норуоппут былыргытын, уруккутун, историятын, ону оҥорсубут, норуот интэриэһин турууласпыт күөн туттар ытык дьоммут тустарынан сырдатар, сүрүн хайысхаларбытын биэрэр, норуоппут өйүн-санаатын сааһылыыр сыаллаах таһаарабыт. Саха ыарахан кэмнэргэ түмсүүлээҕин, мындырын, булугас өйдөөҕүн, тулуурдааҕын, норуоппут историятын араас түһүмэҕэр норуотун инникитин саныыр, Саха сирин бачча улахан сирин чэрчитин харыстаан, туруорсан, дьаһанан олорбут маннык дьонноох буоламмыт, өрөспүүбүлүкэбит кэскилин түстэспит чулуу дьоммут турууласпыт үтүөлэринэн бүгүҥҥү күн баччатыгар кэлбиппитин тиэрдэргэ дьулуһабыт. Бастакы нүөмэрбит урукку кэмнэргэ саха быраабын туруорсубут история личностарын, иккис нүөмэрбитин саҥа Саха сирин сайдыытын түстээбит Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы Президенэ Михаил Ефимович Николаевка махтанан, кини сирдээҕи олохтон барбытын кэннэ кини сырдык аатыгар биир бастакынан сүгүрүйүүбүт бэлиэтин быһыытынан таһаардыбыт.
«Далбар Хотун» сурунаал билиҥҥи саха ыала хайдах дьаһанан, тэринэн олорорун ааҕааччыга тиэрдэр, көрдөрөр, кэпсиир.
Итэҕэли, саҥаны, сонуну дьиэ кэргэҥҥэ аан бастакынан үксүн ордук дьахтар, ыал ийэтэ киллэрэр. Сурунаалбыт отут сылыгар “Саха» НКИХ кытта бииргэ “Далбар Хотун” дьахталларга, дьиэ кэргэн ийэлэригэр аналлаах өрөспүүбүлүкэтээҕи түһүлгэни тэрийэн, биилиҥҥи саха ыалларын туһунан түһүмэх саха телевидениетыгар тахсан, дьон-сэргэ улахан кэрэхсэбилин ылла. Элбэх оҕолоох-уруулаах саха ыала сүөһүлэнэн-астанан, кэтэх хаһаайыстыбаланан, тигээйи иитэн, оҕуруот үүннэрэн, оҥорон таһаарбыт бородууксуйаларынан бизнестээн, туризмы тэрийэн олороллорун көрөн бэркэ сэргээтилэр. Дьон өйүгэр-санаатыгар хайдах дьаһанан олоруохха сөбүн холобура чаҕылхайдык көһүннэ. “Далбар Хотун” сурунаал тас көрүҥэ, киэбэ аныгылыы тупсарыллыбыта, саха дьоно олохторун-дьаһахтарын дьаһаналларыгар, тэринэллэригэр иитэр суолтата үрдүк.
«Илкэн» Саха сирин аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоохторугар аналлаах хаһыат “2020-2024сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр судаарыстыбаннай уонна официальнай тыллары харыстааһын уонна сайыннарыы” судаарыстыбаннай программаҕа киирэн үлэлэһэн, хас биирдии төрүт олохтоох омуктар тылларынан тахсар сайт оҥорон, аудиолаан, бэйэлэрин тылларынан суруйсар усулуобуйаларын тэрийэн, Россия, аан дойду үрдүнэн бэйэлэрин билиһиннэрэр, билсэр кыахтаннылар. Салгыы электроннай тылдьыттарын киллэриэхпит. Ити курдук тыллары харыстааһыҥҥа тэҥҥэ сыһыаннаһабыт.
Биир идэлээхтэрбит идэлэрин таһымын үрдэтиигэ, тылы-өһү сөптөөхтүк туттууга сылын аайы иккитэ үөрэх ыытабыт. Киэн туттар ыччат үлэһиттэрдээхпит. Ол курдук “Маяк Арктики” хаһыат редактора Артем Ослопов Москваҕа саҥа медиа мастарыскыайыгар, билиҥҥи медиа чыпчаал уһуйааныгар үөрэнэн кэллэ.
Сайтпытын тупсарарга, дьон болҕомтотун тардан, кэрэхсээн ааҕарыгар ай-ти салаалаахпыт. Сыыппаранан саҥаны киллэриигэ бэлэммит. “Ятут” чааһынай биллэриилэр cайтарын сайыннарыахпыт. Улуустар бэйэлэрин истэригэр таһааран кыһалҕаларын быһаарынарга тирэх буолуоҕа.
Үлэһиттэрбит үлэлиир усулуобуйалара тупсарыгар, хамнастара үрдүүрүгэр дьулуһабыт, кыах баарынан өйүүбүт. “Сөбүлээбэт буоллаххына, аан аһаҕас, бар” диир сатаммат. Билигин блогер элбээбитин, көрдөххө киһи барыта тугу санаабытын суруйар буолбутун да иһин, таһымнаах суруйар киһи дэбигис көстүбэт. Онон хас биирдии үлэһити харыстыыбыт, тута сатыыбыт. Суруллубут – суоруллубат. Тыл хаалыахтаах, хаһыат хаалыахтаах. Биһиэхэ уопуттаах тыл маастардара бааллар. Хаһыаты сэргэ кинигэ таһаарыыга ылсан эмиэ үлэлиир редакциялардаахпыт. Кинилэринэн киэн туттабын. Саҥа, атын эйгэттэн үлэлии кэлбит үлэһиттэр эмиэ бааллар. Хас биирдии айар үлэһит саҥаны билэргэ, баһылыырга, таһымын үрдэтэргэ дьулуһар. Хас биирдии үлэһит сонун идиэйэлэрдээх, үтүө санаалаах, дьулуурдаах буоллаҕына эрэ, айар үтүө кэлэктиип үөскүүр.
Олох тэтимнээхтик дьулуруйар. Кэм-кэрдии хаамыытынан, аныгы үйэ сайдыытынан хас биирдии киһи сарсыардата интернеттэн, ватсааптан саҕаланар. Улуус редакцияларын айар үлэһиттэрин үлэтэ хаһыат үлэтинэн эрэ муҥурдаммат. Кинилэр билигин үлэлэрин кээмэйинэн социальнай ситимнэри эмиэ сайыннараллар. Хас биирдии редакция социальнай ситимнргэ, сайтка, ватсаапка сонуннарын билиһиннэрэ олороллор. Ютуб ханааллаахтар. Документальнай киинэлэри оҥоробут. Тиэкис эрэ буолбакка, видеонан, хаартысканан сырдатыы хайысхата кэҥээн иһиэхтээх. Онон хас биирдии үлэһит барытын баһылыырын туһугар дьулуһан үөрэхтэри ыытабыт. Түгэнинэн туһанан улуус хаһыатын өйүүр, хаһыат миссиятын, соругун өйдүүр, сурутууну ыытарга тирэх буолар, улуус, эрэгийиэн сайдыытыгар бииргэ үлэлэһэр улуус баһылыктарыгар махталбын тиэрдэбин.
“Улус медиа” интернет платформабыт бары улуустары, өрөспүүбүлүкэни барытын хабан сырдатан киэҥник билиннэ. Ай-ти хампаанньа буоларга түөрт сүүстэн тахса үлэһит үлэлиибит.
Тыл – омук, норуот буоларбытыгар тыын боппуруос. Бу саас Москваҕа анал мунньахха “Яндекс” курдук бөдөҥ хампаанньа тыл куорпуһун оҥорууга ылсан араас омук тылларын киллэриини саҕалаабыт. Нуучча тылын куорпуһун сэттэ уон бырыһыана араас таһаарыылар – сурунааллар, хаһыаттар, интернет тиэкистэриттэн турар. Биһиги мээнэ “Яндекскэ” туттарбакка, бэйэбит өрөспүүбүлүкэбит төрөөбүт тыл куорпуһун оҥорон куйаарга сыыппара эйгэтигэр киллэриини судаарыстыбаннай сорук быһыытынан туруоран үлэни ыытыахтаах. Итиннэ олоҕуран төрүү туруохтаах. Тыл — тыыннаах организм. “Сахабэчээт” “Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр судаарыстыбаннай уонна официальнай тыллары харыстааһын уонна сайыннарыы” судаарыстыбаннай программаҕа үлэлэһэн үлэбитигэр туттарбытыгар тылдьыт оҥорон таһаарбыппыт. Сурунааллар, хаһыаттар, социальнай ситимнэр тылларынан тиэкис-контент оҥоробут.
Биһиги өрөспүүбүлүкэбит үрдүкү салалтата, чуолаан Ил Дархаммыт Айсен Николаев, Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Александр Жирков, СӨ Правительствотын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников, Тыл политикатын управлениетын салайааччыта Римма Жиркова бастакы Президеммит Михаил Николаев культурнай политикатын салҕаан, төрөөбүт тылы харыстааһыҥҥа уонна сайыннарыыга кэскиллээх дьаһаллары киллэрэн, далааһыннаах үлэни ыыталлар. Онон, түгэнинэн туһанан, кинилэргэ улахан махталбын тиэрдэбин. Биһиги оҥорор үлэбит сайдыытын олуктара өйөбүллээх буолан, үлэ тэтимэ уостубат.
Бииргэ үлэлиир биир идэлээхтэрбин Саха сиригэр Национальнай Бэчээт күнүнэн истиҥник эҕэрдэлиибин уонна байҕал курдук баай тыллаахпытын, дириҥ култууралаахпытын өйдөөн туран, инники үйэлээҕи, кэскиллээҕи бииргэ түстүүргэ ыҥырабын.
Валентина Бочонина
Читайте нас в:
