Борис Николаев: АПК Идэлээх сойууһа аны ахсааны сырсыбат, көхтөөх, идиэйэлээх дьон кэккэбитин хаҥатара ордук

Тыа хаһаайыстыбатын үлэһитэ төһө көмүскэллээҕин истээри-билээри СӨ АПК-ын үлэһиттэрин Идэлээх сойууһун бэрэссэдээтэлэ Борис Николаевы көрсөн кэпсэттим. Борис Ануфриевич тыа хаһаайыстыбатын үлэтин бары араҥатын ааспыт салайааччы буоларынан, тыа сирин үлэлээн иитиллээччилэрин кыһалҕаларын иһиттэн билэр.

– Биһиги Сойууспут 6 тыһ. тахса чилиэннээх: тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар үлэлии сылдьар 4 300 киһи итиэннэ устудьуоннар маҥнайгы сүһүөх тэрилтэлэригэр киирбит Аартыкатааҕы судаарыстыбаннай агротехнология университетын уонна Уус Алданнааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумун 1 800 устудьуона. Олору таһынан 200-чэ АПК бэтэрээннээхпит. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр норуот хаһаайыстыбатын салааларынан 22 Идэлээх сойуус баарыттан ахсааммытынан 7-с миэстэҕэ сылдьабыт. Оттон нэһилиэнньэбит ахсаанынан төһө даҕаны баһыйтарбыппыт иһин, Сибиирдээҕи уонна Уһук Илиҥҥи федеральнай уокуруктар аграрниктарыгар саамай бөдөҥ түмсүүбүт.

Дьиҥинэн, сэбиэскэй былаас саҕана 150 сопхуос үлэһиттэриттэн 93 тыһ. чилиэннэнэ сылдьыбыт кэммитин кытта тэҥнээтэххэ, дуона суох. Билигин 400-тэн тахса бытархай аҕа ууһун общиналара, бааһынай хаһаайыстыбалар, ХЭУо-лар бааллар. Чилиэннэрбититтэн 30 бырыһыаннара – бааһынай хаһаайыстыбалар, общиналар. Онтон уратылара – улахан хаһаайыстыбалар, кэпэрэтииптэр уонна Дьокуускайдааҕы көтөр фабрикатын, Дьокуускайдааҕы килиэп собуотун курдук бөдөҥ тэрилтэлэр. Тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын табаар быһыытынан оҥорон таһаарыыга быһаччы 10 тыһ. тахса киһи үлэлиир диэн ааҕабыт.

– Идэлээх сойууска киирии тоҕо көҕө-нэмэ суоҕуй?

– Сойууска баҕардыҥ даҕаны киирбэккин. Кэлэктиибинэй дуогабардаах эрэ тэрилтэлэри ылабыт. Кэлэктиибинэй дуогабарга тэрилтэ үлэһитигэр нолуок төлүүрүн туһунан хайаан даҕаны ыйыллар. Биһиги Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин уонна АПК тиһигэр үлэ биэрээччилэр (хаһаайыстыбалар, тэрилтэлэр салайааччылара) холбоһуктарын кытта үс өрүттээх Сөбүлэһии түһэрсэбит. Онно ыйыллыбыт пууннарга олоҕуран, хаһаайыстыбалар, тэрилтэлэр бэйэлэрин үлэһиттэрин кытта кэлэктиибинэй дуогабар түһэрсэллэр.

Маннык арааран өйдүөххэ наада. Сэбиэскэй саҕанааҕы сокуоннар икки харытын күүһүнэн үлэлээн иитиллэр киһи туһугар ылыллыбыт эбит буоллахтарына, аныгы олох ирдэбилинэн сокуоннар бас билээччи (баай, хапыталыыс) туһатыгар оҥоһуллаллар. Урукку курдук ахсааны сырсыбаппыт. Илиилэрин уунан, бэлэми күүтэн олорор дьон наадата суохтар, бэйэлэринэн сүүрэр-көтөр, идиэйэлээх дьону ыларга интэриэстээхпит. Инникитин “маҥнайгы сүһүөх” диэн хаһаайыстыбаларынан бытарыйбакка, улууска АПК Идэлээх сойууһа диэн соҕотох буолуохтаах диэн көрөбүн. АПК – консервативнай салаа, Идэлээх сойуус өссө консервативнай. Онон уларыйыы бытааннык киириэҕэ саарбаҕа суох.

– Ол даҕаны буоллар, Борис Ануфриевич, тыа сиригэр баар кэмитиэттэртэн кимнээҕи ордук чорботон бэлиэтиэҥ этэй?

– Таисия Десяткина салайар “Тумул” тыа хаһаайыстыбатын производственнай кэпэрэтиибэ (Мэҥэ Хаҥалас) олус көхтөөхтүк үлэлэһэр. Бүлүү улууһугар “Сыа Бүлүү” тыа хаһаайыстыбатын потребительскай кэпэрэтиибэ эмиэ элбэх чилиэннээх улахан соҕус түмсүү буолар.

– Идэлээх сойуускут чилиэннэрин орто саастара хаска тэҥнэһэрий?

– Адьас оннук чуолкай ааҕыы оҥоһуллубат. Устудьуоннары аахпатахха, саба быраҕан, 50-тан тахса диэххэ сөп. Эдэрдэр төрүт киирбэттэр. Итиэннэ, билэриҥ курдук, сүөһү-хотон үлэтигэр эдэр дьон сыстыбаттар, олох аҕыйахтар, сопхуостар эстэллэрин саҕана саҕалаабыт үлэһиттэр сааһырдылар. Уопсастыбаннай үлэҕэ убамматах көлүөнэ үөскээн-иитиллэн таҕыста. Босхо дуу, кыра хамнаска дуу үлэлиэхтэрин баҕарбаттар. Ол даҕаны иһин, бу 73 саастаах киһи олордоҕум. Атына эбитэ буоллар, 40-50 саастаах дьон кэлэн: “Оҕонньор, миэстэҕин босхолоо!” – диэн үүрүллүбүтүм ырааппыт буолуохтаах  этэ (күлэр).

– Үлэһит син биир көмүскэллээх буолаары Идэлээх сойууска киирэрэ биллэр…

– Тугу этэргин өйдөөтүм. Эдэр дьон маҥнай маннык тэрилтэ баарыгар эбэтэр суоҕугар букатын наадыйбат курдук тутталлар. Оттон үлэлэриттэн уһулуннахтарына, этэргэ дылы, “эттэрэ аһыйдаҕына” дьэ сүүрэн кэлэллэр. Маннык түбэлтэҕэ бэйэни көмүскэнэр үс ньыма баар. Бастакыта – Үлэ судаарыстыбаннай иниспиэксийэтэ; иккиһэ – Идэлээх сойуус нөҥүө; үсүһэ – суукка үҥсэн, бэйэни бэйэ көмүскэниитэ. Биллэрин курдук, иниспиэксийэ даҕаны, суут даҕаны нөҥүө быһаарсарга сокуону билии эрэйиллэринэн, маннык быраактыка суоҕун кэриэтэ. Баар даҕаны буоллаҕына, сэдэх. “Хантайан туран хаахтаабытыҥ – хараххар түһүө” диэн саха өһүн хоһоонугар этиллэрин курдук, биһиги дьоммут тойону-хотуну кытта үҥсүһэ-харсыһа сылдьалларын сөбүлээбэттэрэ эмиэ сабыдыаллыыр. Ол иһин чугастыы уонна билэрдии Идэлээх сойууска кэлэллэр. Ону даҕаны сылга, муҥутаан, 4-5 киһи көмүскэтэр. Юрист наймылаһан, суукка биһиги сылдьабыт.

– Төһө үптээх-астаах тэрилтэҕитий?

– Тыа хаһаайыстыбатын үлэһитин хамнаһа норуот хаһаайыстыбатын бары салааларыттан кыратын туһунан, арай, тыллана илик эрэ оҕо билбэт буолуохтаах. Саамай татым үптээх профсойууспут эрээри, бэрээдэк быһыытынан киирбит усунуос үбүттэн киин аппарааппытыгар Москубаҕа 4, өрөспүүбүлүкэҕэ 5 бырыһыанныытын биэрэбит. Итинтэн хаалбыт үбү хаттаан 100 бырыһыанынан ааҕан, 60 бырыһыанын улуустарга маҥнайгы сүһүөх тэрилтэлэрбитигэр, сүрүн дьаһалларга кытталларыгар анаан, төттөрү ыытабыт. Хаалбыт 40 бырыһыана өрөспүүбүлүкэ таһымнаах күрэхтэһиилэргэ, куонкурустарга, сэминээрдэргэ ороскуоттанар. Өссө төгүл тоһоҕолоон этэбин: матырыйаалынай интэриэс урут тутуллубат, профсойуус үлэтигэр илии-атах буолан көмөлөһүөм диэн санаалаах киһи киириэхтээх. Холобур, Кытай үлэһитэ сайабылыанньаҕа биһиги дьоммут курдук “чилиэнинэн ыларгытыгар көрдөһөбүн” эрэ диэн суруйбат, “успуорт бары күрэхтэһиилэригэр тэрилтэм чиэһин көмүскүөм” эбэтэр “уус-уран көрүүлэргэ көхтөөхтүк кыттыам” диэн эбээһинэстэнэр.

– Кумааҕы барытын уйар. Биһиэхэ даҕаны оннук ирдиэххэ сөп буолбатах дуо?

– Дьиҥинэн, кыаллыан сөп эрээри, оннук ирдэбил туруоруллубат. Хомсомуолга уонна ыччаты кытта үлэлии сылдьыбыт лиидэрдэр ол кумааҕыта даҕаны суох актыыбынай бөҕөлөр.

– Борис Ануфриевич, биир күн өрөбүлэ суох сүөһү-хотон үлэһиттэрэ, аһаҕас халлаан анныгар үлэлиир сылгыһыттар, табаһыттар сынньаналларын, эмтэнэллэрин тэрийиигэ туох хамсааһын баарый?

– Арассыыйа үрдүнэн үс эрэ эрэгийиэҥҥэ – Белгород уобалаһыгар, Марий Элгэ уонна биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр АПК үлэһиттэрин санаторийга-куруорка эмтэнэллэрин-сынньаналларын хааччыйар сокуон үлэлиир. “АПК үлэһиттэрэ санаторийга-куруорка эмтэнэллэрин судаарыстыба өйүүр дьаһалларын туһунан” СӨ сокуона 2009 с. ахсынньы 16 күнүгэр ылыллыбыта. Онно олоҕуран чэпчэтиилээх путевканы биэрии бэрээдэгин СӨ бырабыыталыстыбатын уурааҕа сүрүннүүр. Уопсай балаһыанньата маннык: путевка сыанатын 80 бырыһыанын Тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы судаарыстыбаннай бырагырааматын иһинэн өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн уйуналлар, 20 бырыһыанын эмтэнэ барааччы бэйэтэ төлүүр. Биһиги Идэлээх сойууспут нөҥүө 2010 – 2016 сылларга 1 164 үлэһит чэпчэтиилээх путевканан туһаммыта. Ол кэнниттэн үөһэттэн хонтуруоллааччылар “уопсастыбаннай тэрилтэ судаарыстыба үбүн ороскуоттуо-отчуоттуо суохтаах” диэннэр тохтоппуттара. Онон билиҥҥи туругун Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтиттэн туоһулас…

***

Аны чэпчэтиилээх путевканы үллэриинэн Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин иһинэн үлэлиир Ресурсаларынан хааччыйар киин исписэлиистэрэ дьарыктаналлар эбит. “Биһиги бу хайысхаҕа 2022 сылтан үлэлэһэбит. Быраабыталыстыба туһааннаах уурааҕынан,  министиэристибэ бирикээс таһаарбыт күнүттэн 60 хонук иһинэн сайабылыанньа хомуура бүтүөхтээх. Тыа дьоно хойутаан истэннэр, ол болдьоҕу баттаспаттара көстүбүтэ. Эбэтэр уруккулуу өрөспүүбүлүкэ иһигэр “Чэбдик” дуу, “Хоту” дуу бадарааныгар эмтэнэр курдук санаан, аанньа ахтыбаттар этэ. Онон бастакы сылга путевканы ситэ туһамматахпыт, Алтайга Белокурихаҕа 54 киһи эмтэнэн-чэбдигирэн кэлбитэ. Онтон 2023 сылга 93 путевка харчыта көрүллүбүтүгэр 200-чэ сайабылыанньа киирбитэ. Путевкаҕа ким урут биэрбит тиксэр. Быйыл аны иккис санаторий эбилиннэ: Новосибирскай уобаласка Бердскэй куораттан чугас “Рассвет” ХЭУо эмиэ куонкурус түмүгэр киирдэ. Ол эрээри, быйыл үбүлээһини сарбыйаннар, 72 путевканы үллэриэхпит: Белокурихаҕа – 37, “Рассвет”-ка – 35. Хантараак баттаммыта, бу ыам ыйыгар бирикээс тахсарын күүтэбит. Путевка 14 күннээх, ортотунан 100 тыһ. солк. сыаналаах, мантан эмтэнээччи 20-тин эрэ төлүүр. Бырабыыталыстыба 416-с №-дээх уурааҕар өссө “үлэһит биир тэрилтэҕэ 5 сыл быыстала суох үлэлээбит буолуохтаах” диэн ирдэбил баарын “уопсай ыстааһа 5 сылтан итэҕэһэ суох буолуохтаах” диэн уларыттарыы киллэрбиппит эһиилгиттэн үлэлиэ”, – диэн быһааран кэпсээтилэр.

Мантан инньэ чэпчэтиилээх путевканан туһаныыга уочарат үөскүүр быһыыта-майгыта баарынан, АПК Идэлээх сойууһун суолтатын үрдэтэр инниттэн маҥнайгы сүһүөх тэрилтэ үлэтигэр көхтөөхтүк кыттар уопсастыбанньыктары уонна бастыҥ үлэлээх тэрилтэлэргэ турар сүөсүһүттэри, сылгыһыттары, табаһыттары, мэхэньисээтэрдэри бастакы уочарат хааччыйар бэрээдэги эбии киллэрэргэ этиибин Киин исписэлиистэрэ сэҥээрдилэр. Үөс сиргэ 20-чэ тыһыынчаны тута сылдьар киһи элбэх. Эмиэ тэҥэ суох балаһыанньа үөскүүрүн эрдэттэн төһүүлэһэн, сүрүннэһэр туһаттан атыны аҕалыа суоҕа.

 

Василий Никифоров


Читайте нас в:

Борис Николаев: АПК Идэлээх сойууһа аны ахсааны сырсыбат, көхтөөх, идиэйэлээх дьон кэккэбитин хаҥатара ордук

Тыа хаһаайыстыбатын үлэһитэ төһө көмүскэллээҕин истээри-билээри СӨ АПК-ын үлэһиттэрин Идэлээх сойууһун бэрэссэдээтэлэ Борис Николаевы көрсөн кэпсэттим. Борис Ануфриевич тыа хаһаайыстыбатын үлэтин бары араҥатын ааспыт салайааччы буоларынан, тыа сирин үлэлээн иитиллээччилэрин кыһалҕаларын иһиттэн билэр.

– Биһиги Сойууспут 6 тыһ. тахса чилиэннээх: тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар үлэлии сылдьар 4 300 киһи итиэннэ устудьуоннар маҥнайгы сүһүөх тэрилтэлэригэр киирбит Аартыкатааҕы судаарыстыбаннай агротехнология университетын уонна Уус Алданнааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумун 1 800 устудьуона. Олору таһынан 200-чэ АПК бэтэрээннээхпит. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр норуот хаһаайыстыбатын салааларынан 22 Идэлээх сойуус баарыттан ахсааммытынан 7-с миэстэҕэ сылдьабыт. Оттон нэһилиэнньэбит ахсаанынан төһө даҕаны баһыйтарбыппыт иһин, Сибиирдээҕи уонна Уһук Илиҥҥи федеральнай уокуруктар аграрниктарыгар саамай бөдөҥ түмсүүбүт.

Дьиҥинэн, сэбиэскэй былаас саҕана 150 сопхуос үлэһиттэриттэн 93 тыһ. чилиэннэнэ сылдьыбыт кэммитин кытта тэҥнээтэххэ, дуона суох. Билигин 400-тэн тахса бытархай аҕа ууһун общиналара, бааһынай хаһаайыстыбалар, ХЭУо-лар бааллар. Чилиэннэрбититтэн 30 бырыһыаннара – бааһынай хаһаайыстыбалар, общиналар. Онтон уратылара – улахан хаһаайыстыбалар, кэпэрэтииптэр уонна Дьокуускайдааҕы көтөр фабрикатын, Дьокуускайдааҕы килиэп собуотун курдук бөдөҥ тэрилтэлэр. Тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын табаар быһыытынан оҥорон таһаарыыга быһаччы 10 тыһ. тахса киһи үлэлиир диэн ааҕабыт.

– Идэлээх сойууска киирии тоҕо көҕө-нэмэ суоҕуй?

– Сойууска баҕардыҥ даҕаны киирбэккин. Кэлэктиибинэй дуогабардаах эрэ тэрилтэлэри ылабыт. Кэлэктиибинэй дуогабарга тэрилтэ үлэһитигэр нолуок төлүүрүн туһунан хайаан даҕаны ыйыллар. Биһиги Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин уонна АПК тиһигэр үлэ биэрээччилэр (хаһаайыстыбалар, тэрилтэлэр салайааччылара) холбоһуктарын кытта үс өрүттээх Сөбүлэһии түһэрсэбит. Онно ыйыллыбыт пууннарга олоҕуран, хаһаайыстыбалар, тэрилтэлэр бэйэлэрин үлэһиттэрин кытта кэлэктиибинэй дуогабар түһэрсэллэр.

Маннык арааран өйдүөххэ наада. Сэбиэскэй саҕанааҕы сокуоннар икки харытын күүһүнэн үлэлээн иитиллэр киһи туһугар ылыллыбыт эбит буоллахтарына, аныгы олох ирдэбилинэн сокуоннар бас билээччи (баай, хапыталыыс) туһатыгар оҥоһуллаллар. Урукку курдук ахсааны сырсыбаппыт. Илиилэрин уунан, бэлэми күүтэн олорор дьон наадата суохтар, бэйэлэринэн сүүрэр-көтөр, идиэйэлээх дьону ыларга интэриэстээхпит. Инникитин “маҥнайгы сүһүөх” диэн хаһаайыстыбаларынан бытарыйбакка, улууска АПК Идэлээх сойууһа диэн соҕотох буолуохтаах диэн көрөбүн. АПК – консервативнай салаа, Идэлээх сойуус өссө консервативнай. Онон уларыйыы бытааннык киириэҕэ саарбаҕа суох.

– Ол даҕаны буоллар, Борис Ануфриевич, тыа сиригэр баар кэмитиэттэртэн кимнээҕи ордук чорботон бэлиэтиэҥ этэй?

– Таисия Десяткина салайар “Тумул” тыа хаһаайыстыбатын производственнай кэпэрэтиибэ (Мэҥэ Хаҥалас) олус көхтөөхтүк үлэлэһэр. Бүлүү улууһугар “Сыа Бүлүү” тыа хаһаайыстыбатын потребительскай кэпэрэтиибэ эмиэ элбэх чилиэннээх улахан соҕус түмсүү буолар.

– Идэлээх сойуускут чилиэннэрин орто саастара хаска тэҥнэһэрий?

– Адьас оннук чуолкай ааҕыы оҥоһуллубат. Устудьуоннары аахпатахха, саба быраҕан, 50-тан тахса диэххэ сөп. Эдэрдэр төрүт киирбэттэр. Итиэннэ, билэриҥ курдук, сүөһү-хотон үлэтигэр эдэр дьон сыстыбаттар, олох аҕыйахтар, сопхуостар эстэллэрин саҕана саҕалаабыт үлэһиттэр сааһырдылар. Уопсастыбаннай үлэҕэ убамматах көлүөнэ үөскээн-иитиллэн таҕыста. Босхо дуу, кыра хамнаска дуу үлэлиэхтэрин баҕарбаттар. Ол даҕаны иһин, бу 73 саастаах киһи олордоҕум. Атына эбитэ буоллар, 40-50 саастаах дьон кэлэн: “Оҕонньор, миэстэҕин босхолоо!” – диэн үүрүллүбүтүм ырааппыт буолуохтаах  этэ (күлэр).

– Үлэһит син биир көмүскэллээх буолаары Идэлээх сойууска киирэрэ биллэр…

– Тугу этэргин өйдөөтүм. Эдэр дьон маҥнай маннык тэрилтэ баарыгар эбэтэр суоҕугар букатын наадыйбат курдук тутталлар. Оттон үлэлэриттэн уһулуннахтарына, этэргэ дылы, “эттэрэ аһыйдаҕына” дьэ сүүрэн кэлэллэр. Маннык түбэлтэҕэ бэйэни көмүскэнэр үс ньыма баар. Бастакыта – Үлэ судаарыстыбаннай иниспиэксийэтэ; иккиһэ – Идэлээх сойуус нөҥүө; үсүһэ – суукка үҥсэн, бэйэни бэйэ көмүскэниитэ. Биллэрин курдук, иниспиэксийэ даҕаны, суут даҕаны нөҥүө быһаарсарга сокуону билии эрэйиллэринэн, маннык быраактыка суоҕун кэриэтэ. Баар даҕаны буоллаҕына, сэдэх. “Хантайан туран хаахтаабытыҥ – хараххар түһүө” диэн саха өһүн хоһоонугар этиллэрин курдук, биһиги дьоммут тойону-хотуну кытта үҥсүһэ-харсыһа сылдьалларын сөбүлээбэттэрэ эмиэ сабыдыаллыыр. Ол иһин чугастыы уонна билэрдии Идэлээх сойууска кэлэллэр. Ону даҕаны сылга, муҥутаан, 4-5 киһи көмүскэтэр. Юрист наймылаһан, суукка биһиги сылдьабыт.

– Төһө үптээх-астаах тэрилтэҕитий?

– Тыа хаһаайыстыбатын үлэһитин хамнаһа норуот хаһаайыстыбатын бары салааларыттан кыратын туһунан, арай, тыллана илик эрэ оҕо билбэт буолуохтаах. Саамай татым үптээх профсойууспут эрээри, бэрээдэк быһыытынан киирбит усунуос үбүттэн киин аппарааппытыгар Москубаҕа 4, өрөспүүбүлүкэҕэ 5 бырыһыанныытын биэрэбит. Итинтэн хаалбыт үбү хаттаан 100 бырыһыанынан ааҕан, 60 бырыһыанын улуустарга маҥнайгы сүһүөх тэрилтэлэрбитигэр, сүрүн дьаһалларга кытталларыгар анаан, төттөрү ыытабыт. Хаалбыт 40 бырыһыана өрөспүүбүлүкэ таһымнаах күрэхтэһиилэргэ, куонкурустарга, сэминээрдэргэ ороскуоттанар. Өссө төгүл тоһоҕолоон этэбин: матырыйаалынай интэриэс урут тутуллубат, профсойуус үлэтигэр илии-атах буолан көмөлөһүөм диэн санаалаах киһи киириэхтээх. Холобур, Кытай үлэһитэ сайабылыанньаҕа биһиги дьоммут курдук “чилиэнинэн ыларгытыгар көрдөһөбүн” эрэ диэн суруйбат, “успуорт бары күрэхтэһиилэригэр тэрилтэм чиэһин көмүскүөм” эбэтэр “уус-уран көрүүлэргэ көхтөөхтүк кыттыам” диэн эбээһинэстэнэр.

– Кумааҕы барытын уйар. Биһиэхэ даҕаны оннук ирдиэххэ сөп буолбатах дуо?

– Дьиҥинэн, кыаллыан сөп эрээри, оннук ирдэбил туруоруллубат. Хомсомуолга уонна ыччаты кытта үлэлии сылдьыбыт лиидэрдэр ол кумааҕыта даҕаны суох актыыбынай бөҕөлөр.

– Борис Ануфриевич, биир күн өрөбүлэ суох сүөһү-хотон үлэһиттэрэ, аһаҕас халлаан анныгар үлэлиир сылгыһыттар, табаһыттар сынньаналларын, эмтэнэллэрин тэрийиигэ туох хамсааһын баарый?

– Арассыыйа үрдүнэн үс эрэ эрэгийиэҥҥэ – Белгород уобалаһыгар, Марий Элгэ уонна биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр АПК үлэһиттэрин санаторийга-куруорка эмтэнэллэрин-сынньаналларын хааччыйар сокуон үлэлиир. “АПК үлэһиттэрэ санаторийга-куруорка эмтэнэллэрин судаарыстыба өйүүр дьаһалларын туһунан” СӨ сокуона 2009 с. ахсынньы 16 күнүгэр ылыллыбыта. Онно олоҕуран чэпчэтиилээх путевканы биэрии бэрээдэгин СӨ бырабыыталыстыбатын уурааҕа сүрүннүүр. Уопсай балаһыанньата маннык: путевка сыанатын 80 бырыһыанын Тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы судаарыстыбаннай бырагырааматын иһинэн өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн уйуналлар, 20 бырыһыанын эмтэнэ барааччы бэйэтэ төлүүр. Биһиги Идэлээх сойууспут нөҥүө 2010 – 2016 сылларга 1 164 үлэһит чэпчэтиилээх путевканан туһаммыта. Ол кэнниттэн үөһэттэн хонтуруоллааччылар “уопсастыбаннай тэрилтэ судаарыстыба үбүн ороскуоттуо-отчуоттуо суохтаах” диэннэр тохтоппуттара. Онон билиҥҥи туругун Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтиттэн туоһулас…

***

Аны чэпчэтиилээх путевканы үллэриинэн Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин иһинэн үлэлиир Ресурсаларынан хааччыйар киин исписэлиистэрэ дьарыктаналлар эбит. “Биһиги бу хайысхаҕа 2022 сылтан үлэлэһэбит. Быраабыталыстыба туһааннаах уурааҕынан,  министиэристибэ бирикээс таһаарбыт күнүттэн 60 хонук иһинэн сайабылыанньа хомуура бүтүөхтээх. Тыа дьоно хойутаан истэннэр, ол болдьоҕу баттаспаттара көстүбүтэ. Эбэтэр уруккулуу өрөспүүбүлүкэ иһигэр “Чэбдик” дуу, “Хоту” дуу бадарааныгар эмтэнэр курдук санаан, аанньа ахтыбаттар этэ. Онон бастакы сылга путевканы ситэ туһамматахпыт, Алтайга Белокурихаҕа 54 киһи эмтэнэн-чэбдигирэн кэлбитэ. Онтон 2023 сылга 93 путевка харчыта көрүллүбүтүгэр 200-чэ сайабылыанньа киирбитэ. Путевкаҕа ким урут биэрбит тиксэр. Быйыл аны иккис санаторий эбилиннэ: Новосибирскай уобаласка Бердскэй куораттан чугас “Рассвет” ХЭУо эмиэ куонкурус түмүгэр киирдэ. Ол эрээри, быйыл үбүлээһини сарбыйаннар, 72 путевканы үллэриэхпит: Белокурихаҕа – 37, “Рассвет”-ка – 35. Хантараак баттаммыта, бу ыам ыйыгар бирикээс тахсарын күүтэбит. Путевка 14 күннээх, ортотунан 100 тыһ. солк. сыаналаах, мантан эмтэнээччи 20-тин эрэ төлүүр. Бырабыыталыстыба 416-с №-дээх уурааҕар өссө “үлэһит биир тэрилтэҕэ 5 сыл быыстала суох үлэлээбит буолуохтаах” диэн ирдэбил баарын “уопсай ыстааһа 5 сылтан итэҕэһэ суох буолуохтаах” диэн уларыттарыы киллэрбиппит эһиилгиттэн үлэлиэ”, – диэн быһааран кэпсээтилэр.

Мантан инньэ чэпчэтиилээх путевканан туһаныыга уочарат үөскүүр быһыыта-майгыта баарынан, АПК Идэлээх сойууһун суолтатын үрдэтэр инниттэн маҥнайгы сүһүөх тэрилтэ үлэтигэр көхтөөхтүк кыттар уопсастыбанньыктары уонна бастыҥ үлэлээх тэрилтэлэргэ турар сүөсүһүттэри, сылгыһыттары, табаһыттары, мэхэньисээтэрдэри бастакы уочарат хааччыйар бэрээдэги эбии киллэрэргэ этиибин Киин исписэлиистэрэ сэҥээрдилэр. Үөс сиргэ 20-чэ тыһыынчаны тута сылдьар киһи элбэх. Эмиэ тэҥэ суох балаһыанньа үөскүүрүн эрдэттэн төһүүлэһэн, сүрүннэһэр туһаттан атыны аҕалыа суоҕа.

 

Василий Никифоров



Читайте дальше

Юмор ЧП Спорт СВО Разное Отдых Мир Культ