Омос санаатахха, дьүһүйүү, култуура уонна экономика туох да ситимнэрэ, сыһыаннара суох курдук. Ол эрээри кулун тутар 29 күнүгэр Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтигэр биллэр суруналыыс, историк Иван Николаев «Происхождение народа саха и его геокультурного наследия» диэн урут мунаахсыйар ыйытыыларбытыгар, таайылла илик таабырыннарбытыгар чопчу хоруйдары, таайыылары биэрэр кинигэтинэн «Күн дьоно» диэн дьүһүйүүнү көрөн баран, кэнэҕэс өрөспүүбүлүкэбит экономиката үүнүүтүгэр-сайдыытыгар оруола кырата суох буолуоҕар саарбахтаабатым. Ол тоҕотун ааҕааччыларбар мантан аллараа быһааран биэриэҕим.
Урбаан эйгэтэ ылсыыта
«Күн дьоно» дьүһүйүүнү кинигэ ааптара Иван Николаев этэринэн, кини олох билбэт-көрбөт дьоно, тэрилтэтэ — «Алмааскредитсервис», бизнес эйгэтэ тэрийбит уонна көҕүлээбит. Бу эмиэ дьикти уонна сонун.
Урбаанньыттары култуураттан, духуобунастан кый ыраах, тэйиччи, мэлдьи үп-харчы сырсыытыгар эрэ сылдьар дьон курдук саныырбыт, баар суол. Бизнес эйгэтэ маннык бөдөҥ култуура, духуобунас бырайыактарыгар ылсан эрэриттэн тус бэйэм олус диэн үөрдүм. Тоҕо?
Кистэл буолбатах, духуобунай, сиэр-майгы кириисиһин дириҥ оборчотугар түһэн олоробут. Бу кириисис үп-харчы кириисиһин кытта тугунан да ханыыласпат. Үп кириисиһиттэн тахсар чэпчэкитэ суох. Оттон үгүс сыллар усталара кыра-кыралаан дьапталлан кэлбит духуобунай, сиэр-майгы кириисиһиттэн тахсыы хас эмэ бүк уустуктардаах.
Маныаха тустаах бырайыакка урбаан эйгэтэ болҕомтотун уурбута, көҕүлээбитэ, тэрийбитэ инникигэ сырдык, ыраас баарын туоһулуур.
Сайдыылаах, дьалхааннаах үйэҕэ киһи ис туруга олус улахан суолтаны ылар. Ол курдук, бөҕө-таҕа доруобуйалаах, ис туруктара, куттара-сүрдэрэ күүстээх, итэҕэллээх, киэҥ көҕүстээх, холку, духуобунай эрэ дьон астына-дуоһуйа олорор кэмнэрэ кэллэ. Этэргэ дылы, өй-санаа тэтимнээхтик сайдар, оттон эт-сиин, ис турук мөлтүүр.
Туох барыта түбэһиэхчэ буолбат
Ааҕааччым, «Күн дьоно» диэн дьүһүйүү Сахабыт сирин экономикатын кытта ол туох ситимнээх буолуоҕай диэн саныы олорор буолуохтааххын. Култуура, искусство, духуобунас, өй үрдүктүк сыаналанар кэмигэр хайаан да үктэниэхпит. Инникитин өрөспүүбүлүкэбитигэр туризм күүскэ сайдыаҕа.
Дьокуускай куораппытыгар эпос уонна искусство Арктикатааҕы киинэ тутуллан эрэрин биһириибин. Бу баараҕай тутуу Сахабыт сиригэр туризм сайдыытыгар төһүүнэн буолуоҕа. Оттон биһиги, саха норуота, историятын, төрүт култууратын көрдөрөр «Күн дьоно» дьүһүйүү үгүс омук туриһын түмэ тардыаҕар саарбахтаабаппын. Ол курдук, үрдүк таһымнаахтык туруоруллубут. Уота-күөһэ, ырыата-тойуга, музыката, үҥкүүтэ-битиитэ, таҥастара-саптара, түҥ былыргы историябыт, төрүт үгэстэрбит ньэгирдэрэ көрбүт эрэ киһини үгүс толкуйга түһэрэр, астыннарар.
«Күн дьоно» дьүһүйүү — өрөспүүбүлүкэбит хааһынатыгар үбү-харчыны киллэрэр биир ханаалынан буолуоҕа. Баҕар ол иһин да, бэйэлэрэ да билбэттэринэн, үп-харчы эҥэрдээх «Алмааскредитсервис» тэрилтэ үлэһиттэрэ бу бырайыакка ылсыбыттара буолаарай? Туох барыта түбэһиэхчэ буолбат.
Кинигэнэн дьүһүйүү туруоруллубута суоҕа
Үгүстэр тас дойдуларга сылдьан, ол дойду, ол омук историятын, култууратын көрдөрөр дьүһүйүүлэргэ, шоуларга сылдьан, астынар, дуоһуйар буолуохтааххыт. Оттон биһиги төһө да аҕыйах ахсааннаах норуот буолларбыт, араас омук болҕомтотун тардыан тардар таабырыннаах дириҥ историялаахпыт, төрүт култууралаахпыт, үгэстэрдээхпит, талааннаах дьонноохпут. Иван Николаев «Происхождение народа саха и его геокультурного наследия» диэн кинигэтинэн режиссер Наталья Кралина туруорбут «Күн дьоно» диэн дьүһүйүүгэ кимтэн киин кииннээхпит, хантан хааннаахпыт, төрүт үгэстэрбит, фольклорбут, барыта киирэ сылдьаллар. Бу үлэ английскайдыы тылбаастаннаҕына, ыыра өссө кэҥиэҕэ.
Тэрээһиҥҥэ өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай сүбэһитэ Андрей Борисов: «Урукку өттүгэр кинигэнэн, монографиянан дьүһүйүү, испэктээкил туруоруллубута суоҕа. «Күн дьоно» дьүһүйүү аан бастакы үлэ буолар», — диэн эппитэ.
Дьүһүйүүгэ кэлбит дьону, барыларын сахалыы национальнай таҥастаах эдэркээн кыргыттар кыа оту буруотунан ыраастаан, арыылаах алаадьынан айах тутан, үөрэ-көтө көрүстүлэр. Саалаҕа тобус-толору көрөөччү мустубута. Саастаах эрэ дьон буолбакка, эдэрдэр эмиэ бааллара, кэрэхсэбиллээҕэ. Дьүһүйүү түмүгэр артыыстары кытта тэҥҥэ көрөөччүлэр ойон тураннар оһуохайдаабыттара — биир кэрэ көстүү буолла. Кылгастык эттэххэ, сүргэ көтөҕүллэр тэрээһинэ. Мустубут дьон, билиибитин-көрүүбүтүн эбинэн, астынан тарҕастыбыт.
Байкалга, Саха сиригэр хайдах кэлбиппитий?
Суруйуум ситэри буоллун диэн, «Происхождение народа саха и его геокультурного наследия» диэн кинигэ ааптарын Иван Игнатьевич Николаевы кытта кэпсэтэ сырыттым.
— Иван Игнатьевич, «Происхождение народа саха и его геокультурного наследия» диэн кинигэни суруйар туһунан толкуй эйиэхэ хаһан кэлбитэй?
— Сахалар кимтэн кииннээх омук буоларбыт, хаһан, хайдах бу дойдуга кэлбиппит туһунан оҕо эрдэхпиттэн кэрэхсиирим. Ити туһунан тохсус уонна онус кылаастарга суруйбут ыстатыйаларым «Хотугу сулус» сурунаал «Наука» диэн рубрикатыгар бэчээттэммиттэрэ. Эрэдээксийэ үлэһиттэрэ миигин оскуола оҕото буоларбын билбэттэрэ. Аспирант дии санаабыттар эбит.
Саха судаарыстыбаннай университетыгар үөрэнэ сылдьан, хас да ыстатыйам киин бэчээккэ тахсыталаабыттара. 1985 сыллаахха үрдүк үөрэхпин бүтэрбитим. «Науканан салгыы дьарыктанабын дуу, суох дуу?» диэн ыйытыы мин иннибэр турбута. Оччолорго уларыта тутуу саҕаламмыта. Саха омук кэскилин быһаарар кэм кэлбитин өйдөөбүтүм уонна политикаҕа барбытым. Дьон өйүн-санаатын уларытар, хайысхалыыр сыалтан суруналыыс буолбутум. Маны таһынан ССРС народнай депутата Андрей Борисовка, саха Аан Дарханыгар Михаил Николаевка көмөлөһөөччү, сүбэһит быһыытынан үлэлээбитим. Москваҕа өр сыллар усталара үлэлии-хамсыы сылдьабын. Уонунан сыллар аастылар. Ити тухары саха омук историятын үөрэтэрбин тохтоппотоҕум. Хас сыл ахсын олус элбэх кинигэни, ыстатыйалары ааҕабын, конспектыыбын уонна олору комментарийдыыбын.
Араас дойдулартан кинигэ бөҕөтүн атыылаһан кэлэрим. Быыс буллум эрэ, сыныйан ааҕарым, бэлиэтэнэрим. Онон наукаттан тэйбэтэҕим диэххэ сөп. Арай научнай конференцияларга кыттыбатым уонна кандидатскай, докторскай диссертациялары суруйар уонна көмүскүүр кыаллыбатаҕа.
Бу монографиябын учууталларым кэтэспиттэр аҕай эбит. Хомойуох иһин, профессордар Георгий Башарин уонна Федот Сафронов кинигэбин көрбөтүлэр. Оттон академиктар Анатолий Гоголев уонна Анатолий Алексеев кинигэм рукопиһын ааҕан бараннар, үрдүктүк сыаналаабыттара, өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатыттан бэчээттэнэн тахсыытын туруорсубуттара. Кинилэр кинигэм научнай эрэдээктэрдэрэ буолбуттара. Анатолий Алексеев кинигэм бастакы сүрэхтэниитин иилээн-саҕалаан ыыппыта.
— Монографияҕар төһө кэм устата үлэлэстиҥ?
— Кинигэбин хоруона пандемията буолбутугар суруйан саҕалаабытым. Икки сыл устата суруйдум.
Дьиҥэ, үөһэ этэн аһарбытым курдук, уонунан сыллар усталара иитиэхтээн кинигэм күн сирин көрөрүн ситистим.
— Иван Игнатьевич, сахалар хантан төрүттээхтэрин туһунан түмүктэри оҥороргор туохха олоҕурбуккунуй?
— Кинигэм сүрүн тутула билиҥҥи наука түмүктэригэр сөп түбэһэр. Соторутааҕыта тахсыбыт «История Якутии» диэн сүҥкэн үлэ уонна мин кинигэм, бары өттүнэн сөп түбэсиһэллэр, дьүөрэлэһэллэр.
Сахалар түҥ былыргы аатырар-сураҕырар сака (саха) диэн индоиранскай омуктан төрүттээхтэрэ чопчуланан, дакаастанан турар. Ол эрээри ол сакалар (сахалар) удьуордара хайдах Саха сиригэр кэлбиттэрэ кыайан быһаарылла илик. Биһиэхэ Байкал таһынааҕы курыканнар хааннара баара биллэр. Урут улуу судаарыстыбалана сылдьыбыт кимактартан төрүттээхпит эмиэ чопчуламмыта. Кинилэр хайдах Саха сиригэр кэлбиттэрэ, улахан таабырын буолбатах. Кимактар тобохторо хаһан Байкал таһыгар көһөн кэлбиттэрин быһааран тураллар.
Оттон кый ыраах олорбут сакалар (сахалар) удьуордара хайдах бастаан Байкалга, оттон Саха сиригэр кэлбиттэрин ким да бу диэн чопчулаан быһаарарга соруна илик.
Кытай былыргы летопистарыгар ити сакалар удьуордара хангылы (хаҥылы) диэн омук туһунан сиһилии кэпсэнэр. Кимнээх Чыҥыс Хааны утары бараннар, кыдыйбыттарын туһунан, кытайдар, монголлар, арабтар уонна Арҕаа Европа летопистарыгар элбэхтик суруллубута. Чыҥыс Хааҥҥа бастакынан бас бэриммит хангылылар тустарынан эмиэ толору кэпсэнэр. Историяҕа баһылыктарын ааттарыгар тиийэ киллэриллэ сылдьар.
Кэлин ити хаҥылылар улуу Юаньскай империя (монголлар Кытайы бүтүннүү сэриилээн ылан баран тэрийбит судаарыстыбалара) саҕана өрө күөрэс гыммыттара, империя гвардията буолбуттара. Тоҕо диэтэххэ, ити империя баһылыгын Хубилай Хааны утары элбэх монгол биистэрэ өрө турбуттара. Онон Хубилай хангылылары уонна атын түүр сэрииһиттэригэр тирэнэригэр тиийбитэ.
Кытайдар былыр-былыргыттан историяны ымпыгар-чымпытар тиийэ сиһилии сурукка-бичиккэ тиһэр үгэстээхтэр. Юань империятын элбэх хроникатыгар хаҥылылар тустарынан ботуччу суруйбуттара баар. Оннооҕор ким диэн ааттаах-суоллаах хаҥылы ханнык наукаҕа улахан учуонай буолбутун кытта ахтыбыттар.
Өрө турбут монголлары сойуолаан, хаҥылылар Байкал таһыгар тиийэн, гарнизон олохтообуттар эбит. Хаҥылылар хайдах быһыылаахтык Байкал таһыгар баар буола түспүттэрин таабырына таайылланаҕа, ол дии. Кэлин ол хаҥылылар атын биистэри бэйэлэрин кытта сөрүү тутан, Байкалтан хоту барбыттарын туһунан ити кинигэбэр сиһилии суруллар. Хаҥылылар — саха омук үөскүүрүгэр, историятыгар улахан оруолу оонньообут хаҥаластар.
— Иван Игнатьевич, кэпсээниҥ иһин махтанабын. Уруккуттан мунаарар ыйытыыларбытыгар, сахалар хайдах быһыылаахтык Байкалга уонна Саха сиригэр кэлбиппитин туһунан ыйытыыларга чопчу эппиэттэр, быһаарыылар кинигэҕэр киирбиттэрэ, биһиги норуокка тугунан да кэмнэммэт кылаат буоллаҕа, таайыллыбатах таабырын таайылыннаҕа.
Людмила НОГОВИЦЫНА.
Читайте нас в:
