Казахстаҥҥа ыытыллыбыт биир конференция кэпсээнэ

1982 сыллаахха Казахстан Алма-Ата куоратыгар «Музыка эпоса» диэн научнай-практическай конференцияҕа Саха сириттэн филос.н.д., профессор А.Е. Мординов, эпосовед, суруйааччы П.Н. Дмитриев-Туутук, РСФСР үтүөлээх, Саха АССР норуодунай артыыһа, суруйааччы Г.Г. Колесов, олоҥхоһут В.О. Каратаев, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, оччолорго Научнай методическэй киин Норуот айымньытын дьиэтин сэбиэдиссэйэ Н.С. Толбонова кыттыбыттара. Ол туһунан Надежда Семеновна Толбонова маннык ахтар:

— Бу конференцияны ССРС Композитордарын Сойууһун иһинэн норуоттар фольклордарын чинчийии хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлэ, искусствоведение доктора, биһиги биир дойдулаахпыт Э.Е. Алексеев салайан ыыппыта. Конференция үлэтигэр эпоһы чинчийээччилэр — дойду биллиилээх учуонайдара, искусствоведение доктордара Л.И .Земцовскай (Ленинград), С.И.Грица (Киев), Б.Г.Ерзакович (Алма-Ата), Ш.Караматов (Ташкент), ССРС НА Нуучча литературатын институтун фонограмархивын сэбиэдиссэйэ В.В. Коргузалов (Ленинград), Э.Е. Алексеев, В.М. Шуров (Москва), А.Е .Мординов (Дьокуускай), Р.Бердыбаев, А.К. Кунанбаева (Алма-Ата), Д.С.Дугаров (Улан-Удэ) о.д.а. кыттыбыттара, эпос проблемаларын дириҥник ырыппыттара.

Казахстан Композитордарын Сойууһун бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ, ССРС норуодунай артыыһа Еркегали Рахмадиев норуот культурата сайдарыгар эпос улахан суолталааҕын бэлиэтээбитэ: “Эпос — бу норуот духуобунай баайа-дуола. Элбэх сылларга учуонайдар уонна специалистар фольклор проблемаларын үөрэттилэр, искусствоҕа норуоттар национальнай уратыларын чинчийдилэр. Уус-уран айымньы бары жанрдара национальнай эпоһы кытта сибээстээхтэр. Олортон музыка — эпическэй айымньы быстыспат сорҕото. Толорооччу төрөөбүт-үөскээбит дойдутун уруккутун хоһуйан туойар, кэрэхсэбиллээх уус-уран уобараһы айар, онуоха музыка ураты дуоһуйууну үөскэтэр. Эпос музыкальнай төрүттэрин үөрэтии боппуруостарыгар анаммыт конференция фольклористар үлэлэригэр сана саҕахтары арыйыа», — диэбитэ. «Музыкальнай эпос — феномен уонна категория» диэн сүрүннүүр дакылаакка Л.И. Земцовскай эпическэй үгэстэри тэҥнээн үөрэтии, уус- уран тыл күүһэ уонна музыка, ырыа уонна музыкальнай инструменынан доҕуһуоллааһын, эпос толоруллуута уонна эстетическэй иитэр суолталара курдук боппуруостары сырдаппыта. Элбэх национальностаах музыкальнай культураҕа хас биирдиилэригэр төрүт буолбут норуоттар героическай эпостарын сырдатыыга барыта 30-ча дакылаат оноһуллубута. Ол нуучча былиналарын уонна белорустар балладаларын, таджиктар «Гуруглыларын», киргизтэр «Манастарын», казахтар уонна туркменнар эпостарын, буряттар улигердарын уонна калмыктар джангардарын тустарынан этэ. Саха сириттэн философскай наука доктора, профессор А.Е. Мординов «Сахалар героическай эпостара олоҥхо уонна кини билиҥҥи култуураҕа оруола» диэн тиэмэҕэ дириҥ ис хоһоонноох этиитин конференция кыттыылаахтара олус кэрэхсээбиттэрэ. Авксентий Егорович олоҥхо диэн тугун, олоҥхо философиятын бөлүһүөк быһыытынан олус үчүгэйдик сырдаппыта. «Былиналар. Нууччалар музыкальнай эпостара» диэн Б.М. Добровольскай уонна В.В. Коргузалов түмэн онорбут, Л.Н. Лебединскэй редакциялаан таһаартарбыт 40-ча бэчээтинэй лиистээх, улахан кээмэйдээх кинигэлэрин музыковед-фольклористар ордук тоһоҕолоон бэлиэтээбиттэрэ. Бу улахан сиэрийэни Д.Д. Шостакович саҕалаабыт. Бэчээттэммит уонна архыыптарга мунньуллубут нуучча норуотун героическай эпоһа — былина баай матыыптарын түмүү холобура манна бэриллэр. Ааспыт үйэҕэ былинаны бастыҥ толорооччулар куоластарыттан нотаҕа түһэриллэн, кэлиҥҥи сүһүөх ырыаһыттарга тиийэ суруллан тахсыыта бырааттыы норуотгар музыковедтарыгар, фольклористарыгар үтүө сабыдыалы оҥоруон эппиттэрэ.  Конференция чэрчитинэн Алма-Ататааҕы Курмангазы аатынан судаарыстыбыннай консерватория улахан саалатыгар бырааттыы норуоттар эпостарын биһиги кэммититигэр тиэрдибит норуот ырыаһыттарын, уран тыллаахтарын айар кэнсиэртэрэ буолбута. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, акын Кокен Шакеев саалаҕа мустубут дьону «Эҕэрдэ ырыатын» толорон көрсүбүтэ. Узбектар «Кероглы» эпостарыттан быһа тардыыны 102 саастаах Кадыр Рахимов толоруутун Мадырайм Балтабаев салҕаан ыллаабыта. Уйгур Сейтжан Амираев бэйэтин 72 сааһыгар холооно суохтук туттан-хаптан туран ыллаабытын сөбүлүү истибиттэрэ. Биһиги биир дойдулаахпыт олоҥхоһут Василий Каратаев «Оҕо Тулаайах бухатыыр» диэн бэйэтин олоҥхотуттан «Ат ырыатын», «Айыы удаҕанын», «Абааһы уолун» ырыаларын, Саха АССР норуодунай артыыһа Гавриил Колесов Сорук Боллуру уонна Уот Уһутаакыны толортообутун өрө көтөҕүллэн туран көхтөөх ытыс таһыныытынан көрсүбүттэрэ. Киргизтэр «Манастарын» толорооччулар Асанхан Джуманалиев, Назаркул Сейдрахимов, Уркаш Мемадалиев сценаҕа утуу-субуу тахсан үс чаастаах эпостан Манаһы, кини уола Семетейи, сиэнэ Сейтеги ыллаан, илиилэринэн-атахтарынан хамсанан толорбуттарын конференция кыгтыылаахтара олус сэҥээрбиппит. Кэнсиэр иккис отделениетыгар казах акыннара, жиршилара домбранан доҕуһуоллатан ыллаабыттара-туойбуттара. Казахстаҥҥа фольклорист Мардан Байдильбаев көҕүлээһининэн уонна тэрийиитинэн 396 норуот тылынан уус-уран айымньыттан турар 51 грампластинка, 7 телевизионнай киинэ, акыннар, айтыстар тустарынан 13 аналлаах биэрии оҥоһуллубутун эппиттэрэ. Маны таһынан 20-тэн тахса кинигэ, сүүсчэкэ ыстатыйа суруллан бэчээттэммит этилэрэ. Бу барыбытыгар холобур буолар үлэ этэ. Казахтар аатырбыт «Кобланды», «Камбарбатыр», «Алпамыс», «Кыз Жибек», «Козы-Корпеш уонна Баян-Сулу» диэн аатырбыг героическай эпостара хас да чаастаах грампластинкаҕа уһуллубуттар этэ. Бырааттыы норуоттар талааннаахтарыгар, ол иһигэр биһиги В.О. Каратаевпытыгар, Г.Г. Колесовпытыгар норуот кэрэ искусствотын өссө да толоро, тарҕата сылдьыҥ уонна олоҥхоҕутун музыканан доҕуһуоллатан толоруҥ диэн алҕаан туран казах домбраларын бэлэхтээбиттэрэ. Алма-Ататааҕы музыкальнай инструменнар музейдарыгар киһи сэргиирэ элбэҕэ. Казахтар домбраларын арааһа түмүллүбүт. Абай Кунанбаев домбратын кини уола Акылбай, сиэнэ Исраил бэркэ харайан уура сылдьан баран музейга туруорарга сөбүлэспиттэр этэ. Сэбиэскэй кэмҥэ аатырбыт акын Джамбул Джабаев Москваҕа буолбут Казахскай ССР литературатын уонна искусствотын бастакы декадатыгар оонньообут, кэлин «Ленинградецтар, мин оҕолорум», «Мавзолейга», «Лениҥҥэ» диэн ырыаларын доҕуһуоллаан айбыт домбрата эмиэ манна баара. Элбэх национальностаах биһиги Ийэ дойдубут норуоттарын баай музыкальнай фольклордарын антологиятын грампластинкаҕа суруйан үйэтитэр үлэ сибилиҥҥиттэн саҕаланыахтааҕын туһунан конференция кыттыылаахтара дьүүллэспиппит. Төгүрүк остуолга биһиги Саха сиригэр фольклор фестивалларын ыытарбытын, онно бэйэлэрэ олоҥхолоох олоҥхоһуттар элбэхтэрин кэпсээбиппит. Оччолорго сэбиэскэй кэмҥэ атын дойдулартан кэлбит талааннаахтар үгүстэрэ – толорооччулар этэ. Онтон биһиги Василий Осипович Каратаевпыт дьиҥнээх олоҥхоһут буоллаҕа. Онон сахалары чорботон олус сэргээбиттэрэ. Казахтар Василий Осиповиһы толорторон устубуттара.

Итинтэн сиэттэрэн Москваҕа норуоттар музыкальнай фольклордарын пластинкаҕа устарга аналлаах сүбэ мунньах-семинар ыытыллыбыта. Семинар кыттыылаахтара фольклор айымньыларын хомуйан түмүүгэ техническэй средствоны толору туһанары уонна ити үлэни киэҥ далааһыннаахтык ыытары наадалааҕынан аахпыттара. Эдуард Ефимович Алексеев Василий Осипович Каратаевы Москваҕа ыҥыран толорторон устубута. Эдуард Ефимович Алексеев – бөдөҥ учуонай буолан музыковедтар, чинчийээччилэр кини үлэтигэр сигэнэллэрэ. Биһиги кининэн киэн тутта саныырбыт. Дьэ ити курдук, саха саарыннарын кытта умнуллубат сырыыга бииргэ сылдьыбытым.

Кэлин 1996 с. казах чулуута Джамбул Джабаев төрөөбүтэ 150 сылыгар Кирилл Никонович Никифоров-Лөкөчөөннүүн Казахстаҥҥа баран, кини төрөөбүт сиригэр кыттыбыппыт. Кирилл Никифоров-Лөкөчөөн олоҥхотун толорбута. Онно, түүр омук түмсүүтүгэр Аал Луук мас оҥорбуттар этэ. Ол мас саамай силиһигэр сахалар диэн суруктааҕа. Театрализованнай дьүһүйүүлэригэр сахалар диэн ааттаабыттара, чиэстээбиттэрэ-бочуоттаабыттара.

Биһиги доҕордуу сыһыаммыт салҕаммыта. Аан дойду араас сирдэригэр ыытыллар Лорд ааҕыылара 90-с сылларга Саха сиригэр ыытыллыбыта. Ол тэрээһиҥҥэ Казахстантан учуонай А.К. Кунанбаева кэлэн кыттыбыта. 

Валентина Бочонина


Өссө ааҕыҥ:
Саха уонна казах литературатын доҕордоһуулара – норуоттар доҕордоһуулара

Читайте нас в:

Казахстаҥҥа ыытыллыбыт биир конференция кэпсээнэ

1982 сыллаахха Казахстан Алма-Ата куоратыгар «Музыка эпоса» диэн научнай-практическай конференцияҕа Саха сириттэн филос.н.д., профессор А.Е. Мординов, эпосовед, суруйааччы П.Н. Дмитриев-Туутук, РСФСР үтүөлээх, Саха АССР норуодунай артыыһа, суруйааччы Г.Г. Колесов, олоҥхоһут В.О. Каратаев, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, оччолорго Научнай методическэй киин Норуот айымньытын дьиэтин сэбиэдиссэйэ Н.С. Толбонова кыттыбыттара. Ол туһунан Надежда Семеновна Толбонова маннык ахтар:

— Бу конференцияны ССРС Композитордарын Сойууһун иһинэн норуоттар фольклордарын чинчийии хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлэ, искусствоведение доктора, биһиги биир дойдулаахпыт Э.Е. Алексеев салайан ыыппыта. Конференция үлэтигэр эпоһы чинчийээччилэр — дойду биллиилээх учуонайдара, искусствоведение доктордара Л.И .Земцовскай (Ленинград), С.И.Грица (Киев), Б.Г.Ерзакович (Алма-Ата), Ш.Караматов (Ташкент), ССРС НА Нуучча литературатын институтун фонограмархивын сэбиэдиссэйэ В.В. Коргузалов (Ленинград), Э.Е. Алексеев, В.М. Шуров (Москва), А.Е .Мординов (Дьокуускай), Р.Бердыбаев, А.К. Кунанбаева (Алма-Ата), Д.С.Дугаров (Улан-Удэ) о.д.а. кыттыбыттара, эпос проблемаларын дириҥник ырыппыттара.

Казахстан Композитордарын Сойууһун бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ, ССРС норуодунай артыыһа Еркегали Рахмадиев норуот культурата сайдарыгар эпос улахан суолталааҕын бэлиэтээбитэ: “Эпос — бу норуот духуобунай баайа-дуола. Элбэх сылларга учуонайдар уонна специалистар фольклор проблемаларын үөрэттилэр, искусствоҕа норуоттар национальнай уратыларын чинчийдилэр. Уус-уран айымньы бары жанрдара национальнай эпоһы кытта сибээстээхтэр. Олортон музыка — эпическэй айымньы быстыспат сорҕото. Толорооччу төрөөбүт-үөскээбит дойдутун уруккутун хоһуйан туойар, кэрэхсэбиллээх уус-уран уобараһы айар, онуоха музыка ураты дуоһуйууну үөскэтэр. Эпос музыкальнай төрүттэрин үөрэтии боппуруостарыгар анаммыт конференция фольклористар үлэлэригэр сана саҕахтары арыйыа», — диэбитэ. «Музыкальнай эпос — феномен уонна категория» диэн сүрүннүүр дакылаакка Л.И. Земцовскай эпическэй үгэстэри тэҥнээн үөрэтии, уус- уран тыл күүһэ уонна музыка, ырыа уонна музыкальнай инструменынан доҕуһуоллааһын, эпос толоруллуута уонна эстетическэй иитэр суолталара курдук боппуруостары сырдаппыта. Элбэх национальностаах музыкальнай культураҕа хас биирдиилэригэр төрүт буолбут норуоттар героическай эпостарын сырдатыыга барыта 30-ча дакылаат оноһуллубута. Ол нуучча былиналарын уонна белорустар балладаларын, таджиктар «Гуруглыларын», киргизтэр «Манастарын», казахтар уонна туркменнар эпостарын, буряттар улигердарын уонна калмыктар джангардарын тустарынан этэ. Саха сириттэн философскай наука доктора, профессор А.Е. Мординов «Сахалар героическай эпостара олоҥхо уонна кини билиҥҥи култуураҕа оруола» диэн тиэмэҕэ дириҥ ис хоһоонноох этиитин конференция кыттыылаахтара олус кэрэхсээбиттэрэ. Авксентий Егорович олоҥхо диэн тугун, олоҥхо философиятын бөлүһүөк быһыытынан олус үчүгэйдик сырдаппыта. «Былиналар. Нууччалар музыкальнай эпостара» диэн Б.М. Добровольскай уонна В.В. Коргузалов түмэн онорбут, Л.Н. Лебединскэй редакциялаан таһаартарбыт 40-ча бэчээтинэй лиистээх, улахан кээмэйдээх кинигэлэрин музыковед-фольклористар ордук тоһоҕолоон бэлиэтээбиттэрэ. Бу улахан сиэрийэни Д.Д. Шостакович саҕалаабыт. Бэчээттэммит уонна архыыптарга мунньуллубут нуучча норуотун героическай эпоһа — былина баай матыыптарын түмүү холобура манна бэриллэр. Ааспыт үйэҕэ былинаны бастыҥ толорооччулар куоластарыттан нотаҕа түһэриллэн, кэлиҥҥи сүһүөх ырыаһыттарга тиийэ суруллан тахсыыта бырааттыы норуотгар музыковедтарыгар, фольклористарыгар үтүө сабыдыалы оҥоруон эппиттэрэ.  Конференция чэрчитинэн Алма-Ататааҕы Курмангазы аатынан судаарыстыбыннай консерватория улахан саалатыгар бырааттыы норуоттар эпостарын биһиги кэммититигэр тиэрдибит норуот ырыаһыттарын, уран тыллаахтарын айар кэнсиэртэрэ буолбута. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, акын Кокен Шакеев саалаҕа мустубут дьону «Эҕэрдэ ырыатын» толорон көрсүбүтэ. Узбектар «Кероглы» эпостарыттан быһа тардыыны 102 саастаах Кадыр Рахимов толоруутун Мадырайм Балтабаев салҕаан ыллаабыта. Уйгур Сейтжан Амираев бэйэтин 72 сааһыгар холооно суохтук туттан-хаптан туран ыллаабытын сөбүлүү истибиттэрэ. Биһиги биир дойдулаахпыт олоҥхоһут Василий Каратаев «Оҕо Тулаайах бухатыыр» диэн бэйэтин олоҥхотуттан «Ат ырыатын», «Айыы удаҕанын», «Абааһы уолун» ырыаларын, Саха АССР норуодунай артыыһа Гавриил Колесов Сорук Боллуру уонна Уот Уһутаакыны толортообутун өрө көтөҕүллэн туран көхтөөх ытыс таһыныытынан көрсүбүттэрэ. Киргизтэр «Манастарын» толорооччулар Асанхан Джуманалиев, Назаркул Сейдрахимов, Уркаш Мемадалиев сценаҕа утуу-субуу тахсан үс чаастаах эпостан Манаһы, кини уола Семетейи, сиэнэ Сейтеги ыллаан, илиилэринэн-атахтарынан хамсанан толорбуттарын конференция кыгтыылаахтара олус сэҥээрбиппит. Кэнсиэр иккис отделениетыгар казах акыннара, жиршилара домбранан доҕуһуоллатан ыллаабыттара-туойбуттара. Казахстаҥҥа фольклорист Мардан Байдильбаев көҕүлээһининэн уонна тэрийиитинэн 396 норуот тылынан уус-уран айымньыттан турар 51 грампластинка, 7 телевизионнай киинэ, акыннар, айтыстар тустарынан 13 аналлаах биэрии оҥоһуллубутун эппиттэрэ. Маны таһынан 20-тэн тахса кинигэ, сүүсчэкэ ыстатыйа суруллан бэчээттэммит этилэрэ. Бу барыбытыгар холобур буолар үлэ этэ. Казахтар аатырбыт «Кобланды», «Камбарбатыр», «Алпамыс», «Кыз Жибек», «Козы-Корпеш уонна Баян-Сулу» диэн аатырбыг героическай эпостара хас да чаастаах грампластинкаҕа уһуллубуттар этэ. Бырааттыы норуоттар талааннаахтарыгар, ол иһигэр биһиги В.О. Каратаевпытыгар, Г.Г. Колесовпытыгар норуот кэрэ искусствотын өссө да толоро, тарҕата сылдьыҥ уонна олоҥхоҕутун музыканан доҕуһуоллатан толоруҥ диэн алҕаан туран казах домбраларын бэлэхтээбиттэрэ. Алма-Ататааҕы музыкальнай инструменнар музейдарыгар киһи сэргиирэ элбэҕэ. Казахтар домбраларын арааһа түмүллүбүт. Абай Кунанбаев домбратын кини уола Акылбай, сиэнэ Исраил бэркэ харайан уура сылдьан баран музейга туруорарга сөбүлэспиттэр этэ. Сэбиэскэй кэмҥэ аатырбыт акын Джамбул Джабаев Москваҕа буолбут Казахскай ССР литературатын уонна искусствотын бастакы декадатыгар оонньообут, кэлин «Ленинградецтар, мин оҕолорум», «Мавзолейга», «Лениҥҥэ» диэн ырыаларын доҕуһуоллаан айбыт домбрата эмиэ манна баара. Элбэх национальностаах биһиги Ийэ дойдубут норуоттарын баай музыкальнай фольклордарын антологиятын грампластинкаҕа суруйан үйэтитэр үлэ сибилиҥҥиттэн саҕаланыахтааҕын туһунан конференция кыттыылаахтара дьүүллэспиппит. Төгүрүк остуолга биһиги Саха сиригэр фольклор фестивалларын ыытарбытын, онно бэйэлэрэ олоҥхолоох олоҥхоһуттар элбэхтэрин кэпсээбиппит. Оччолорго сэбиэскэй кэмҥэ атын дойдулартан кэлбит талааннаахтар үгүстэрэ – толорооччулар этэ. Онтон биһиги Василий Осипович Каратаевпыт дьиҥнээх олоҥхоһут буоллаҕа. Онон сахалары чорботон олус сэргээбиттэрэ. Казахтар Василий Осиповиһы толорторон устубуттара.

Итинтэн сиэттэрэн Москваҕа норуоттар музыкальнай фольклордарын пластинкаҕа устарга аналлаах сүбэ мунньах-семинар ыытыллыбыта. Семинар кыттыылаахтара фольклор айымньыларын хомуйан түмүүгэ техническэй средствоны толору туһанары уонна ити үлэни киэҥ далааһыннаахтык ыытары наадалааҕынан аахпыттара. Эдуард Ефимович Алексеев Василий Осипович Каратаевы Москваҕа ыҥыран толорторон устубута. Эдуард Ефимович Алексеев – бөдөҥ учуонай буолан музыковедтар, чинчийээччилэр кини үлэтигэр сигэнэллэрэ. Биһиги кининэн киэн тутта саныырбыт. Дьэ ити курдук, саха саарыннарын кытта умнуллубат сырыыга бииргэ сылдьыбытым.

Кэлин 1996 с. казах чулуута Джамбул Джабаев төрөөбүтэ 150 сылыгар Кирилл Никонович Никифоров-Лөкөчөөннүүн Казахстаҥҥа баран, кини төрөөбүт сиригэр кыттыбыппыт. Кирилл Никифоров-Лөкөчөөн олоҥхотун толорбута. Онно, түүр омук түмсүүтүгэр Аал Луук мас оҥорбуттар этэ. Ол мас саамай силиһигэр сахалар диэн суруктааҕа. Театрализованнай дьүһүйүүлэригэр сахалар диэн ааттаабыттара, чиэстээбиттэрэ-бочуоттаабыттара.

Биһиги доҕордуу сыһыаммыт салҕаммыта. Аан дойду араас сирдэригэр ыытыллар Лорд ааҕыылара 90-с сылларга Саха сиригэр ыытыллыбыта. Ол тэрээһиҥҥэ Казахстантан учуонай А.К. Кунанбаева кэлэн кыттыбыта. 

Валентина Бочонина


Өссө ааҕыҥ:
Саха уонна казах литературатын доҕордоһуулара – норуоттар доҕордоһуулара


Читайте дальше

Юмор ЧП Спорт СВО Отдых Обо всём Мир Культ