Үгүс дьылҕаҕа сабыдыаллаабыт учуутал

«Идэлэртэн саамай наадалаахтара, туһалаахтара ханныгый?» диэн ыйытыы биэрэллэрэ буоллар, туох да саараҥнааһына, мунуута-тэниитэ суох «Учуутал» диэн хоруйу биэриэм этэ. Хас биирдиибит киһи, личность буолан үүнэн тахсыыбытыгар ити идэ сүҥкэн оруоллаах, суолталаах. Кылгастык эттэххэ, инники олоҕун, дьылҕаҥ хайдах салаллара учууталлартан быһаччы тутулуктаах дии саныыбын. Онон үрдүк эппиэтинэстээх идэ.

Үгүс ахсааннаах үөрэнээччи, оҕо инники дьылҕатыгар үтүө өттүнэн сабыдыаллаабыт, хомойуох иһин, олохтон эрдэ туораабыт, талааннаах, айдарыылаах учуутал, Үлэ Албан аата III степеннээх уордьан кавалера, Россия үтүөлээх учуутала Татьяна Егоровна Дуткина биһиги ортобутугар баара буоллар олунньу 17 күнүгэр 75 сааһын бэлиэтиэх этэ. Кини курдук талааннаах учуутал элбэҕэ суох, ахсааннаах. Эдэр педагоготар бу Татьяна Егоровна курдук, чулуу дьон олохторун, ыыппыт үлэлэрин-хамнастарын кытта билсэннэр, интэриэһиргээннэр, кинилэр курдук буоларга дьулуһуохтарын наадалаах.

Өлүү бастыҥнары талар

Татьяна Егоровна олоҕун ортоку омурҕаныгар да үктэммэккэ сылдьан, уһун ыарахан ыарыыттан бу олохтон хомолтолоохтук туораабыта. Үгүстэр бэлиэтииллэрин курдук, өлүү бастыҥнарбытын талар курдук.

Талааннаах киһи эргиччи талааннаах. Татьяна Дуткина эмиэ эргиччи дьоҕурдаах, лидер хаачыстыбалаах, дэгиттэр киһи этэ. Ол курдук, хаһаайка бастыҥа, астыыра, иистэнэрэ, баайара, быысабайдыыра, ыллыыра-үҥкүүлүүрэ, концертары, биэчэрдэри салайан ыытара. Кылгастык эттэххэ, сатаабата диэн суоҕа. Тэрийэр, дьону түмэр талааннааҕа. Кини баар буоллаҕына, кыаллыа да суох түргэн үлүгэрдик быһаарылла, үмүрүтүллэ охсоро. Кырдьык да, чаҕылхай киһи орто туруу бараан дойдуга кэлэн ааспыта.

Утуйар уутун умнан туран

Татьяна Егоровна, этэргэ дылы, утуйар уутун умнан туран үлэлиирэ. Олоҕун бүтүннүү талан ылбыт идэтигэр — учуутал үлэтигэр анаабыта. Мин киниэхэ алгебра уонна геометрия предметтэригэр үөрэммитим. Уруокка барар тиэмэни үөрэнээччигэ хайаан да биллэрэн баран тэйэрэ. Бириэмэ тиийбэтэҕинэ, уруок да кэнниттэн хаалларан туран, дьарыктыыра, эрчийэрэ. Оскуолаҕа үөрэнэ сырыттахпына, биир оҕо кини туһунан: «Татьяна Егоровна акаары да киһини математик оҥорор», — диэн турардаах. Омос иһиттэххэ, боростуойдук иһиллэр эрээри, үрдүк сыанабыл дии саныыбын. Үөрэнээччи, оҕо баары этэр.

Билигин түөрт оҕолоох соҕотох ийэ хайдах итинник үлэлээбитэ-хамсаабыта буолуой диэн санааҕа кэлэҕин.

Математика курдук уустук, чуолкай предмети, этэргэ дылы, ис сүрэҕиттэн дууһатын биэрэн туран үөрэтэрэ. Ити предметкэ ураты дьоҕурдаах үөрэнээччилэри уруогу таһынан өрөспүүбүлүкэтээҕи «Дьоҕур» уопсастыба ыытар сорудахтарынан дьарыктыыра.

Уруоктарга бэрээдэги тутарын күн бүгүҥҥэ диэри сөҕөбүн. Кып-кыра уҥуохтаах, хап-хатыҥыр Татьяна Егоровнаттан орой мэник уолаттар да толлоллоро (куттаналлара буолбатах). Кинилэр мэниктии, айдаара олороннор, учууталлара киирэн кэллэҕинэ, ылы-чып бараллара. Кулуупка оҕо киинэтигэр эмиэ саала иһэ күйгүөрэ олорон, Татьяна Егоровна киирэн кэллэ эрэ, ылы-чып баран хаалара. Оннук бэрээдэги тутар ураты дьоҕурдааҕа. Маны таһынан ньэгирэ, энергетиката күүстээҕэ итиннэ улахан оруоллааҕа саарбаҕа суох.

Татьяна Дуткина «Саха сирэ» хаһыакка биэрбит интервьютугар: «Олоххо бэйэтин проблематын инники күөҥҥэ туппат эрэ киһи учуутал буолуон сөп быһыылаах. Хаһаайыстыбатын, оҕотун-уруутун, материальнай уйгутун өрө тутар киһи оҕолорго бэйэтин толору биэрэр кыаҕа суох дии саныыбын», — диэн эппит этэ. Үөһээ этэн аһарбытым курдук, кини хаһан даҕаны бэйэтин кыһалҕатын туһунан тугу да быктарбата (тыа сиригэр олорор элбэх оҕолоох соҕотох ийэ кыһалҕата хара баһаам буолаахтыа). Кылгас эрээри, чаҕылхай олоҕун бүүс-бүтүннүүтүн учуутал үлэтигэр анаабыта.

Дьикти турук олохтоноро

Кини өр кэмнэр усталара Уус-Алдан улууһун Лөгөй орто оскуолатыгар үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. Улууска бастакынан методист уонна новатор-учуутал үрдүк ааттарын сүкпүтэ. Бииргэ үлэлээбит коллегата, Российскай Федерация үтүөлээх учуутала Федор Дмитриевич Прядезников Татьяна Егоровна математик учуутал быһыытынан сүрүн уратыларын бу курдук ахтар:

Предметин дириҥник билэрэ уонна үөрэнээччилэрэ өйдүүр судургу тылларынан, олоҕу кытта өрүү сибээстээн кэпсиир, быһаарар дьоҕурдааҕа;

Предмет методикатын толору баһылаабыта, саҥа ньымалары, технологиялары түргэнник үөрэтэрэ, ылынара уонна көдьүүстээхтик туһанара, судургутук олоххо киллэрэрэ;

Аныгы ирдэбилгэ эппиэттиир, улууска, өрөспүүбүлүкэҕэ биир бастыҥ үөрэтэр кабинеты тэрийбитэ, үлэлэппитэ;
Уруоктарыгар дьикти үлэлиир турук олохтоноро. Бэйэтэ ис иһиттэн «умайан» эрэрдии сырдаан, көрөн-истэн, туттан-хаптан, олус интэриэһиргээн туран 45 мүнүүтэни аһарара;

Кылаас оҕолорун барытын үөрэтэрэ, биллэрэ сатыыра. Оҕолор көтүппүттэрин туоратыыга утумнаахтык үлэлиирэ;

Тугу билбитин, саҥаны олохтообутун өрөспүүбүлүкэҕэ, оннооҕор Союзка тиийэ тарҕаппыта уонна биһирэппитэ. КМО-ҕа уонна улууска элбэх семинардары ыыппыта. Саха сиригэр маҥнайгынан Лөгөй оскуолатыгар өрөспүүбүлүкэ бастыҥ математик учууталыгар анаан икки төгүл авторскай курстары үрдүк таһымнаахтык ыыппыта киэҥ сэҥээриини, биһирэбили ылбыта;

Сымыйаны, албыны-көлдьүнү, сүрэҕэлдьээһини олох сөбүлээбэтэ;

Предметинэн кылаас таһынан үлэни элбэх форманан тэрийэрэ. Математическай бойдары, КВН-ры, араас куонкурустары хас сырыы ахсын элбэх үөрэнээччини хабан туран, сонуннук ыытара. Үгэскэ кубулуйбут математика нэдиэлэтэ сыллата уратылаах буолара. Бу барыта өй өркөн үлэтэ, мындыр дьоҕур, баай фантазия түмүктэрэ этилэр.

Оттон үөрэнээччитэ, математика учууталын идэтин талбыт Лена Парфенова: «Татьяна Егоровна уруоктара сүрдээх интэриэһинэй буолааччылар. Ленинград куорат новатор-учууталын А.А. Окунев үлэтин уопутун үөрэтэр семинарга кыттыыны ылан кэлбитэ. Манна үөрэммитин туһаммытынан барбыта. Оригинальнай задачалары суоттаппыта, оҕо өйүн сайыннарыыга матырыйаал хомуйуутун, зачетнай уруоктары ыытыыны тэрийбитэ», — диэн ахтар.

Татьяна Дуткина ССРС педагогическай наукаларга Академиятын, хомсомуол КК уонна ССРС норуотун үөрэҕириитэ эдэр учууталларга ыыппыт куонкурустарыгар «Язык цифр» диэн үлэтэ Бүтүн Союзтааҕы куонкурус лауреата буолбута.

Уус-Алдан улууһугар уолаттар үөрэнэр «Уолан» гимназиялара аһылларыгар ис сүрэҕиттэн ылсан туран сүүрбүтэ-көппүтэ, тэрийсибитэ. Гимназия атаҕар турарыгар кини киллэрбит кылаата сүҥкэн дии саныыбын. Кини бу үөрэх кыһатыгар үгүс үлэни ыыппыта.

Талааннаах учууталы Дьокуускайга өрөспүүбүлүкэтээҕи физико-математическай оскуолаҕа үлэҕэ ыҥырбыттара. Манна, хомойуох иһин, олус кылгастык олоҕун тиһэх күннэригэр диэри үлэлээбитэ.

Быыс буллар эрэ

Кини ити үлүгэрдээх үлэттэн быыс булан, нэһилиэк, оскуола уопсастыбаннай үлэтигэр актыыбынайдык кыттара. Ферма үлэһиттэрин, отчуттары сэргэхситэр, үлэҕэ көҕүлүүр «Чэчир» агитбиригээдэни тэрийсибитэ. «Веснянка» үҥкүү ансамблыгар үгүс оҕону кэрэҕэ-үтүөҕэ уһуйбута, талааннарын уһугуннарбыта.

Маны таһынан «Хозяюшка» куруһуогу тэрийэн, кыргыттары ас астыырга, иистэнэргэ, баайарга уонна быысабайдыырга үөрэтэрэ.

«Чэчир» агитбиригээдэ оҕолоро элбэх ходуһа, ферма күүтүүлээх ыалдьыттарынан буолбуттара. Киэһэтин пришкольнай учаастакка үүнэр оҕуруот аһын бүөбэйдэһэллэрэ. Күнүһүн быыстарыгар сир астыыллара. Ити ыыппыт үлэтэ үрдүктүк сыаналыммыта. Ол курдук, «Орленок» пионерскай лааҕырга путевканан наҕараадаламмыттара.

* * *
Уһулуччулаах учуутал Татьяна Егоровна Дуткина үтүө аата үйэтитэн, үөрэммит, үлэлээбит, айбыт-туппут Уус-Алдан улууһун Лөгөй орто оскуолата хас сылын ахсын математика предметигэр Дуткинскай олимпиаданы тэрийэн ыытар. Улуустааҕы олимпиада, кэлин өрөспүүбүлүкэтээҕи статуһу ылбыта кэрэхсэбиллээх. Ол курдук, хас сылын ахсын чуолкай наукаҕа дьоҕурдаах үөрэнээччилэр Дуткинскай олимпиадаҕа кыттаннар, бу предмеккэ талаһыылара өссө күүһүрэрэ саарбаҕа суох.

Людмила Ноговицына


Читайте нас в:

Үгүс дьылҕаҕа сабыдыаллаабыт учуутал

«Идэлэртэн саамай наадалаахтара, туһалаахтара ханныгый?» диэн ыйытыы биэрэллэрэ буоллар, туох да саараҥнааһына, мунуута-тэниитэ суох «Учуутал» диэн хоруйу биэриэм этэ. Хас биирдиибит киһи, личность буолан үүнэн тахсыыбытыгар ити идэ сүҥкэн оруоллаах, суолталаах. Кылгастык эттэххэ, инники олоҕун, дьылҕаҥ хайдах салаллара учууталлартан быһаччы тутулуктаах дии саныыбын. Онон үрдүк эппиэтинэстээх идэ.

Үгүс ахсааннаах үөрэнээччи, оҕо инники дьылҕатыгар үтүө өттүнэн сабыдыаллаабыт, хомойуох иһин, олохтон эрдэ туораабыт, талааннаах, айдарыылаах учуутал, Үлэ Албан аата III степеннээх уордьан кавалера, Россия үтүөлээх учуутала Татьяна Егоровна Дуткина биһиги ортобутугар баара буоллар олунньу 17 күнүгэр 75 сааһын бэлиэтиэх этэ. Кини курдук талааннаах учуутал элбэҕэ суох, ахсааннаах. Эдэр педагоготар бу Татьяна Егоровна курдук, чулуу дьон олохторун, ыыппыт үлэлэрин-хамнастарын кытта билсэннэр, интэриэһиргээннэр, кинилэр курдук буоларга дьулуһуохтарын наадалаах.

Өлүү бастыҥнары талар

Татьяна Егоровна олоҕун ортоку омурҕаныгар да үктэммэккэ сылдьан, уһун ыарахан ыарыыттан бу олохтон хомолтолоохтук туораабыта. Үгүстэр бэлиэтииллэрин курдук, өлүү бастыҥнарбытын талар курдук.

Талааннаах киһи эргиччи талааннаах. Татьяна Дуткина эмиэ эргиччи дьоҕурдаах, лидер хаачыстыбалаах, дэгиттэр киһи этэ. Ол курдук, хаһаайка бастыҥа, астыыра, иистэнэрэ, баайара, быысабайдыыра, ыллыыра-үҥкүүлүүрэ, концертары, биэчэрдэри салайан ыытара. Кылгастык эттэххэ, сатаабата диэн суоҕа. Тэрийэр, дьону түмэр талааннааҕа. Кини баар буоллаҕына, кыаллыа да суох түргэн үлүгэрдик быһаарылла, үмүрүтүллэ охсоро. Кырдьык да, чаҕылхай киһи орто туруу бараан дойдуга кэлэн ааспыта.

Утуйар уутун умнан туран

Татьяна Егоровна, этэргэ дылы, утуйар уутун умнан туран үлэлиирэ. Олоҕун бүтүннүү талан ылбыт идэтигэр — учуутал үлэтигэр анаабыта. Мин киниэхэ алгебра уонна геометрия предметтэригэр үөрэммитим. Уруокка барар тиэмэни үөрэнээччигэ хайаан да биллэрэн баран тэйэрэ. Бириэмэ тиийбэтэҕинэ, уруок да кэнниттэн хаалларан туран, дьарыктыыра, эрчийэрэ. Оскуолаҕа үөрэнэ сырыттахпына, биир оҕо кини туһунан: «Татьяна Егоровна акаары да киһини математик оҥорор», — диэн турардаах. Омос иһиттэххэ, боростуойдук иһиллэр эрээри, үрдүк сыанабыл дии саныыбын. Үөрэнээччи, оҕо баары этэр.

Билигин түөрт оҕолоох соҕотох ийэ хайдах итинник үлэлээбитэ-хамсаабыта буолуой диэн санааҕа кэлэҕин.

Математика курдук уустук, чуолкай предмети, этэргэ дылы, ис сүрэҕиттэн дууһатын биэрэн туран үөрэтэрэ. Ити предметкэ ураты дьоҕурдаах үөрэнээччилэри уруогу таһынан өрөспүүбүлүкэтээҕи «Дьоҕур» уопсастыба ыытар сорудахтарынан дьарыктыыра.

Уруоктарга бэрээдэги тутарын күн бүгүҥҥэ диэри сөҕөбүн. Кып-кыра уҥуохтаах, хап-хатыҥыр Татьяна Егоровнаттан орой мэник уолаттар да толлоллоро (куттаналлара буолбатах). Кинилэр мэниктии, айдаара олороннор, учууталлара киирэн кэллэҕинэ, ылы-чып бараллара. Кулуупка оҕо киинэтигэр эмиэ саала иһэ күйгүөрэ олорон, Татьяна Егоровна киирэн кэллэ эрэ, ылы-чып баран хаалара. Оннук бэрээдэги тутар ураты дьоҕурдааҕа. Маны таһынан ньэгирэ, энергетиката күүстээҕэ итиннэ улахан оруоллааҕа саарбаҕа суох.

Татьяна Дуткина «Саха сирэ» хаһыакка биэрбит интервьютугар: «Олоххо бэйэтин проблематын инники күөҥҥэ туппат эрэ киһи учуутал буолуон сөп быһыылаах. Хаһаайыстыбатын, оҕотун-уруутун, материальнай уйгутун өрө тутар киһи оҕолорго бэйэтин толору биэрэр кыаҕа суох дии саныыбын», — диэн эппит этэ. Үөһээ этэн аһарбытым курдук, кини хаһан даҕаны бэйэтин кыһалҕатын туһунан тугу да быктарбата (тыа сиригэр олорор элбэх оҕолоох соҕотох ийэ кыһалҕата хара баһаам буолаахтыа). Кылгас эрээри, чаҕылхай олоҕун бүүс-бүтүннүүтүн учуутал үлэтигэр анаабыта.

Дьикти турук олохтоноро

Кини өр кэмнэр усталара Уус-Алдан улууһун Лөгөй орто оскуолатыгар үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. Улууска бастакынан методист уонна новатор-учуутал үрдүк ааттарын сүкпүтэ. Бииргэ үлэлээбит коллегата, Российскай Федерация үтүөлээх учуутала Федор Дмитриевич Прядезников Татьяна Егоровна математик учуутал быһыытынан сүрүн уратыларын бу курдук ахтар:

Предметин дириҥник билэрэ уонна үөрэнээччилэрэ өйдүүр судургу тылларынан, олоҕу кытта өрүү сибээстээн кэпсиир, быһаарар дьоҕурдааҕа;

Предмет методикатын толору баһылаабыта, саҥа ньымалары, технологиялары түргэнник үөрэтэрэ, ылынара уонна көдьүүстээхтик туһанара, судургутук олоххо киллэрэрэ;

Аныгы ирдэбилгэ эппиэттиир, улууска, өрөспүүбүлүкэҕэ биир бастыҥ үөрэтэр кабинеты тэрийбитэ, үлэлэппитэ;
Уруоктарыгар дьикти үлэлиир турук олохтоноро. Бэйэтэ ис иһиттэн «умайан» эрэрдии сырдаан, көрөн-истэн, туттан-хаптан, олус интэриэһиргээн туран 45 мүнүүтэни аһарара;

Кылаас оҕолорун барытын үөрэтэрэ, биллэрэ сатыыра. Оҕолор көтүппүттэрин туоратыыга утумнаахтык үлэлиирэ;

Тугу билбитин, саҥаны олохтообутун өрөспүүбүлүкэҕэ, оннооҕор Союзка тиийэ тарҕаппыта уонна биһирэппитэ. КМО-ҕа уонна улууска элбэх семинардары ыыппыта. Саха сиригэр маҥнайгынан Лөгөй оскуолатыгар өрөспүүбүлүкэ бастыҥ математик учууталыгар анаан икки төгүл авторскай курстары үрдүк таһымнаахтык ыыппыта киэҥ сэҥээриини, биһирэбили ылбыта;

Сымыйаны, албыны-көлдьүнү, сүрэҕэлдьээһини олох сөбүлээбэтэ;

Предметинэн кылаас таһынан үлэни элбэх форманан тэрийэрэ. Математическай бойдары, КВН-ры, араас куонкурустары хас сырыы ахсын элбэх үөрэнээччини хабан туран, сонуннук ыытара. Үгэскэ кубулуйбут математика нэдиэлэтэ сыллата уратылаах буолара. Бу барыта өй өркөн үлэтэ, мындыр дьоҕур, баай фантазия түмүктэрэ этилэр.

Оттон үөрэнээччитэ, математика учууталын идэтин талбыт Лена Парфенова: «Татьяна Егоровна уруоктара сүрдээх интэриэһинэй буолааччылар. Ленинград куорат новатор-учууталын А.А. Окунев үлэтин уопутун үөрэтэр семинарга кыттыыны ылан кэлбитэ. Манна үөрэммитин туһаммытынан барбыта. Оригинальнай задачалары суоттаппыта, оҕо өйүн сайыннарыыга матырыйаал хомуйуутун, зачетнай уруоктары ыытыыны тэрийбитэ», — диэн ахтар.

Татьяна Дуткина ССРС педагогическай наукаларга Академиятын, хомсомуол КК уонна ССРС норуотун үөрэҕириитэ эдэр учууталларга ыыппыт куонкурустарыгар «Язык цифр» диэн үлэтэ Бүтүн Союзтааҕы куонкурус лауреата буолбута.

Уус-Алдан улууһугар уолаттар үөрэнэр «Уолан» гимназиялара аһылларыгар ис сүрэҕиттэн ылсан туран сүүрбүтэ-көппүтэ, тэрийсибитэ. Гимназия атаҕар турарыгар кини киллэрбит кылаата сүҥкэн дии саныыбын. Кини бу үөрэх кыһатыгар үгүс үлэни ыыппыта.

Талааннаах учууталы Дьокуускайга өрөспүүбүлүкэтээҕи физико-математическай оскуолаҕа үлэҕэ ыҥырбыттара. Манна, хомойуох иһин, олус кылгастык олоҕун тиһэх күннэригэр диэри үлэлээбитэ.

Быыс буллар эрэ

Кини ити үлүгэрдээх үлэттэн быыс булан, нэһилиэк, оскуола уопсастыбаннай үлэтигэр актыыбынайдык кыттара. Ферма үлэһиттэрин, отчуттары сэргэхситэр, үлэҕэ көҕүлүүр «Чэчир» агитбиригээдэни тэрийсибитэ. «Веснянка» үҥкүү ансамблыгар үгүс оҕону кэрэҕэ-үтүөҕэ уһуйбута, талааннарын уһугуннарбыта.

Маны таһынан «Хозяюшка» куруһуогу тэрийэн, кыргыттары ас астыырга, иистэнэргэ, баайарга уонна быысабайдыырга үөрэтэрэ.

«Чэчир» агитбиригээдэ оҕолоро элбэх ходуһа, ферма күүтүүлээх ыалдьыттарынан буолбуттара. Киэһэтин пришкольнай учаастакка үүнэр оҕуруот аһын бүөбэйдэһэллэрэ. Күнүһүн быыстарыгар сир астыыллара. Ити ыыппыт үлэтэ үрдүктүк сыаналыммыта. Ол курдук, «Орленок» пионерскай лааҕырга путевканан наҕараадаламмыттара.

* * *
Уһулуччулаах учуутал Татьяна Егоровна Дуткина үтүө аата үйэтитэн, үөрэммит, үлэлээбит, айбыт-туппут Уус-Алдан улууһун Лөгөй орто оскуолата хас сылын ахсын математика предметигэр Дуткинскай олимпиаданы тэрийэн ыытар. Улуустааҕы олимпиада, кэлин өрөспүүбүлүкэтээҕи статуһу ылбыта кэрэхсэбиллээх. Ол курдук, хас сылын ахсын чуолкай наукаҕа дьоҕурдаах үөрэнээччилэр Дуткинскай олимпиадаҕа кыттаннар, бу предмеккэ талаһыылара өссө күүһүрэрэ саарбаҕа суох.

Людмила Ноговицына



Читайте дальше

Юмор ЧП Спорт СВО Отдых Обо всём Мир Культ