Урут Саха араадьыйатыгар «Сонуннар» биэриигэ үлэлиир эрдэхпинэ, университеттан Гаврил Григорьевич Торотоев, оччолорго преподаватель, билигин РФ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын институтун дириэктэрэ, тылбытын-өспүтүн ырытан, көннөрөн биэрэр этэ. Онно мин: «-ааһын» сыһыарыыны тумна сатааҥ, бу термин суолтатын биэрэргэ үөскээбит сыһыарыы дьон тылыгар олус өтөн киирдэ, истэргэ олус олуона», – диэбитин өйдөөн хаалбытым. Кэлин мин Гаврил Григорьевичка магистратураҕа үөрэммитим, «Айхалым ананнын эһиэхэ» диэн 2009 сыллаахха тахсыбыт эҕэрдэ тыл суруйарга аналлаах кинигэтин ууруна сылдьан туттабын.
«-ааһын» сыһыарыыга төнүннэххэ, чахчы бу баар көстүү. Өскөтүн тэрээһин (мероприятие), үбүлээһин (финансирование), хамсааһын (движение) диэн тыллар олохсуйбут буоллахтарына, маныаха майгыннатан саҥа тыллары айарбыт күн-түүн эбиллэн иһэр курдук. Холобур, саас буолла да, бултааһын-балыктааһын көҥүллээһинин күүтэбит. Сайын буолла да, оттооһун хаамыытын туһунан кэпсэтии тахсар: «оттооһун хаамыытын билиһиннэрдилэр, оттооһун хаамыытыгар бытаарааһын таҕыста». Судургутук «от үлэтин билиһиннэрдилэр, от үлэтэ бытаарбыт» диир тоҕо сатамматый?
Дьэ ити курдук холобур элбэх.
Лааҕырга биир сэргэхсийиини аҕалбыт тэрээһининэн «Үһүс көлүөнэ оскуолата» кэлэн ыалдьыттааһына буолла. Маны «Лааҕырга биир сэргэх тэрээһининэн «Үһүс көлүөнэ оскуолата» кэлэн ыалдьыттаабыта буолла» диэххэ сөп. Эбэтэр олох судургутук «Үһүс көлүөнэ оскуолата» кэлэн ыалдьыттаан лааҕыр үлэтин сэргэхситтэ» диир быдан ордук.
«Хампаанньа сөптөөх хамнаһы төлөөһүнү болҕомтоҕо ылар» диэни «Хампаанньа сөптөөх хамнаһы төлүүргэ болҕомтотун уурар» диэххэ баара.
«Ситиһиилээхтик кыттыбыт улууспут хамаандатын чиэстээһин ыытылынна» диэни «Ситиһиилээхтик кыттыбыт улууспут хамаандатын чиэстээтилэр» диэххэ сөп.
Бу этиилэртэн да ылан көрдөххө, -ааһын сыһыарыыны аһары элбэхтик туттуу этиини нуучча тылыттан туруору тылбаастыыртан тахсар. Холобур, «брать во внимание» диэни «болҕомтоҕо ылар» диэн туруору тылбаастаан, онно сөп түбэһиннэрэн «төлөө» диэн туохтуурга «-өөһүн» сыһыарыы эбиллэн аат тыл оҥоһуллубут. Оттон, дьиҥэр, саха тылыгар «болҕомтоҕун уур» диэн олус үчүгэй сомоҕо домох баар. «Чиэстээһин ыытылынна» – «прошло чествование» диэнтэн эмиэ туруору тылбаастаммыт.
Дьокуускай куоракка иллэрээ сыл кэлбит кыһыл автобустарга кэннигэр суруктаах: «Приобретено при поддержке Главы РС(Я) Николаева А.С. – Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана А.С. Николаев өйөөьүнүнэн ылыллыбыт». Манна, көрөргүт курдук, «өйөөһүн» диэн тыл туттуллубут, хомойуох иһин, өссө «һ» буукуба оннугар «ь» суруллубут. Бу этиини «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана А.С. Николаев өйөбүлүнэн ылыллыбыта» диэххэ сөп этэ.
Аны «-ааһын» сыһыарыыны сыыһа тутуннахха, сорох түгэҥҥэ тыл суолтата уларыйар. Сотору быыбар буолуо, дьэ онно «дойду президиэнин талааһын» диэхпитин сөп. Инньэ диэтэхпитинэ, президени халыыр, баайын-дуолун былдьыыр курдук этии тахсан кэлэр.
Онон хас биирдии тылбытыгар болҕомто ууран, төрөөбүт тылбытынан ыраастык саҥарарга кыһаллыаҕыҥ, ыччат дьоҥҥо холобур буолуоҕуҥ.
Анна Прудецкая,
«Чолбон» сурунаал корректора.
Читайте нас в:
